એવં તાતેન તેનાહમનુનીતો મહાત્મના । ઉપસંહૃતવાન્સત્રં સદ્યસ્તદ્વાક્યગૌરવાત્
એવી રીતે મારા મહાન પિતાએ મને સમજાવ્યા, અને તેમના વચનનું માન રાખીને મેં તરત જ યજ્ઞ બંધ કરી દીધો.
તતઃ પ્રીતઃ સ ભગવાન્વસિષ્ઠો મુનિસત્તમઃ । સમ્પ્રાપ્તશ્ચ તદા તત્ર પુલસ્ત્યો બ્રહ્મણઃ સુતઃ
પછી મારા પિતામહ ભગવંત વસિષ્ઠ પ્રસન્ન થયા; અને એ સમયે બ્રહ્માજીના પુત્ર પુલસ્ત્ય પણ ત્યાં આવ્યા.
પિતામહેન દત્તાર્ઘ્યઃ કૃતાસનપરિગ્રહઃ । મામુવાચ મહાભાગો મૈત્રેય પુલહાગ્રજઃ
પિતામહે અર્જ્ય આપ્યા પછી અને આસન ગ્રહણ કર્યા પછી, મહાન પુલસ્ત્ય, પુલહના મોટા ભાઈ, મને, મૈત્રેયને, કહ્યું.
વૈરે મહતિ યદ્દાક્યાદ્ગુરોરદ્યાશ્રિતા ક્ષમા । ત્વયા તસ્માત્સમસ્તાનિ ભવાત્ર્ચ્છાસ્ત્રાણિ વેત્સ્યતિ
તારે આજે ગુરુના ઉપદેશ પ્રમાણે મોટાં વૈર વચ્ચે પણ ક્ષમા અપનાવી છે, તેથી તું બધા શાસ્ત્રો જાણશે.
સન્તતેર્ન મમોચ્છેદઃ ક્રુદ્ધેનાપિ યતઃ કૃતઃ । ત્વયા તસ્માન્મહાભાગ દદામ્યન્યં મહાવરમ્
મારા વંશનો તૂટો ન થયો એ તારી ક્રોધથી પણ, એથી, મહાન વત્સ, હું તને બીજું મહાન વરદાન આપું છું.
પુરાણસંહિતાકર્તા ભવાન્વત્સ ભવિષ્યતિ । દેવતાપારમાર્થ્યં ચ યથાવદ્વેત્સ્યતે ભવાન્
વત્સ, તું પુરાણ સંહિતાનો રચયિતા બનશે અને દેવતાઓનું સાચું સ્વરૂપ પણ જાણશે.
પ્રવૃત્તે ચ નિવૃત્તે ચ કર્મણ્યસ્તમલા મતિઃ । મત્પ્રસાદાદસન્દિગ્ધા તવ વત્સ ભવિષ્યતિ
કર્મમાં કે વિરામમાં, તારો મન હંમેશા શુદ્ધ રહેશે; મારા આશીર્વાદથી, વત્સ, તને ક્યારેય શંકા નહીં થાય.
તતશ્ચ પ્રાહ ભગવાન્વસિષ્ઠો મે પિતામહઃ । પુલસ્ત્યેન યદુક્તં તે સર્વમેતદ્ભવિષ્યતિ
પછી મારા પિતામહ ભગવંત વસિષ્ઠએ કહ્યું: પુલસ્ત્યે જે તને કહ્યું છે, એ બધું ચોક્કસ થશે.
ઇતિ પૂર્વં વસિષ્ઠેન પુલસ્ત્યેન ચ ધીમતા । યદુક્તં તત્સ્મૃતિં યાતિ ત્વત્પ્રશ્નાદખિલં મમ
આ રીતે, પહેલા વસિષ્ઠ અને પુલસ્ત્યે જે કહ્યું હતું, એ બધું તારા પ્રશ્નથી મારી યાદમાં ફરી આવ્યું છે.
સોઽહં વદામ્યશેષં તે મૈત્રેય પરિપૃચ્છતે । પુરાણસંહિતાં સમ્યક્ તાં નિબોધ યથાતથમ્
મૈત્રેય, તું પૂછે છે એટલે હું તને બધું કહું છું; પુરાણ સંહિતા જેમ છે એમ જ ધ્યાનથી સાંભળ.
વિષ્ણોઃ સકાશાદુદ્ભૂતં જગત્તત્રૈવ ચ સ્થિતમ્ । સ્થિતિસંયમકર્તાઽસૌ જગતોઽસ્ય જગચ્ચ સઃ
વિષ્ણુમાંથી જ જગત ઉત્પન્ન થાય છે અને એમાં જ સ્થિર રહે છે; એ જ જગતને ધારે છે, સંભાળે છે અને એ જ પોતે જગત છે.
શ્રીપરાશર ઉવાચ અવિકારાય શુદ્ધાય નિત્યાય પરમાત્મને । સદૈકરૂપરૂપાય વિષ્ણવે સર્વજિષ્ણવે
શ્રી પરાશરે કહ્યું: જે વિષ્ણુ શુદ્ધ, અવિનાશી, શાશ્વત, સર્વાત્મા, હંમેશા એકરૂપ અને સર્વેને જીતનારા છે, તેમને વંદન.
નમો હિરણ્યગર્ભાય હરયે શંકરાય ચ । વાસુદેવાય તારાય સર્ગસ્થિત્યન્તકારિણે
હિરણ્યગર્ભ, હરિ, શંકર, વાસુદેવ, તારો, અને જે જગતની સર્જના, પાલન અને અંત કરે છે, તેમને વંદન.
એકાનેકસ્વરૂપાય સ્થૂલસૂક્ષ્માત્મને નમઃ । અવ્યક્તવ્યક્તરૂપાય વિષ્ણવે મુક્તિહેતવે
જે એક પણ છે અને અનેક પણ, સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ ધરાવે છે, અવ્યક્ત અને વ્યક્ત સ્વરૂપ ધરાવે છે અને મુક્તિનું કારણ છે, એવા વિષ્ણુને વંદન.
સર્ગસ્થિતિવિનાશાનાં જગતો યો જગન્મયઃ । મૂલભૂતો નમસ્તસ્મૈ વિષ્ણવે પરમાત્મને
જે જગતની સર્જના, પાલન અને વિનાશના મૂળ છે, અને જે સર્વ જગતમાં વ્યાપેલા છે, એવા પરમાત્મા વિષ્ણુને વંદન.
આધારભૂતં વિશ્વસ્યાપ્યણીયાંસમયીયસામ્ । પ્રણમ્ય સર્વભૂતસ્થમચ્યુતં પુરુષોત્તમમ્
જે અચ્યૂત સર્વભૂતમાં વસે છે, વિશ્વના આધારરૂપ છે, અને સૌથી સૂક્ષ્મ કરતાં પણ સૂક્ષ્મ છે, એવા પુરુષોત્તમને હું વંદન કરું છું.
જ્ઞાનસ્વરૂપમત્યન્તનિર્મલં પરમાર્થતઃ । તમેવાર્થસ્વરૂપેણ ભ્રાન્તિદર્શનતઃ સ્થિતમ્
જ્ઞાનનું મૂળ સ્વરૂપ સર્વે રીતે નિર્મળ અને પવિત્ર છે; પણ ભ્રાંતિથી તે જ વસ્તુઓના સ્વરૂપ તરીકે દેખાય છે.
વિષ્ણું ગ્રસિષ્ણું વિશ્વસ્ય સ્થિતૌ સર્ગે તથા પ્રભુમ્ । પ્રણમ્ય જગતામીશમજમક્ષયમવ્યયમ્
વિશ્વના સર્જન અને પાલન સમયે બધું ગ્રહણ કરનાર અને સર્વનો સ્વામી એવા, જન્મરહિત, અક્ષય અને અવિનાશી, અવિચલિત જગતના ઇશ્વર શ્રીવિષ્ણુને વંદન કરીને,
કથયામિ યથાપૂર્વ દક્ષાદ્યૈર્મુનિસત્તમૈઃ । પૃષ્ટ પ્રોવાચ ભગવાનબ્જયોનિઃ પિતામહઃ
હું એ જ વાત કહું છું, જે પૂર્વે દક્ષાદિ શ્રેષ્ઠ મુનિઓએ પૂછતાં, કમળથી જન્મેલા પિતામહ ભગવાને કહેલી હતી.
તૈશ્ચૌક્તં પુરુકુત્સાય ભૂભુજે નિર્મદાતટે । સારસ્વતાય તેનાપિ મહ્મં સારસ્વતેન ચ
જે વાત સારસ્વત મુનિએ નિર્મદા તટે ભૂપતિ પુરુકુત્સને કહી, ત્યારબાદ તેમણે મને અને મેં સારસ્વતને કહી હતી.
પરઃ પરાણાં પરમઃ પરમાત્માત્મસંસ્થિતઃ । રૂપવર્ણાદિનિર્દેશવિશેષણવિવર્જિતઃ
તે પરમાત્મા સર્વે પરમોમાં શ્રેષ્ઠ છે, પોતાનામાં સ્થિત છે, અને રૂપ, રંગ કે અન્ય કોઈ લક્ષણથી રહિત છે.
અપક્ષયવિનાશાભ્યાં પરિણામર્ધિજન્મભિઃ । વર્જિતઃ શક્યતે વક્તુંયઃ સદાસ્તીતિ કેવલમ્
જેને ક્ષય, વિનાશ, પરિવર્તન, વૃદ્ધિ કે જન્મ નથી, એ માટે માત્ર એટલું જ કહી શકાય કે તે હંમેશા છે.
સર્વત્રાસૌ સમસ્તં ચ વસત્યત્રેતિ વૈ યતઃ । તતઃ સ વાસુદેવેતિ વિદ્વદ્ભિઃ પરિપઠ્યતે
કારણ કે તે સર્વત્ર વ્યાપક છે અને બધામાં વસે છે, તેથી જ્ઞાની લોકોએ તેને વાસુદેવ નામ આપ્યું છે.
તદ્બ્રહ્મ પરંમં નિત્યમજમક્ષયમવ્યયમ્ । એકસ્વરૂપં તુ સદા હેયાભાવાચ્ચ નિર્મલમ્
એ પરમ બ્રહ્મ સદા માટે એકરૂપ, જન્મરહિત, અક્ષય, અવિનાશી અને નિર્મળ છે, કારણ કે તેમાં ત્યાજ્ય કંઈ નથી.
તદેવ સર્વમેવૈતદ્વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપવત્ । તથા પુરુષરૂપેણ કાલરૂપેણ ચ સ્થિતમ્
આ બધું જ એ જ છે, જે પ્રગટ અને અપ્રગટ સ્વરૂપ ધરાવે છે, અને પુરુષ તથા સમય રૂપે પણ સ્થિત છે.
પરસ્ય બ્રહ્મણો રૂપં પુરુષઃ પ્રથમં દ્વિજ । વ્યક્તાવ્યક્તે તથૈવાન્યે રૂપે કાલસ્તથા પરમ્
હે દ્વિજ, પરમ બ્રહ્મનું પ્રથમ સ્વરૂપ પુરુષ છે; તેમ જ, પ્રગટ-અપ્રગટ અને સમય પણ તેના અન્ય પરમ સ્વરૂપો છે.
પ્રધાનપુરુષવ્યક્તકાલાનાં પરમં હિ યત્ । પશ્યન્તિ સૂરયઃ શુદ્ધં તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્
પ્રધાન, પુરુષ, પ્રગટ અને સમયથી પણ ઉપર જે શુદ્ધ તત્વ છે, તે જ વિષ્ણુનું પરમ સ્થાન છે, જેને ઋષિઓ જુએ છે.
પ્રધાનપુરુષવ્યક્તકાલાસ્તુ પ્રવિભાગશઃ । રૂપાણિ સ્થિતિસર્ગાન્તવ્યક્તિસદ્ભાવહેતવઃ
પ્રધાન, પુરુષ, પ્રગટ અને સમયના સ્વરૂપો જુદા જુદા ભાગોમાં, સૃષ્ટિની રચના, સ્થિતિ અને અંતના કારણ બને છે.
વ્યક્તં વિષ્ણુસ્તથાવ્યક્તં પુરુષઃ કાલ એવ ચ । ક્રીડતો બાલકસ્યેવ ચેષ્ટાં તસ્ય નિશામય
વિષ્ણુ જ પ્રગટ, અપ્રગટ, પુરુષ અને સમય છે; તેની લીલા બાળકની રમતમાં જેવી છે, એ જોઈને સમજ.
અવ્યક્તં કારણં યત્તત્પ્રધાનમૃષિસત્તમૈઃ । પ્રોચ્યતે પ્રકૃતિઃ સૂક્ષ્મા નિત્યં સદસદાત્મકમ્
જે અપ્રગટ કારણ છે, જેને શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ પ્રધાન કહે છે, એ સૂક્ષ્મ પ્રકૃતિ છે, સદા રહેતી અને સદાસદ સ્વરૂપ ધરાવતી.