બ્રહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચાનુક્રમોદિતાઃ ॥ ૨,૪.
ત્યાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર એમ ક્રમશઃ વર્ણ જણાવાયા છે.
યથોસ્કકર્મકર્તૃત્વાત્સ્વાધિકારોક્ષયાય તે । તત્રૈવ તં કુશદ્વીપે બ્રહ્મરૂપં જનાર્દનમ્ । યજન્તઃ ક્ષપયન્ત્યુગ્રમધિકારફલપ્રદમ્ ॥ ૨,૪.
પોતપોતાના કર્મ અને અધિકારને અનુસરીને, કુશ દ્વીપમાં લોકો બ્રહ્મરૂપ જનાર્દન ભગવાનની પૂજા કરે છે અને એ રીતે અધિકારના ભારે ફળોનો નાશ કરે છે.
વિદ્રુમો હેમશૈલશ્ચ દ્યતિમાન્ પુષ્પવાંસ્તથા । કુશશયો હરિશ્ચૈવ સપ્તમો મન્દરાચલઃ ॥ ૨,૪.
વિદ્રુમ, હેમશૈલ, દ્યુતિમાન, પુષ્પવન, કુશશય, હરિ અને સાતમો મંદરાચલ—આ બધા પર્વતો છે.
વર્ષાચલાસ્તુ સપ્તૈતે તત્ર દ્વીપે મહામુને । નદ્યશ્ચ સપ્ત તાસાં તુ શૃણુ નામાન્યનુક્રમાત્ ॥ ૨,૪.
મહાન ઋષિ, આ સાતે પર્વતો છે અને ત્યાં સાત નદીઓ પણ છે; હવે એના નામો ક્રમશઃ સાંભળો.
ધૂતપાપા શિવા ચૈવ પવિત્રા સંમતિસ્તથા । વિદ્યુદમ્ભા મહી ચાન્યા સર્વપાપ હરાસ્ત્વિમાઃ ॥ ૨,૪.
ધૂતપાપા, શિવા, પવિત્રા, સંમતિ, વિદ્યુદંભા, મહી અને સર્વપાપહરા—આ સાત નદીઓ છે, જે બધાં પાપો દૂર કરે છે.
અન્યાઃ સહસ્રશસ્તત્ર ક્ષુદ્રનદ્યસ્તથાચલાઃ । કુશદ્વીપે ગુશસ્તમ્બઃ સંજ્ઞયા તસ્ય તત્સ્મૃતમ્ ॥ ૨,૪.
ત્યાં હજારો નાની નદીઓ અને ટેકરીઓ પણ છે; કુશદ્વીપમાં ગુશસ્તંભ એમાં સૌથી પ્રસિદ્ધ નામ છે.
તત્પ્રમાણેન સ દ્વીપો ઘૃતોદેન સમાવૃતઃ । ઘૃતોદશ્ચ સમુદ્રો વૈ ક્રૌઞ્ચદ્વીપેન સંવૃતઃ ॥ ૨,૪.
એ દ્વીપ એજ માપનો છે અને ઘીથી ભરેલા સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે; અને એ ઘૃતોદ સમુદ્રને ક્રૌંચદ્વીપ ઘેરી રાખે છે.
ક્રૌઞ્ચદ્વીપો મહાભાગ શ્રુયતાઞ્ચાપરો મહાન્ । કુશદ્વીપસ્ય વિસ્તારા દ્દ્વિગુણો યસ્ય વિસ્તરઃ ॥ ૨,૪.
હે મહાભાગ્યશાળી, હવે બીજાં મહાન દ્વીપ ક્રૌંચ વિશે સાંભળો, જેનું વિસ્તરણ કુશદ્વીપ કરતાં બે ગણું છે.
ક્રૌઞ્ચદ્વીપે દ્યુતિમતઃ પુત્રાસ્તસ્ય મહાત્મનઃ । તન્નામાનિ ચ વર્ષાણિ તેષાં ચક્રે મહીપતિઃ ॥ ૨,૪.
ક્રૌંચદ્વીપમાં દ્યુતિમાનના પુત્રોએ રાજ કર્યું; રાજાએ એના નામે એ પ્રદેશોનું નામકરણ કર્યું.
કુશલો મલ્લગશ્ચોષ્ણઃ પીવરોથાન્ધકારકઃ । મુનિશ્ચ દુન્દુભિશ્ચૈવ સપ્તૈતે તત્સુતા મુને ॥ ૨,૪.
કુશલ, મલ્લગ, ઉષ્ણ, પીવર, અંધકારક, મુનિ અને દુન્દુભિ—હે મુનિ, આ સાતે એના પુત્રો છે.
તત્રાપિ દેવગન્ધર્વસેવિતાઃ સુમનોહરાઃ । વર્ષાચલા મહાબુદ્ધે તેષાં નામાનિ મે શૃણુ ॥ ૨,૪.
ત્યાં પણ દેવો અને ગંધર્વો દ્વારા સેવિત, મનોહર પર્વતો છે; હે મહાબુદ્ધિ, એના નામો સાંભળો.
ક્રૌઞ્ચશ્ચ વામનશ્ચૈવ તૃતીયશ્ચાન્ધકારકઃ । ચતુર્થો રત્નશૈલશ્ચ સ્વાહિની હયસન્નિભઃ ॥ ૨,૪.
ક્રૌંચ, વામન, ત્રીજો અંધકારક, ચોથો રત્નશૈલ, સ્વાહિની અને હયસન્નિભ—આ બધા પર્વતો છે.
દિવાવૃત્પઞ્ચમશ્ચાત્ર તથાન્યઃ પુણ્ડરીકવાન્ । દુન્દુભિશ્ચ મહાશૈલો દ્વિગુણાસ્ત પરસ્પરમ્ । દ્વીપાદ્વીપેષુ યે શૈલા યથા દ્વીપાનિ તે તથા ॥ ૨,૪.
પાંચમો દિવાવૃત છે, પછી પુંડરીકવાન અને દુન્દુભિ એ મહાપર્વત છે; દરેક પર્વત પછીલાથી બે ગણો છે, જેમ દ્વીપો છે એમ.
વર્ષેષ્વેતેષુ રમ્યેષુ તથા શૈલવરેષુ ચ । નિવસંતિ નિરાતઙ્કાઃ સહ દેવગણૈઃ પ્રજાઃ ॥ ૨,૪.
આ સુંદર પ્રદેશોમાં અને ઉત્તમ પર્વતો પર લોકો દેવગણો સાથે નિર્ભયતાથી વસે છે.
પુષ્કરાઃ પુષ્કલા ધન્યાસ્તિષ્યાખ્યાશ્ચ મહામુને । બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શુદ્રાશ્ચાનુક્રમોદિતાઃ ॥ ૨,૪.
પુષ્કરા, પુષ્કલા, ધન્યા અને તિષ્યા—હે મહામુનિ, આ ક્રમ પ્રમાણે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્રોના નામ છે.
નદીર્મૈત્રેય તે તત્ર યાઃ પિબન્તિ શૃણુષ્વ તાઃ । સપ્તપ્રધાનાઃ શતશસ્તત્રાન્યાઃ ક્ષુદ્રનિમ્નગાઃ ॥ ૨,૪.
હે મૈત્રેય, ત્યાં જે નદીઓમાંથી લોકો પાણી પીવે છે, એના નામો સાંભળો; એમાં સાત મુખ્ય નદીઓ છે અને અનેક નાની નદીઓ પણ છે.
ગૌરી કુમુદ્વતી ચૈવ સન્ધ્યા રાત્રિર્મનોજવા । ક્ષાન્તિશ્ચ પુણ્ડરીકા ચ સપ્તૈતા વર્ષનિમ્નગાઃ ॥ ૨,૪.
ગૌરી, કુમુદવતી, સંધ્યા, રાત્રિ, મનોજવા, ક્ષાંતિ અને પુંડરીકા—આ સાત મુખ્ય નદીઓ છે.
તત્રાપિ વિષ્ણુર્ભગવાન્પુષ્કારાદ્યૈર્જાનાર્દનઃ । યાગૌ રુદ્રસ્વરૂપશ્ચ ઇજ્યતે યજ્ઞસન્નિધૌ ॥ ૨,૪.
ત્યાં પણ ભગવાન વિષ્ણુ, પુષ્કરાદ્ય અને જનાર્દન નામે, યજ્ઞ સમયે રુદ્ર સ્વરૂપે પૂજાય છે.
ક્રૌઞ્ચદ્વીપઃ સમુદ્રેણ દધિમણ્ડોદકેન ચ । આવૃતઃ સર્વતઃ ક્રૌઞ્ચ દ્વીપતુલ્યેન માનતઃ ॥ ૨,૪.
ક્રૌંચદ્વીપ ચાસણીના પાણીથી ભરેલા સમુદ્રથી ચારે બાજુથી ઘેરાયેલો છે, જેનું માપ પણ ક્રૌંચદ્વીપ જેટલું જ છે.
દધિમણ્ડોદકશ્ચાપિ શાકદ્વીપેન સંવૃતઃ । ક્રૌઞ્ચદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્દ્વિગુણેન મહામુને ॥ ૨,૪.
અને એ દહીંના સમુદ્રને પણ શાકદ્વીપ ઘેરી રાખે છે, જેનું વિસ્તરણ ક્રૌંચદ્વીપ કરતાં બે ગણું છે, હે મહામુનિ.
શાકદ્વીપેશ્વરસ્યાપિ ભવ્યસ્ય મુમહાત્મનઃ । સપ્તૈવ તનયાસ્તષાં દદૌ વર્ષાણિ સપ્ત સઃ ॥ ૨,૪.
શાકદ્વીપના મહાન આત્મા ભવ્ય રાજાને પણ સાત પુત્રો હતા; તેણે દરેકને સાત સાત પ્રદેશો આપ્યા.
જલદશ્ચ કુમારશ્ચ મુકુમારો મરીચકઃ । કુસુમોદશ્ચ મૌદાકિઃ સપ્તમશ્ચ મહાદ્રુમઃ ॥ ૨,૪.
તેમના નામ જલદ, કુમાર, મુકુમાર, મરીચક, કુસુમોદ, મૌદાકી અને મહાદ્રુમ હતા.
તત્સંજ્ઞાન્યેવ તત્રાપિ સપ્ત વર્ષાણ્યનુક્રમાત્ । તત્રાપિ પર્વતાઃ સ્પત વર્ષવિચ્છેદકારિણઃ ॥ ૨,૪.
ત્યાં પણ એ સાત પ્રદેશો તેમના નામે જ ઓળખાય છે; અને એ પ્રદેશોને સાત પર્વતો વહેંચે છે.
પૂર્વસ્તત્રોદયગિરિર્જલાધારસ્તથાપરઃ । તથા રૈવતકઃ શ્યામસ્તથૈવાસ્તગિરિર્દ્વિજ । આમ્બિકેયસ્તથા રમ્યઃ કેસરી પર્વતોત્તમઃ ॥ ૨,૪.
ત્યાં પૂર્વે ઉદયગિરિ છે, પછી જલાધાર પર્વત છે; એ જ રીતે રૈવતક, શ્યામ, અસ્તગિરિ, આંબિકેય અને સુંદર કેસરિ પર્વત છે.
શાકસ્તત્ર મહાવૃક્ષઃ સિદ્ધગન્ધર્વસેવિતઃ । યત્રત્યવાતસંસ્પાર્શાદાહ્લાદો જાયતે પરઃ ॥ ૨,૪.
ત્યાં શાક નામનો મહાન વૃક્ષ છે, જ્યાં સિદ્ધો અને ગંધર્વો સેવા કરે છે; તેની પવનની સ્પર્શથી અતિ આનંદ થાય છે.
તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ચાતુર્વર્ણ્યસમન્વિતાઃ । નદ્યશ્ચાત્ર મહાપુણ્યાઃ સર્વપાપભયાપહાઃ ॥ ૨,૪.
ત્યાં પુણ્યશાળી લોકો વસે છે, જે ચાર વર્ણોમાં વહેંચાયેલા છે; અને ત્યાં મહાપવિત્ર નદીઓ છે, જે બધાં પાપ અને ભય દૂર કરે છે.
સુકુમારી કુમારી ચ નલિની ધેનુકા ચ યા । ઇક્ષુશ્ચ વેણુકા ચૈવ ગભસ્તી સપ્તમી તથા ॥ ૨,૪.
સુકુમારી, કુમારી, નલિની, ધેનુકા, ઇક્ષુ, વેણુકા અને ગભસ્તી એ ત્યાંની સાત નદીઓ છે.
અન્યાશ્ચ શતશસ્તત્ર ક્ષુદ્રનદ્યો મહામુને । મહીધરાસ્તથા સન્તિ શતશોથ સહસ્રશઃ ॥ ૨,૪.
અને મહાન ઋષિ, ત્યાં સૈંકડો નાની નદીઓ પણ છે; તેમજ સૈંકડો અને હજારો પર્વતો પણ છે.
તાઃ પિબન્તિ મુદાયુક્તા જલદાદિષુ યે સ્થિતાઃ । વર્ષષુ તે જનપદાઃ સ્વર્ગાદભ્યેત્ય મેદિનીમ્ ॥ ૨,૪.
જલદ વગેરે પ્રદેશોમાં રહેતા લોકો આનંદથી એ નદીઓનું જળ પીવે છે; એ લોકો સ્વર્ગમાંથી પૃથ્વી પર આવ્યા છે.
ધર્મહાનિર્ન તેષ્વસ્તિ ન સંઘર્ષઃ પરસ્પરમ્ । મર્યાદાવ્યુત્ક્રમો નાપિ તેષુ દેશેષુ સપ્તસુ ॥ ૨,૪.
ત્યાં ધર્મનો કોઈ હ્રાસ થતો નથી, કોઈ પરસ્પર ઝઘડો નથી; અને એ સાત દેશોમાં કોઈ પણ મર્યાદા ભંગ થતી નથી.