તેષુ પુણ્યા જનપદાશ્ચિરાચ્ચ મ્રિયતે જનઃ । નાધયો વ્યાધયો વાપિ સર્વકાલસુખં હિ તત્ ॥ ૨,૪.
આ પ્રદેશોમાં પવિત્ર વસાહતો છે, અને લોકો લાંબા સમય સુધી જીવે છે. ત્યાં દુઃખ કે રોગ નથી, કારણ કે સર્વે સમયે સુખ જ છે.
તેષાં નદ્યસ્તુ સપ્તૈવ વર્ષાણાં ચ સમુદ્રગાઃ । નામતસ્તાઃ પ્રવક્ષ્યામિ શ્રુતાઃ પાપં હરન્તિ યાઃ ॥ ૨,૪.
આ પ્રદેશોમાં સાત નદીઓ છે, જે સમુદ્ર તરફ વહે છે. હવે હું તને એના નામ કહું છું, જેને સાંભળવાથી પાપ દૂર થાય છે.
અનુતપ્તા શિખી ચૈવ વિપાશા ત્રિદિવાક્લમઃ । અમૃતા સુકૃતા ચૈવ સપ્તૈતાસ્તત્ર નિમ્નગાઃ ॥ ૨,૪.
એ નદીઓના નામ છે – અનુતપ્તા, શિખી, વિપાશા, ત્રિદિવાક્લમ, અમૃતા, સુકૃતા અને સાતમી વૈભ્રાજ.
એતે શૈલાસ્તથા નદ્યઃ પ્રધાનાઃ કથિતાસ્તવ । ક્ષુદ્રશૈલાસ્તથા નદ્યસ્તત્ર સન્તિ સહસ્રશઃ । તાઃ પિબન્દિ સદાહૃષ્ટા નદીર્જનપદાસ્તુતે ॥ ૨,૪.
મુખ્ય પર્વતો અને નદીઓ તને કહી દીધી છે. ત્યાં હજારો નાના પર્વતો અને નદીઓ પણ છે, અને તારા લોકો હંમેશાં આનંદથી એ નદીઓનું પાણી પીવે છે.
અપસર્પિણી ન તેષાં વૈ ન ચૈવોત્સર્પિણી દ્વિજ । ન ત્વેવાસ્તિ યુગાવસ્થા તેષુ સ્તાનેષુ સપ્તસુ ॥ ૨,૪.
એ સાત પ્રદેશોમાં અપસર્પિણી કે ઉત્સર્પિણી ચક્ર નથી, અને ત્યાં યુગોની કોઈ વિભાજના નથી.
ત્રેતાયુગસમઃ કાલઃ સર્વદૈવ મહામતે । પ્લક્ષદ્વીપાદિષુ બ્રહ્મઞ્શાકદ્વીપાન્તિકેષુ વૈ ॥ ૨,૪.
પ્લક્ષદ્વીપ અને બીજા દ્વીપોમાં તથા શાકદ્વીપની આસપાસના પ્રદેશોમાં હંમેશાં સમય ત્રેતાયુગ જેવો જ રહે છે, હે વિદ્વાન.
પઞ્ચ વર્ષસહસ્રાણિ જના જીવન્ત્યનામયાઃ । ધર્મઃ પઞ્ચસ્વથૈતેષુ વર્ણાશ્રમવિભાગશઃ ॥ ૨,૪.
એ પ્રદેશોમાં લોકો પાંચ હજાર વર્ષ સુધી રોગ વિના જીવે છે. અને એ પાંચ પ્રદેશોમાં ધર્મ વર્ણ અને આશ્રમ પ્રમાણે પાળવામાં આવે છે.
વર્ણાશ્ચ તત્ર ચત્વારસ્તાન્નિબોધ વદામિ તે ॥ ૨,૪.
ત્યાં ચાર વર્ણ છે; હવે હું એના વિશે તને કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.
આર્યકાઃ કુરારશ્ચૈવ વિદિશ્યા ભાવિનશ્ચે તે । વિપ્રક્ષત્રિવૈશ્યાસ્તે શૂદ્રાશ્ચ મુનિસત્તમ ॥ ૨,૪.
એ વર્ણોના નામ છે – આર્યક, કુરાર, વિદિશ્ય અને ભાવિન. એ બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર છે, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ.
જ્મબૂવૃક્ષપ્રમાણસ્તુ તન્મધ્યે સુમહાંસ્તરુઃ । પ્લક્ષસ્તન્નામસંજ્ઞોયં પ્લક્ષદ્વીપો દ્વિજોત્તમ ॥ ૨,૪.
એ પ્રદેશના મધ્યમાં એક વિશાળ વૃક્ષ ઊભું છે, જે પૃથ્વીના વૃક્ષો કરતાં પણ મોટું છે. એનું નામ પ્લક્ષ છે, અને એના પરથી એ દ્વીપનું નામ પ્લક્ષદ્વીપ પડ્યું છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
ઇજ્યતે તત્ર ભગવાંસ્તૈર્વર્ણૈરાર્યકાદિભિઃ । સીમરૂપિ જગત્સ્ત્રષ્ટા સર્વઃ સર્વેશ્વરો હરિઃ ॥ ૨,૪.
ત્યાં આર્યક વગેરે વર્ણો દ્વારા ભગવાનનું પૂજન થાય છે. તેઓ સીમારૂપી, જગતના સર્જનહાર અને સર્વના સ્વામી હરિ છે.
પ્લક્ષદ્વીપપ્રમાણેન પ્લક્ષદ્વીપઃ સમાવૃતઃ । તથૈવેક્ષુરમોદેન પરિવેષાનુકારિણા ॥ ૨,૪.
પ્લક્ષદ્વીપ જેટલું જ વિસ્તાર ધરાવતું, શેરડીના રસથી ભરેલું એક વર્તુળ પણ પ્લક્ષદ્વીપને ઘેરીને છે.
ઇત્યેવં તવ મૈત્રેય પ્લક્ષદ્વીપ ઉદાહૃતઃ । સંક્ષેપેણ મયા ભૂયઃ શાલ્મલં મે નિસામય ॥ ૨,૪.
હે મૈત્રેય, આ રીતે મેં તને પ્લક્ષદ્વીપ સંક્ષિપ્તમાં સમજાવ્યો. હવે મારી પાસે શાલમલિ દ્વીપનું વર્ણન સાંભળ.
શાલ્મમસ્યેશ્વરોઃવીરો વપુષ્માંસ્તત્સુતાઞ્છૃણુ । તેષાં તુ નામસંજ્ઞાનિ સપ્તવર્ષાણિ તાનિ વૈ ॥ ૨,૪.
શાલમલિ દ્વીપનો સ્વામી વીરો છે, જે તેજસ્વી છે. હવે એના સાત પુત્રોના નામ સાંભળ, જે ત્યાંના સાત પ્રદેશો છે.
શ્વેતોથ હરિતશ્ચૈવ જીમૂતો રોહિતસ્તથા । વૈદ્યુતો માનસશ્ચૈવ સુપ્રભશ્ચ મહામુને ॥ ૨,૪.
હે મહામુનિ, શ્વેત, હરિત, જીમૂત, રોહિત, વૈદ્યુત, માનસ અને સુપ્રભ — આ એના નામો છે.
શાલ્મલેન સમુદ્રોસૌ દ્વીપેનેક્ષુરસોદકઃ । વિસ્તારદ્વિગુણેનાથ સર્વતઃ સંવૃતઃ સ્થિતઃ ॥ ૨,૪.
શાલમલિ દ્વીપને ઘેરી રહેલો એ સમુદ્ર સુરોદા કહેવાય છે, તેનું પાણી ઈખુ જેટલું મીઠું છે અને એ દ્વીપ કરતાં બમણો પહોળો છે, ચારે બાજુ ફેલાયો છે.
તત્રાપિ પર્વતાઃ સપ્ત વિજ્ઞેયા રત્નયોનયઃ । વર્ષાભિવ્યઞ્જકા યે તુ તથા સપ્ત ચ નિમ્નગાઃ ॥ ૨,૪.
ત્યાં પણ સાત પર્વતો છે, જે રત્નોના સ્ત્રોત છે અને જુદા જુદા પ્રદેશોને ઓળખાવે છે, અને એ જ રીતે સાત મોટી નદીઓ પણ છે.
કુમુદશ્ચેન્નતશ્ચૈવ તૃતીયશ્ચ બલાહકઃ । દ્રોણો યત્ર મહૌષધ્યઃ સ ચતુર્થો મહીધરઃ ॥ ૨,૪.
કુમુદ અને નત નામના પર્વતો, ત્રીજો બલાહક કહેવાય છે, અને ચોથો મહીધર દ્રોણ છે, જ્યાં મહાન ઔષધિઓ ઉગે છે.
કઙ્કસ્તુપઞ્ચમઃ ષષ્ઠી મહિષઃ સપ્તમસ્તથા । કકુદ્માન્પર્વતવરઃ સરિન્નામાનિ મે શૃણુ ॥ ૨,૪.
પાંચમો કંક, છઠ્ઠો મહિષ અને સાતમો શ્રેષ્ઠ પર્વત કકુદ્માન છે. હવે મારી પાસેથી નદીઓના નામ સાંભળો.
યોનિતોયો વિતૃષ્ણા ચ ચન્દ્રા મુક્તા વિમોચની । નિવૃત્તિઃ સપ્તમી તાસાં સ્મૃતાસ્તાઃ પાપશાન્તિદાઃ ॥ ૨,૪.
યોની, તોય, વિતૃષ્ણા, ચંદ્રા, મુક્તા, વિમોચની અને નિવૃત્તિ — આ સાત નદીઓ કહેવાય છે, જે પાપને દૂર કરતી માનવામાં આવે છે.
શ્વેતઞ્ચ હરિતં ચૈવ વૈદ્યુતં માનસં તથા । જીમૂતં રોહિતં ચૈવ સુપ્રભં ચાપિ શોભનમ્ । સપ્તૈતાનિ તુ વર્ષાણિ ચાતુર્વર્ણ્યયુતાનિ વૈ ॥ ૨,૪.
શ્વેત, હરિત, વૈદ્યુત, માનસ, જીમૂત, રોહિત અને સુપ્રભ — આ સાત પ્રદેશો છે, જેમાં દરેકમાં ચાર વર્ણના લોકો વસે છે.
શાલ્મલે યે તુ વર્ણાશ્ચ વસન્ત્યેતે મહામુને । કપિલાશ્ચારુણાઃ પીતાઃ કૃષ્ણાશ્ચૈવ પૃથક્પૃથક્ ॥ ૨,૪.
હે મહામુનિ, શાલમલિ દ્વીપમાં વસતા લોકો ચાર રંગના છે — કાપી, લાલ, પીળા અને કાળા, દરેક અલગ અલગ.
બ્રહ્મણાઃ ક્ષત્રયા વૈશ્યાઃ શુદ્રાશ્ચૈવ યજન્તિતમ્ । ભગવન્તં સમસ્તસ્ય વિષ્ણુમાત્માનમવ્યયમ્ । વાયુભૂતં મખશ્રેષ્ઠૈર્યજ્વનો યજ્ઞસંસ્થિતિમ્ ॥ ૨,૪.
ત્યાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર શ્રેષ્ઠ યજ્ઞો દ્વારા સર્વના આત્મા, અવિનાશી ભગવાન વિષ્ણુની વાયુરૂપે પૂજા કરે છે અને યજ્ઞની પરંપરા જાળવે છે.
દેવાનામત્ર સાન્નધ્યમતીવ સુમનોહરે । શાલ્મલિઃ સુમહાન્વૃક્ષો નામ્ના નિર્વૃતિકારકઃ ॥ ૨,૪.
ત્યાં દેવતાઓને પ્રિય, અત્યંત વિશાળ અને મનોહર એવા શાલમલિ વૃક્ષ ઊભું છે, જે આનંદ આપનાર તરીકે જાણીતું છે.
એષ દ્વીપઃ સમુદ્રેણ સુરોદેન સમાવૃતઃ । વિસ્તારાચ્છાલ્મલસ્યૈવ સમેન તુ સમન્તતઃ ॥ ૨,૪.
આ દ્વીપ ચારે બાજુથી સુરોદા નામના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, જે શાલમલિ જેટલો જ વિશાળ છે.
સુરોદકઃ પરિવૃતઃ કુશદ્વીપેન સર્વતઃ । શાલ્મલસ્ય તુ વિસ્તરાદ્દ્વિગુણેન સમન્તતઃ ॥ ૨,૪.
સુરોદા સમુદ્રથી ઘેરાયેલો, ચારે બાજુ કુશ દ્વીપ છે, જે શાલમલિ કરતાં બમણો પહોળો છે.
જ્યોતિષ્મતઃ કુશદ્વીપે સપ્ત પુત્રાઞ્છૃણુષ્વ તાન્ ॥ ૨,૪.
કુશ દ્વીપના શાસક જ્યોતિષ્મતના સાત પુત્રોના નામ હવે સાંભળો.
ઉદ્ભિદો વેણુમાંશ્ચૈવ વેરથો લમ્બનો ધૃતિઃ । પ્રભાકરોતિકપિલસ્તન્નામા વર્ષપદ્ધતિઃ ॥ ૨,૪.
ઉદભિદ, વેણુમાન, વેરથ, લંબન, ધૃતિ, પ્રભાકર અને કપિલ — આ એના નામો છે અને પ્રદેશો પણ એના નામે ઓળખાય છે.
તસ્મિન્વસન્તિ મનુજાઃ સહ દૈતે યદાનવૈઃ । તથૈવ દેવગન્ધર્વયક્ષકિંપુરુષાદયઃ ॥ ૨,૪.
ત્યાં મનુષ્યો દૈત્ય અને દાનવો સાથે રહે છે, તેમજ દેવ, ગંધર્વ, યક્ષ, કિમ્પુરુષ અને અન્ય પણ વસે છે.
વર્ણાસ્તત્રાપિ ચત્વારો નિજાનુષ્ઠાનતત્પરાઃ । દમિનઃ શુષ્મિણઃ સ્નેહા મન્દેહાશ્ચ મહામુને ॥ ૨,૪.
ત્યાં પણ ચાર વર્ણ છે, જે પોતપોતાના ધર્મમાં તત્પર છે — દમિન, શુષ્મિન, સ્નેહ અને મન્દેહ, હે મહામુનિ.