શ્વેતઞ્ચ હરિતં ચૈવ વૈદ્યુતં માનસં તથા । જીમૂતં રોહિતં ચૈવ સુપ્રભં ચાપિ શોભનમ્ । સપ્તૈતાનિ તુ વર્ષાણિ ચાતુર્વર્ણ્યયુતાનિ વૈ ॥ ૨,૪.
શ્વેત, હરિત, વૈદ્યુત, માનસ, જીમૂત, રોહિત અને સુપ્રભ — આ સાત પ્રદેશો છે, જેમાં દરેકમાં ચાર વર્ણના લોકો વસે છે.
શાલ્મલે યે તુ વર્ણાશ્ચ વસન્ત્યેતે મહામુને । કપિલાશ્ચારુણાઃ પીતાઃ કૃષ્ણાશ્ચૈવ પૃથક્પૃથક્ ॥ ૨,૪.
હે મહામુનિ, શાલમલિ દ્વીપમાં વસતા લોકો ચાર રંગના છે — કાપી, લાલ, પીળા અને કાળા, દરેક અલગ અલગ.
બ્રહ્મણાઃ ક્ષત્રયા વૈશ્યાઃ શુદ્રાશ્ચૈવ યજન્તિતમ્ । ભગવન્તં સમસ્તસ્ય વિષ્ણુમાત્માનમવ્યયમ્ । વાયુભૂતં મખશ્રેષ્ઠૈર્યજ્વનો યજ્ઞસંસ્થિતિમ્ ॥ ૨,૪.
ત્યાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર શ્રેષ્ઠ યજ્ઞો દ્વારા સર્વના આત્મા, અવિનાશી ભગવાન વિષ્ણુની વાયુરૂપે પૂજા કરે છે અને યજ્ઞની પરંપરા જાળવે છે.
દેવાનામત્ર સાન્નધ્યમતીવ સુમનોહરે । શાલ્મલિઃ સુમહાન્વૃક્ષો નામ્ના નિર્વૃતિકારકઃ ॥ ૨,૪.
ત્યાં દેવતાઓને પ્રિય, અત્યંત વિશાળ અને મનોહર એવા શાલમલિ વૃક્ષ ઊભું છે, જે આનંદ આપનાર તરીકે જાણીતું છે.
એષ દ્વીપઃ સમુદ્રેણ સુરોદેન સમાવૃતઃ । વિસ્તારાચ્છાલ્મલસ્યૈવ સમેન તુ સમન્તતઃ ॥ ૨,૪.
આ દ્વીપ ચારે બાજુથી સુરોદા નામના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, જે શાલમલિ જેટલો જ વિશાળ છે.
સુરોદકઃ પરિવૃતઃ કુશદ્વીપેન સર્વતઃ । શાલ્મલસ્ય તુ વિસ્તરાદ્દ્વિગુણેન સમન્તતઃ ॥ ૨,૪.
સુરોદા સમુદ્રથી ઘેરાયેલો, ચારે બાજુ કુશ દ્વીપ છે, જે શાલમલિ કરતાં બમણો પહોળો છે.
જ્યોતિષ્મતઃ કુશદ્વીપે સપ્ત પુત્રાઞ્છૃણુષ્વ તાન્ ॥ ૨,૪.
કુશ દ્વીપના શાસક જ્યોતિષ્મતના સાત પુત્રોના નામ હવે સાંભળો.
ઉદ્ભિદો વેણુમાંશ્ચૈવ વેરથો લમ્બનો ધૃતિઃ । પ્રભાકરોતિકપિલસ્તન્નામા વર્ષપદ્ધતિઃ ॥ ૨,૪.
ઉદભિદ, વેણુમાન, વેરથ, લંબન, ધૃતિ, પ્રભાકર અને કપિલ — આ એના નામો છે અને પ્રદેશો પણ એના નામે ઓળખાય છે.
તસ્મિન્વસન્તિ મનુજાઃ સહ દૈતે યદાનવૈઃ । તથૈવ દેવગન્ધર્વયક્ષકિંપુરુષાદયઃ ॥ ૨,૪.
ત્યાં મનુષ્યો દૈત્ય અને દાનવો સાથે રહે છે, તેમજ દેવ, ગંધર્વ, યક્ષ, કિમ્પુરુષ અને અન્ય પણ વસે છે.
વર્ણાસ્તત્રાપિ ચત્વારો નિજાનુષ્ઠાનતત્પરાઃ । દમિનઃ શુષ્મિણઃ સ્નેહા મન્દેહાશ્ચ મહામુને ॥ ૨,૪.
ત્યાં પણ ચાર વર્ણ છે, જે પોતપોતાના ધર્મમાં તત્પર છે — દમિન, શુષ્મિન, સ્નેહ અને મન્દેહ, હે મહામુનિ.
બ્રહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચાનુક્રમોદિતાઃ ॥ ૨,૪.
ત્યાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર એમ ક્રમશઃ વર્ણ જણાવાયા છે.
યથોસ્કકર્મકર્તૃત્વાત્સ્વાધિકારોક્ષયાય તે । તત્રૈવ તં કુશદ્વીપે બ્રહ્મરૂપં જનાર્દનમ્ । યજન્તઃ ક્ષપયન્ત્યુગ્રમધિકારફલપ્રદમ્ ॥ ૨,૪.
પોતપોતાના કર્મ અને અધિકારને અનુસરીને, કુશ દ્વીપમાં લોકો બ્રહ્મરૂપ જનાર્દન ભગવાનની પૂજા કરે છે અને એ રીતે અધિકારના ભારે ફળોનો નાશ કરે છે.
વિદ્રુમો હેમશૈલશ્ચ દ્યતિમાન્ પુષ્પવાંસ્તથા । કુશશયો હરિશ્ચૈવ સપ્તમો મન્દરાચલઃ ॥ ૨,૪.
વિદ્રુમ, હેમશૈલ, દ્યુતિમાન, પુષ્પવન, કુશશય, હરિ અને સાતમો મંદરાચલ—આ બધા પર્વતો છે.
વર્ષાચલાસ્તુ સપ્તૈતે તત્ર દ્વીપે મહામુને । નદ્યશ્ચ સપ્ત તાસાં તુ શૃણુ નામાન્યનુક્રમાત્ ॥ ૨,૪.
મહાન ઋષિ, આ સાતે પર્વતો છે અને ત્યાં સાત નદીઓ પણ છે; હવે એના નામો ક્રમશઃ સાંભળો.
ધૂતપાપા શિવા ચૈવ પવિત્રા સંમતિસ્તથા । વિદ્યુદમ્ભા મહી ચાન્યા સર્વપાપ હરાસ્ત્વિમાઃ ॥ ૨,૪.
ધૂતપાપા, શિવા, પવિત્રા, સંમતિ, વિદ્યુદંભા, મહી અને સર્વપાપહરા—આ સાત નદીઓ છે, જે બધાં પાપો દૂર કરે છે.
અન્યાઃ સહસ્રશસ્તત્ર ક્ષુદ્રનદ્યસ્તથાચલાઃ । કુશદ્વીપે ગુશસ્તમ્બઃ સંજ્ઞયા તસ્ય તત્સ્મૃતમ્ ॥ ૨,૪.
ત્યાં હજારો નાની નદીઓ અને ટેકરીઓ પણ છે; કુશદ્વીપમાં ગુશસ્તંભ એમાં સૌથી પ્રસિદ્ધ નામ છે.
તત્પ્રમાણેન સ દ્વીપો ઘૃતોદેન સમાવૃતઃ । ઘૃતોદશ્ચ સમુદ્રો વૈ ક્રૌઞ્ચદ્વીપેન સંવૃતઃ ॥ ૨,૪.
એ દ્વીપ એજ માપનો છે અને ઘીથી ભરેલા સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે; અને એ ઘૃતોદ સમુદ્રને ક્રૌંચદ્વીપ ઘેરી રાખે છે.
ક્રૌઞ્ચદ્વીપો મહાભાગ શ્રુયતાઞ્ચાપરો મહાન્ । કુશદ્વીપસ્ય વિસ્તારા દ્દ્વિગુણો યસ્ય વિસ્તરઃ ॥ ૨,૪.
હે મહાભાગ્યશાળી, હવે બીજાં મહાન દ્વીપ ક્રૌંચ વિશે સાંભળો, જેનું વિસ્તરણ કુશદ્વીપ કરતાં બે ગણું છે.
ક્રૌઞ્ચદ્વીપે દ્યુતિમતઃ પુત્રાસ્તસ્ય મહાત્મનઃ । તન્નામાનિ ચ વર્ષાણિ તેષાં ચક્રે મહીપતિઃ ॥ ૨,૪.
ક્રૌંચદ્વીપમાં દ્યુતિમાનના પુત્રોએ રાજ કર્યું; રાજાએ એના નામે એ પ્રદેશોનું નામકરણ કર્યું.
કુશલો મલ્લગશ્ચોષ્ણઃ પીવરોથાન્ધકારકઃ । મુનિશ્ચ દુન્દુભિશ્ચૈવ સપ્તૈતે તત્સુતા મુને ॥ ૨,૪.
કુશલ, મલ્લગ, ઉષ્ણ, પીવર, અંધકારક, મુનિ અને દુન્દુભિ—હે મુનિ, આ સાતે એના પુત્રો છે.
તત્રાપિ દેવગન્ધર્વસેવિતાઃ સુમનોહરાઃ । વર્ષાચલા મહાબુદ્ધે તેષાં નામાનિ મે શૃણુ ॥ ૨,૪.
ત્યાં પણ દેવો અને ગંધર્વો દ્વારા સેવિત, મનોહર પર્વતો છે; હે મહાબુદ્ધિ, એના નામો સાંભળો.
ક્રૌઞ્ચશ્ચ વામનશ્ચૈવ તૃતીયશ્ચાન્ધકારકઃ । ચતુર્થો રત્નશૈલશ્ચ સ્વાહિની હયસન્નિભઃ ॥ ૨,૪.
ક્રૌંચ, વામન, ત્રીજો અંધકારક, ચોથો રત્નશૈલ, સ્વાહિની અને હયસન્નિભ—આ બધા પર્વતો છે.
દિવાવૃત્પઞ્ચમશ્ચાત્ર તથાન્યઃ પુણ્ડરીકવાન્ । દુન્દુભિશ્ચ મહાશૈલો દ્વિગુણાસ્ત પરસ્પરમ્ । દ્વીપાદ્વીપેષુ યે શૈલા યથા દ્વીપાનિ તે તથા ॥ ૨,૪.
પાંચમો દિવાવૃત છે, પછી પુંડરીકવાન અને દુન્દુભિ એ મહાપર્વત છે; દરેક પર્વત પછીલાથી બે ગણો છે, જેમ દ્વીપો છે એમ.
વર્ષેષ્વેતેષુ રમ્યેષુ તથા શૈલવરેષુ ચ । નિવસંતિ નિરાતઙ્કાઃ સહ દેવગણૈઃ પ્રજાઃ ॥ ૨,૪.
આ સુંદર પ્રદેશોમાં અને ઉત્તમ પર્વતો પર લોકો દેવગણો સાથે નિર્ભયતાથી વસે છે.
પુષ્કરાઃ પુષ્કલા ધન્યાસ્તિષ્યાખ્યાશ્ચ મહામુને । બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શુદ્રાશ્ચાનુક્રમોદિતાઃ ॥ ૨,૪.
પુષ્કરા, પુષ્કલા, ધન્યા અને તિષ્યા—હે મહામુનિ, આ ક્રમ પ્રમાણે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્રોના નામ છે.
નદીર્મૈત્રેય તે તત્ર યાઃ પિબન્તિ શૃણુષ્વ તાઃ । સપ્તપ્રધાનાઃ શતશસ્તત્રાન્યાઃ ક્ષુદ્રનિમ્નગાઃ ॥ ૨,૪.
હે મૈત્રેય, ત્યાં જે નદીઓમાંથી લોકો પાણી પીવે છે, એના નામો સાંભળો; એમાં સાત મુખ્ય નદીઓ છે અને અનેક નાની નદીઓ પણ છે.
ગૌરી કુમુદ્વતી ચૈવ સન્ધ્યા રાત્રિર્મનોજવા । ક્ષાન્તિશ્ચ પુણ્ડરીકા ચ સપ્તૈતા વર્ષનિમ્નગાઃ ॥ ૨,૪.
ગૌરી, કુમુદવતી, સંધ્યા, રાત્રિ, મનોજવા, ક્ષાંતિ અને પુંડરીકા—આ સાત મુખ્ય નદીઓ છે.
તત્રાપિ વિષ્ણુર્ભગવાન્પુષ્કારાદ્યૈર્જાનાર્દનઃ । યાગૌ રુદ્રસ્વરૂપશ્ચ ઇજ્યતે યજ્ઞસન્નિધૌ ॥ ૨,૪.
ત્યાં પણ ભગવાન વિષ્ણુ, પુષ્કરાદ્ય અને જનાર્દન નામે, યજ્ઞ સમયે રુદ્ર સ્વરૂપે પૂજાય છે.
ક્રૌઞ્ચદ્વીપઃ સમુદ્રેણ દધિમણ્ડોદકેન ચ । આવૃતઃ સર્વતઃ ક્રૌઞ્ચ દ્વીપતુલ્યેન માનતઃ ॥ ૨,૪.
ક્રૌંચદ્વીપ ચાસણીના પાણીથી ભરેલા સમુદ્રથી ચારે બાજુથી ઘેરાયેલો છે, જેનું માપ પણ ક્રૌંચદ્વીપ જેટલું જ છે.
દધિમણ્ડોદકશ્ચાપિ શાકદ્વીપેન સંવૃતઃ । ક્રૌઞ્ચદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્દ્વિગુણેન મહામુને ॥ ૨,૪.
અને એ દહીંના સમુદ્રને પણ શાકદ્વીપ ઘેરી રાખે છે, જેનું વિસ્તરણ ક્રૌંચદ્વીપ કરતાં બે ગણું છે, હે મહામુનિ.