વઙ્ગાશ્ચ માગધાશ્ચૈવ માનસા મન્દગાસ્તથા । વઙ્ગા બ્રહ્મણભૂયિષ્ઠા માગધાઃ ક્ષત્રિયાસ્તથા । વૈશ્યાસ્તુ માનસાસ્તેષાં શૂદ્રસ્તેષાં તુ મન્દગાઃ ॥ ૨,૪.
ત્યાં વંગ, માગધ, માનસ અને મન્દગ નામના લોકો છે; વંગોમાં વધુ બ્રાહ્મણ છે, માગધોમાં ક્ષત્રિય છે, માનસોમાં વૈશ્ય છે અને મન્દગોમાં શૂદ્ર છે.
શાકદ્વીપે તુ તૈર્વિષ્ણુઃ સૂર્યરૂપધરો મુને । યથોક્તૌરિજ્યતે સમ્યક્કર્મભિર્નિયતાત્મભિઃ ॥ ૨,૪.
શાકદ્વીપમાં, મુનિ, વિષ્ણુને સૂર્યરૂપે, નિયમિત મનવાળા લોકો નિયમિત વિધિથી પૂજે છે.
શાકદ્વીપસ્તુ મૈત્રેય ક્ષીરોદેન સમાવૃતઃ । શાકદ્વીપપ્રમાણેન વલયેનેવ વેષ્ટિતઃ ॥ ૨,૪.
મૈત્રેય, શાકદ્વીપ ચારે બાજુ દુધના દરિયાથી ઘેરાયેલો છે; એ દ્વીપ જેટલો જ મોટો એ ઘેરો છે.
ક્ષીરાબ્ધિઃ સર્વતો બ્રહ્મન્પુષ્કરાખ્યેન વેષ્ટિતઃ । દ્વીપેન શાકદ્વીપાત્તુ દ્વિગુણેન સમન્તતઃ ॥ ૨,૪.
બ્રાહ્મણ, દુધનો દરિયો સર્વત્ર પુષ્કર નામના દ્વીપથી ઘેરાયેલો છે, જે શાકદ્વીપથી બમણો છે.
પુષ્કરે સવનસ્યાપિ મહાવીરોઽભવત્સુતઃ । ધાતુકિશ્ચ તયોસ્તત્ર દ્વે વર્ષે નામચિહ્નિતે । મહાવીરં તથૈવાન્યદ્ધાતુકીખણ્ડસંજ્ઞિતમ્ ॥ ૨,૪.
પુષ્કરદ્વીપ પર સવના નામના પુરૂષને મહાવીર નામનો પરાક્રમી પુત્ર થયો; ત્યાં મહાવીર અને ધાતુકી એમ બે પ્રદેશો છે, જેમાં ધાતુકીને ધાતુકીખંડ પણ કહે છે.
એકશ્ચત્ર મહાભાગ પ્રખ્યાતો વર્ષપર્વતઃ । માનાસોત્તરસંજ્ઞો વૈ મધ્યતો વલયાકૃતિઃ ॥ ૨,૪.
ત્યાં, મહાભાગ, એક જ પ્રસિદ્ધ પર્વત છે, જે બંને પ્રદેશોને વહેંચે છે; તેનું નામ માનસ છે અને એ મધ્યમાં ગોળ છે.
યોજનાનાં સહસ્રાણિ ઊર્ધ્વં પઞ્ચાશદુચ્છ્રિતઃ । તાવદેવ ચ વિસ્તીર્ણઃ સર્વતઃ પરિમણ્ડલઃ ॥ ૨,૪.
એ પર્વત પચાસ હજાર યોજન ઊંચો છે અને એટલો જ પહોળો છે; બધે ગોળાકાર છે.
પુષ્કરદ્વીપવલયં મધ્યેન વિભજન્નિવ । સ્થિતોસૌ તેન વિછિન્નં જાતં તદ્વર્ષકદ્વયમ્ ॥ ૨,૪.
એ પર્વત પુષ્કરદ્વીપના ગોળને મધ્યમાં વહેંચે છે, તેથી એ બે પ્રદેશો બની ગયા છે.
વલયાકારમેકૈકં તયોર્વર્ષં તથા ગિરિઃ ॥ ૨,૪.
દરેક એ વિસ્તારમાં એક વલય જેવો પર્વત ફરતો છે.
દશવર્ષસહસ્રાણિ તત્ર જીવન્તિ માનવાઃ । વિરામયા વિશોકાશ્ચ રાગદ્વેષાદિવર્જિતાઃ ॥ ૨,૪.
ત્યાં માનવો દસ હજાર વર્ષ જીવે છે, બીમારી અને દુઃખથી મુક્ત, અને તેમને લાલચ કે દ્વેષ નથી.
અધમોત્તમૌ ન તેષ્વાસ્તાં ન વધ્યવધકૌ દ્વિજ । નેર્ષ્યાસૂયા ભયં દ્વેષો દોષો લોભાદિકો ન ચ ॥ ૨,૪.
ત્યાં કોઈ ઊંચા કે નીચા નથી, કોઈ મારનાર કે મારવામાં આવનાર નથી; ઈર્ષ્યા, દુઃખ, ભય, દ્વેષ, દોષ કે લોભ જેવા અવગુણો પણ નથી.
મહાપીતંબહિર્વર્ષં ધાતકીખણ્ડમન્તતઃ । માનસોત્તરશૌલસ્ય દેવદૈત્યાદિસેવિતમ્ ॥ ૨,૪.
પછી મહાન ધાતકીખંડ નામનું બહારનું પ્રદેશ આવે છે, જે માનસ સરોવરથી ઉત્તર તરફ છે અને દેવો, દૈત્યો વગેરે દ્વારા પૂજાય છે.
સત્યાનૃતેન તત્રાસ્તાં દ્વીપે પુષ્કરસંજ્ઞિતે । ન તત્ર નદ્યઃ શૈલા વા દ્વીપે વર્ષદ્વયાન્વિતે ॥ ૨,૪.
પુષ્કર નામના દ્વીપમાં સત્ય અને અસત્ય બંને વસે છે; ત્યાં બે પ્રદેશવાળા એ દ્વીપમાં ન તો નદીઓ છે, ન તો પર્વતો.
તુલ્યપેષાસ્તુ મનુજા દેવાસ્તત્રૈકરૂપિણઃ ॥ ૨,૪.
ત્યાં માનવો અને દેવો સૌ એકસરખા દેખાય છે.
વર્ણાશ્રમાચારહીનં ધર્માચરણવર્જિતમ્ । ત્રયીવાર્તાદણ્ડનીતિશુશ્રૂષારહિતઞ્ચ યત્ ॥ ૨,૪.
ત્યાં લોકો જાતિ અને આશ્રમના નિયમો રાખતા નથી, ધર્મના આચરણથી પણ વિમુખ છે, અને ત્રણેય વેદ, દંડનીતિ કે સેવા પણ નથી.
વર્ષદ્વયં તુ મૈત્રેય ભૌમઃ સ્વર્ગોયમુત્તમઃ । સર્વર્તુસુખદઃ કાલો જરારોગાદિવર્જિતઃ । ધાતકીખણ્ડસંજ્ઞેઽથ મહાવીરે ચ વૈ મુને ॥ ૨,૪.
મૈત્રેય, એ બે પ્રદેશો શ્રેષ્ઠ ભૂમિસ્વર્ગ છે, જ્યાં દરેક ઋતુમાં સુખ મળે છે, વૃદ્ધાવસ્થા, રોગ વગેરે નથી; એ ધાતકીખંડ અને મહાવીર નામે ઓળખાય છે, મુનિ.
ન્યગ્રોધઃ પુષ્કરદ્વીપે બ્રહ્મણઃ સ્થાનમુત્તમમ્ । તસ્મિન્નવસતિ બ્રહ્મા પૂજ્યમાનઃ સુરાસુરૈઃ ॥ ૨,૪.
પુષ્કર દ્વીપમાં મહાન વટવૃક્ષ છે, જે બ્રહ્માનું શ્રેષ્ઠ નિવાસસ્થાન છે; ત્યાં બ્રહ્મા દેવો અને દૈત્યોથી પૂજાય છે.
સ્વાદૂદકેનોદધિના પુષ્કરઃ પરિવેષ્ટિતઃ । સમેન પુષ્કરસ્યૈવ વિસ્તારાન્મણ્ડલં તથા ॥ ૨,૪.
પુષ્કર દ્વીપ મીઠા પાણીના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, અને એની પહોળાઈ પણ પુષ્કર જેટલી જ છે.
એવં દ્વીપાઃ સમુદ્રૈશ્ચ સપ્તસપ્તભિરાવૃતાઃ । દ્વીપશ્ચૈવ સમુદ્રશ્ચ સમાનો દ્વિગુણૌ પરૌ ॥ ૨,૪.
આ રીતે સાત દ્વીપો અને સાત સમુદ્રો એક પછી એક ગોઠવાયેલા છે; દરેક દ્વીપ અને સમુદ્ર એકસરખા કદના છે, અને પછીના દરેક જોડા અગાઉના કરતાં દ્વિગણિત છે.
પયાંસિ સર્વદા સર્વસમુદ્રેષુ સમાનિ વૈ । ન્યૂનાતિરિક્તતા તેષાં કદાચિન્નૈવ જાયતે ॥ ૨,૪.
બધા સમુદ્રોમાં પાણી હંમેશા સમાન જ રહે છે; તેમાં ક્યારેય ઓછું કે વધારે થતું નથી.
સ્થાલીસ્થમગ્નીસંયોગાદુદ્રેકિસલિલે યથ । તથેન્દુવૃદ્ધૌ સલિલમંભોધૌ મુનિસત્તમ ॥ ૨,૪.
જેમ વાસણમાં અગ્નિથી પાણી વધે છે, તેમ ચંદ્ર વધે ત્યારે સમુદ્રનું પાણી પણ વધે છે, મુનિશ્રેષ્ઠ.
અન્યૂનાનતિરિક્તાશ્ચ વર્ધન્ત્યાપો હ્રસંતિ ચ । ઉદયાસ્તમનેષ્વિન્દોઃ પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ ॥ ૨,૪.
પાણી ક્યારેય ઓછું કે વધારે થતું નથી; ચંદ્રના ઉગવા અને અસ્ત થતા, તેમજ શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષમાં તે વધે અને ઘટે છે.
દશોત્તરાણિ પઞ્ચૈવ હ્યઙ્ગુલાનાં શતાનિ વૈ । અપાં વૃદ્ધિક્ષણો દૃષ્ટૌ સામુદ્રીણાં મહામુને ॥ ૨,૪.
મહાન મુનિ, સમુદ્રના પાણી વધવાનો ક્ષણ પાંસઠ અંગુલ જેટલો જોવા મળે છે.
ભોજનં પુષ્કરદ્વીપે તત્ર સ્વયમુપસ્થિતમ્ । ષડ્રસં ભુઞ્જતે વિપ્ર પ્રજાઃ સર્વાઃ સદૈવ હિ ॥ ૨,૪.
પુષ્કર દ્વીપમાં ભોજન આપોઆપ મળે છે; બ્રાહ્મણ, ત્યાંના બધા લોકો હંમેશા છ રસવાળું ભોજન કરે છે.
સ્વાદૂદકસ્ય પરિતો દૃસ્યતે લોકસંસ્થિતિઃ । દ્વિગુણા કાઞ્ચની ભૂમિઃ સર્વજન્તુવિવર્જિતા ॥ ૨,૪.
મીઠા પાણીના સમુદ્રની બહાર લોકસ્થિતિ નામનું પ્રદેશ છે, જે દ્વિગણ અને સોનાની જેમ છે, અને ત્યાં કોઈ જીવ નથી.
લોકાલોકસ્તતઃ શૈલો જોજનાયુતવિસ્તૃતઃ । ઉચ્છ્રાયેણાપિ તાવન્તિ સહસ્રાણ્યચલો હિ સઃ ॥ ૨,૪.
પછી લોકાલોક નામનો પર્વત આવે છે, જે દસ હજાર યોજન પહોળો અને એટલાં જ હજાર ઊંચો છે.
તતસ્તમઃ સમાવૃત્ય તં શૌલં સર્વતઃ સ્થિતમ્ । તમશ્ચાણ્ડકટાહેન સમન્તાત્પરિવેષ્ટિતમ્ ॥ ૨,૪.
પછી એ શંખ જે સર્વત્ર ફેલાયેલો હતો, તેને અંધકારે ઘેરી લીધો. એ અંધકારને પણ ચારે બાજુથી ભયાનક અંડાકાર શંખે આવરી લીધો.
પઞ્ચશત્કોટિવિસ્તારા સેયમુર્વ મહામુને । સહૈવાણ્ડકટાહેન સદ્વીપાબ્ધિમહીધરા ॥ ૨,૪.
હે મહામુને, આ ધરતી, અંડાકાર શંખ સહિત, તમામ દ્વીપો, મહાસાગરો અને મહાપર્વતો મળીને પાંચસો કરોડ યોજન જેટલી પહોળાઈ ધરાવે છે.
સેયં ધાત્રી વિધાત્રી ચ સર્વભૂતગુણાધિકા । આધારભૂ૬ આ સર્વેષાં મૈત્રેય જગતામિતિ ॥ ૨,૪.
હે મૈત્રેય, આ ધરતી સર્વે જીવોથી ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છે, એ જ સર્વ જગતનું આધાર અને પાલન કરનારી છે.
પરાશર ઉવાચ તતશ્ચ નરકા વિપ્ર ભુવોધઃ સલિલસ્ય ચ । પાપિનો યેષુ પાત્યન્તે તાઞ્છૃણુષ્વમહામુને ॥ ૨,૬.
પરાશર કહે છે: હે મહામુને, હવે ભૂમિ અને જળની નીચે આવેલા નરક વિષે સાંભળો, જ્યાં પાપી લોકો ફેંકવામાં આવે છે.