નવવર્ષં તુ મૈત્રેય જમ્બુદ્વીપમિદં મયા । લક્ષયોજનવિસ્તારં સંક્ષેપાત્કથિતં તવ ॥ ૨,૩.
મૈત્રેય, મેં તને સંક્ષિપ્તમાં આ નવ ખંડવાળું જંબુદ્વીપ વર્ણવી દીધું, જે લાખ યોજન જેટલું વિશાળ છે.
જમ્બૂદ્વીપં સમાવૃત્ય લક્ષયોજનવિસ્તરઃ । મૈત્રેય વલયાકારઃ સ્થિતઃ ક્ષારોદધિર્બહિઃ ॥ ૨,૩.
મૈત્રેય, લાખ યોજન પહોળા જંબુદ્વીપને ઘેરીને બહાર વલયાકાર ખારું સમુદ્ર આવેલું છે.
શ્રીપરાશર ઉવાચ ક્ષારોદેન યથા દ્વીપો જમ્બૂસંજ્ઞોઽભિવેષ્ટિતઃ । સંવેષ્ટ્ય ક્ષારમુદધિં પ્લક્ષદ્વીપસ્તથા સ્થિતઃ ॥ ૨,૪.
શ્રી પરાશર કહે છે: જેમ જંબુદ્વીપને ખારું સમુદ્ર ઘેરીને છે, એમ ખારા સમુદ્રને ઘેરીને પ્લક્ષદ્વીપ આવેલો છે.
જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારઃ શતસાહસ્રસંમિતઃ । સ એવં દ્વિગુણો બ્રહ્મન્ પ્લક્ષદ્વીપ ઉદાહૃતઃ ॥ ૨,૪.
જંબુદ્વીપનું વિસ્તાર લાખ યોજન છે; બ્રાહ્મણ, પ્લક્ષદ્વીપ એના કરતાં બમણું છે.
સપ્ત મેધાતિથેઃ પુત્રાઃ પ્લક્ષદ્વીપેશ્વરસ્ય વૈ । જ્યેષ્ઠ શાન્તહયો નામ શિશિરસ્તદનન્તરઃ ॥ ૨,૪.
પ્લક્ષદ્વીપના સ્વામી મેધાતિથિના સાત પુત્રો છે: મોટો શાંતહય, પછી શિશિર.
સુખોદયસ્તથાનન્દઃ શિવઃ ક્ષેમક એવ ચ । ધ્રુવશ્ચ સપ્તમસ્તેષાં પ્લક્ષદ્વીપેશ્વરા હિ તે ॥ ૨,૪.
સુખોદય, આનંદ, શિવ, ક્ષેમક અને સાતમો ધ્રુવ – એ બધા પ્લક્ષદ્વીપના રાજા છે.
પૂર્વં શાન્તહયં વર્ષં શિશિરં ચ સુખં તથા । આનન્દં ચ શિવં ચૈવ ક્ષેમકં ધ્રુવમેવ ચ ॥ ૨,૪.
પહેલાં શાંતહય, વર્ષ, શિશિર, સુખ, આનંદ, શિવ, ક્ષેમક અને ધ્રુવ – આ બધા પ્રદેશો છે.
મર્યાદાકારકાસ્તેષાં તથાન્યે વર્ષપર્વતાઃ । સપ્તૈવ તેષાં નામાનિ શૃણુષ્વ મુનિસત્તમ ॥ ૨,૪.
આ પ્રદેશોની સીમા પર્વતો દ્વારા નિશ્ચિત થયેલી છે, અને ત્યાં બીજા પણ પર્વતો છે. એના નામ સાત છે, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, હવે હું તને એના નામ સંભળાવું છું.
ગોમદેશ્ચૈવ ચન્દ્રશ્ચ નારદૌ દુન્દુભિસ્તથા । સોમકઃ મુમનાશ્ચૈવ વૈભ્રાજશ્ચૈવ સપ્તમઃ ॥ ૨,૪.
એ પર્વતોના નામ છે – ગોમદ, ચંદ્ર, નારદ, દુન્દુભિ, સોમક, મુમના અને સાતમો વૈભ્રાજ.
વર્ષાચલેષુ રમ્યેષુ વર્ષેષ્વેતેષુ ચાનઘાઃ । વસંતિ દેવગન્ધર્વસહિતાઃ સતતં પ્રજાઃ ॥ ૨,૪.
આ સુંદર પર્વતોમાં અને પ્રદેશોમાં, પાપરહિત લોકો દેવો અને ગંધર્વો સાથે હંમેશાં વસે છે.
તેષુ પુણ્યા જનપદાશ્ચિરાચ્ચ મ્રિયતે જનઃ । નાધયો વ્યાધયો વાપિ સર્વકાલસુખં હિ તત્ ॥ ૨,૪.
આ પ્રદેશોમાં પવિત્ર વસાહતો છે, અને લોકો લાંબા સમય સુધી જીવે છે. ત્યાં દુઃખ કે રોગ નથી, કારણ કે સર્વે સમયે સુખ જ છે.
તેષાં નદ્યસ્તુ સપ્તૈવ વર્ષાણાં ચ સમુદ્રગાઃ । નામતસ્તાઃ પ્રવક્ષ્યામિ શ્રુતાઃ પાપં હરન્તિ યાઃ ॥ ૨,૪.
આ પ્રદેશોમાં સાત નદીઓ છે, જે સમુદ્ર તરફ વહે છે. હવે હું તને એના નામ કહું છું, જેને સાંભળવાથી પાપ દૂર થાય છે.
અનુતપ્તા શિખી ચૈવ વિપાશા ત્રિદિવાક્લમઃ । અમૃતા સુકૃતા ચૈવ સપ્તૈતાસ્તત્ર નિમ્નગાઃ ॥ ૨,૪.
એ નદીઓના નામ છે – અનુતપ્તા, શિખી, વિપાશા, ત્રિદિવાક્લમ, અમૃતા, સુકૃતા અને સાતમી વૈભ્રાજ.
એતે શૈલાસ્તથા નદ્યઃ પ્રધાનાઃ કથિતાસ્તવ । ક્ષુદ્રશૈલાસ્તથા નદ્યસ્તત્ર સન્તિ સહસ્રશઃ । તાઃ પિબન્દિ સદાહૃષ્ટા નદીર્જનપદાસ્તુતે ॥ ૨,૪.
મુખ્ય પર્વતો અને નદીઓ તને કહી દીધી છે. ત્યાં હજારો નાના પર્વતો અને નદીઓ પણ છે, અને તારા લોકો હંમેશાં આનંદથી એ નદીઓનું પાણી પીવે છે.
અપસર્પિણી ન તેષાં વૈ ન ચૈવોત્સર્પિણી દ્વિજ । ન ત્વેવાસ્તિ યુગાવસ્થા તેષુ સ્તાનેષુ સપ્તસુ ॥ ૨,૪.
એ સાત પ્રદેશોમાં અપસર્પિણી કે ઉત્સર્પિણી ચક્ર નથી, અને ત્યાં યુગોની કોઈ વિભાજના નથી.
ત્રેતાયુગસમઃ કાલઃ સર્વદૈવ મહામતે । પ્લક્ષદ્વીપાદિષુ બ્રહ્મઞ્શાકદ્વીપાન્તિકેષુ વૈ ॥ ૨,૪.
પ્લક્ષદ્વીપ અને બીજા દ્વીપોમાં તથા શાકદ્વીપની આસપાસના પ્રદેશોમાં હંમેશાં સમય ત્રેતાયુગ જેવો જ રહે છે, હે વિદ્વાન.
પઞ્ચ વર્ષસહસ્રાણિ જના જીવન્ત્યનામયાઃ । ધર્મઃ પઞ્ચસ્વથૈતેષુ વર્ણાશ્રમવિભાગશઃ ॥ ૨,૪.
એ પ્રદેશોમાં લોકો પાંચ હજાર વર્ષ સુધી રોગ વિના જીવે છે. અને એ પાંચ પ્રદેશોમાં ધર્મ વર્ણ અને આશ્રમ પ્રમાણે પાળવામાં આવે છે.
વર્ણાશ્ચ તત્ર ચત્વારસ્તાન્નિબોધ વદામિ તે ॥ ૨,૪.
ત્યાં ચાર વર્ણ છે; હવે હું એના વિશે તને કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.
આર્યકાઃ કુરારશ્ચૈવ વિદિશ્યા ભાવિનશ્ચે તે । વિપ્રક્ષત્રિવૈશ્યાસ્તે શૂદ્રાશ્ચ મુનિસત્તમ ॥ ૨,૪.
એ વર્ણોના નામ છે – આર્યક, કુરાર, વિદિશ્ય અને ભાવિન. એ બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર છે, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ.
જ્મબૂવૃક્ષપ્રમાણસ્તુ તન્મધ્યે સુમહાંસ્તરુઃ । પ્લક્ષસ્તન્નામસંજ્ઞોયં પ્લક્ષદ્વીપો દ્વિજોત્તમ ॥ ૨,૪.
એ પ્રદેશના મધ્યમાં એક વિશાળ વૃક્ષ ઊભું છે, જે પૃથ્વીના વૃક્ષો કરતાં પણ મોટું છે. એનું નામ પ્લક્ષ છે, અને એના પરથી એ દ્વીપનું નામ પ્લક્ષદ્વીપ પડ્યું છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
ઇજ્યતે તત્ર ભગવાંસ્તૈર્વર્ણૈરાર્યકાદિભિઃ । સીમરૂપિ જગત્સ્ત્રષ્ટા સર્વઃ સર્વેશ્વરો હરિઃ ॥ ૨,૪.
ત્યાં આર્યક વગેરે વર્ણો દ્વારા ભગવાનનું પૂજન થાય છે. તેઓ સીમારૂપી, જગતના સર્જનહાર અને સર્વના સ્વામી હરિ છે.
પ્લક્ષદ્વીપપ્રમાણેન પ્લક્ષદ્વીપઃ સમાવૃતઃ । તથૈવેક્ષુરમોદેન પરિવેષાનુકારિણા ॥ ૨,૪.
પ્લક્ષદ્વીપ જેટલું જ વિસ્તાર ધરાવતું, શેરડીના રસથી ભરેલું એક વર્તુળ પણ પ્લક્ષદ્વીપને ઘેરીને છે.
ઇત્યેવં તવ મૈત્રેય પ્લક્ષદ્વીપ ઉદાહૃતઃ । સંક્ષેપેણ મયા ભૂયઃ શાલ્મલં મે નિસામય ॥ ૨,૪.
હે મૈત્રેય, આ રીતે મેં તને પ્લક્ષદ્વીપ સંક્ષિપ્તમાં સમજાવ્યો. હવે મારી પાસે શાલમલિ દ્વીપનું વર્ણન સાંભળ.
શાલ્મમસ્યેશ્વરોઃવીરો વપુષ્માંસ્તત્સુતાઞ્છૃણુ । તેષાં તુ નામસંજ્ઞાનિ સપ્તવર્ષાણિ તાનિ વૈ ॥ ૨,૪.
શાલમલિ દ્વીપનો સ્વામી વીરો છે, જે તેજસ્વી છે. હવે એના સાત પુત્રોના નામ સાંભળ, જે ત્યાંના સાત પ્રદેશો છે.
શ્વેતોથ હરિતશ્ચૈવ જીમૂતો રોહિતસ્તથા । વૈદ્યુતો માનસશ્ચૈવ સુપ્રભશ્ચ મહામુને ॥ ૨,૪.
હે મહામુનિ, શ્વેત, હરિત, જીમૂત, રોહિત, વૈદ્યુત, માનસ અને સુપ્રભ — આ એના નામો છે.
શાલ્મલેન સમુદ્રોસૌ દ્વીપેનેક્ષુરસોદકઃ । વિસ્તારદ્વિગુણેનાથ સર્વતઃ સંવૃતઃ સ્થિતઃ ॥ ૨,૪.
શાલમલિ દ્વીપને ઘેરી રહેલો એ સમુદ્ર સુરોદા કહેવાય છે, તેનું પાણી ઈખુ જેટલું મીઠું છે અને એ દ્વીપ કરતાં બમણો પહોળો છે, ચારે બાજુ ફેલાયો છે.
તત્રાપિ પર્વતાઃ સપ્ત વિજ્ઞેયા રત્નયોનયઃ । વર્ષાભિવ્યઞ્જકા યે તુ તથા સપ્ત ચ નિમ્નગાઃ ॥ ૨,૪.
ત્યાં પણ સાત પર્વતો છે, જે રત્નોના સ્ત્રોત છે અને જુદા જુદા પ્રદેશોને ઓળખાવે છે, અને એ જ રીતે સાત મોટી નદીઓ પણ છે.
કુમુદશ્ચેન્નતશ્ચૈવ તૃતીયશ્ચ બલાહકઃ । દ્રોણો યત્ર મહૌષધ્યઃ સ ચતુર્થો મહીધરઃ ॥ ૨,૪.
કુમુદ અને નત નામના પર્વતો, ત્રીજો બલાહક કહેવાય છે, અને ચોથો મહીધર દ્રોણ છે, જ્યાં મહાન ઔષધિઓ ઉગે છે.
કઙ્કસ્તુપઞ્ચમઃ ષષ્ઠી મહિષઃ સપ્તમસ્તથા । કકુદ્માન્પર્વતવરઃ સરિન્નામાનિ મે શૃણુ ॥ ૨,૪.
પાંચમો કંક, છઠ્ઠો મહિષ અને સાતમો શ્રેષ્ઠ પર્વત કકુદ્માન છે. હવે મારી પાસેથી નદીઓના નામ સાંભળો.
યોનિતોયો વિતૃષ્ણા ચ ચન્દ્રા મુક્તા વિમોચની । નિવૃત્તિઃ સપ્તમી તાસાં સ્મૃતાસ્તાઃ પાપશાન્તિદાઃ ॥ ૨,૪.
યોની, તોય, વિતૃષ્ણા, ચંદ્રા, મુક્તા, વિમોચની અને નિવૃત્તિ — આ સાત નદીઓ કહેવાય છે, જે પાપને દૂર કરતી માનવામાં આવે છે.