નાગદ્વીપસ્તથા સામ્યો ગન્ધર્વસ્ત્વથ ચારુણઃ । અયં તુ નવમસ્તષાં દ્વીપઃ સાગારસંવૃતઃ ॥ ૨,૩.
નાગદ્વીપ, સામ્યક, ગંધર્વ અને ચારુણ; અને નવમો દ્વીપ એ છે, જે સાગરથી ઘેરાયેલો છે.
યોજનાનાં સહસ્રં તુ દ્વીપોયં દક્ષિણોત્તરાત્ । પૂર્વે કિરાતા યસ્યાન્તે પશ્ચિમે યવનાઃ સ્થિતાઃ ॥ ૨,૩.
આ દ્વીપ દક્ષિણથી ઉત્તર સુધી હજાર યોજન લંબાયેલો છે; પૂર્વે કિરાતો અને પશ્ચિમે યવનો વસે છે.
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા મધ્યે શબ્દ્રાશ્ચ ભાગશઃ । ઇજ્યાયુધવણિજ્યાદ્યૈર્વર્તયન્તો વ્યવસ્થિતાઃ ॥ ૨,૩.
મધ્યમાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર પોતપોતાના ભાગે વસે છે અને યજ્ઞ, યુદ્ધ, વેપાર વગેરે કામ કરે છે.
શતદ્રૂચન્દ્રભાગાદ્યા હિમયત્પાદનિર્ગતાઃ । વેદસ્મૃતિમુખાદ્યાશ્ચ પારીયાત્રોદ્ભવા મુને ॥ ૨,૩.
શતદ્રુ, ચંદ્રભાગા વગેરે નદીઓ હિમાલયના પાદથી નીકળે છે; અને વેદસ્મૃતિ, મુખા વગેરે નદીઓ પારિયાત્ર પર્વતમાંથી ઉદ્ભવે છે, હે મુનિ.
નર્મદા મુરસાદ્યાશ્ચ નદ્યો વિન્ધ્યાદ્રિનિર્ગતાઃ । તાપીપયોષ્ણીનિર્વિન્ધ્યા પ્રસૂખા ઋક્ષસંભવાઃ ॥ ૨,૩.
નર્મદા, મુરસા વગેરે નદીઓ વિંધ્ય પર્વતમાંથી વહે છે; તાપી, પયોષ્ણી, નિર્વિંધ્યા અને પ્રસૂખા ઋક્ષ પર્વતમાંથી નીકળે છે.
ગોદાવરી ભીમરથી કૃષ્ણવેણ્યાદિકાસ્તથા । સહ્યપાદોદ્ભવા નદ્યઃ સ્મૃતાઃ પાપભયાપહાઃ ॥ ૨,૩.
ગોદાવરી, ભીમરથી, કૃષ્ણવેણી અને અન્ય નદીઓ સહ્ય પર્વતના પાદમાંથી ઉદ્ભવે છે અને પાપનો ભય દૂર કરતી કહેવાય છે.
કૃતમાલા તામ્રપર્ણિપ્રસુખા મલયોદ્ભવાઃ । ત્રિસામા ચર્ષિકુલ્યાદ્યા મહેન્દ્રપ્રભવાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૨,૩.
કૃતમાળા, તામ્રપર્ણી અને પ્રસૂખા મલય પર્વતમાંથી નીકળે છે; ત્રિસામા, ઋષિકુલ્યા અને અન્ય નદીઓ મહેન્દ્ર પર્વતમાંથી ઉદ્ભવે છે.
ઋષિકુલ્યાકુમારાદ્યાઃ શુક્તિમત્પાદસમ્ભવાઃ । આસાં નદ્ય ઉપાનદ્યઃ સન્ત્યન્યાશ્ચ સહસ્રશઃ ॥ ૨,૩.
ઋષિકુલ્યા, કુમારા વગેરે નદીઓ શુક્તિમાન પર્વતના પાદમાંથી ઉદ્ભવે છે; આ બધાની અનેક ઉપનદીઓ છે અને હજારો અન્ય નદીઓ પણ છે.
તાસ્વિમે કુરુપાઞ્ચાલા મધ્યદેશાદયો જનાઃ । પૂર્વદેશાદિકાશ્ચૈવ કામરૂપનિવાસિનઃ ॥ ૨,૩.
આમાંથી કુરુ, પંચાલ, મધ્યદેશ અને અન્ય લોકો, તેમજ પૂર્વ પ્રદેશ અને બીજા વિસ્તારોના લોકો, જે પોતાની ઇચ્છા મુજબ વિવિધ રૂપે રહે છે.
પુણ્ડ્રાઃ કલિઙ્ગા મગધા દક્ષિણાદ્યાશ્ચ સર્વશઃ । તથાપરાન્તાઃ સૌરાષ્ટ્રાઃ શૂરાભીરાસ્તથાર્બુદાઃ ॥ ૨,૩.
પુંડ્ર, કલિંગ, મગધ અને દક્ષિણના બધા લોકો, તેમજ અપારાંત, સૌરાષ્ટ્ર, શૂર, અભીર અને અર્બુદના લોકો.
કારૂષા માલબાશ્ચૈવ પારિયાત્ર નિવાસિનઃ । સૌવીરાઃ સૈન્ધવા હૂણાઃ સાલ્વાઃ કોસલવાસિનાઃ ॥ ૨,૩.
કારૂષ, માલવ અને પારિયાત્ર પર્વતના રહેવાસી, તેમજ સૌવીર, સૈંધવ, હૂણ, સાળ્વ અને કોશલના લોકો.
માદ્રારામાસ્તથામ્બષ્ઠા પારસીકાદયસ્તથા । આસાં પિબન્તિ સલિલં વસન્તિ સહિતાઃ સદા । સમીપતો મહાભાગ હૃષ્ટપુષ્ટજનાકુલાઃ ॥ ૨,૩.
માદ્ર, રામ, અંબષ્ઠ અને પારસીક વગેરે લોકો, એ બધા અહીંનું પાણી પીવે છે અને હંમેશા સાથે રહે છે, અને નજીકના પ્રદેશોમાં આનંદિત અને સમૃદ્ધ લોકો વસે છે.
ચત્વારિ ભારતે વર્ષે યુગાન્યત્ર મહામુને । કૃતં ત્રેતા દ્વાપરઞ્ચ કલિશ્ચાન્યત્ર ન ક્વચિત્ ॥ ૨,૩.
મહાન મુનિ, ભારતખંડમાં ચાર યુગ છે – કૃત, ત્રેત, દ્વાપર અને કલિ; બીજે ક્યાંય આવા યુગ નથી.
તપસ્તપ્યન્તિ મુનયો જુહ્વતે ચાત્ર યજ્વનઃ । દાનાનિ ચાત્ર દીયન્તે પરલોકાર્થમાદરાત્ ॥ ૨,૩.
અહીં મુનિઓ તપ કરે છે અને યજમાનો યજ્ઞ કરે છે; અહીં પરલોક માટે શ્રદ્ધાપૂર્વક દાન પણ આપવામાં આવે છે.
પુરુષૈર્યજ્ઞપુરુષો જમ્બૂદ્વીપે સદેજ્યતે । યજ્ઞૈર્યજ્ઞમયો વિષ્ણુરન્યદ્વીપેષુ ચાન્યથા ॥ ૨,૩.
જંબુદ્વીપમાં મનુષ્યો યજ્ઞ દ્વારા યજ્ઞપુરૂષની ઉપાસના કરે છે; પણ બીજા દ્વીપોમાં યજ્ઞમય વિષ્ણુની ઉપાસના અલગ રીતે થાય છે.
અત્રાપિ ભારતં શ્રેષ્ઠં જન્બૂદ્વીપે મહામુને । યતો હિ કર્મભૂરેષા હ્યતોન્યા ભોગભૂમયઃ ॥ ૨,૩.
મહાન મુનિ, જંબુદ્વીપમાં પણ ભારત સૌથી શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે આ કર્મભૂમિ છે; બીજા બધા ભોગભૂમિ છે.
અત્ર જન્મસહસ્રાણાં સહસ્રૈરપિ સત્તમ । કદાચિલ્લભતે જન્તુર્માનુષ્યં પુણ્યસંચયાત્ ॥ ૨,૩.
હે શ્રેષ્ઠ, અહીં હજારો જન્મ પછી, પુણ્યના સંચયથી જ કોઈક વખતે મનુષ્ય જન્મ મળે છે.
ગાયન્તિ દેવાઃ કિલ ગીતકાનિ ધન્યાસ્તુ તે ભારત ભૂમિભાગે । સ્વર્ગાપવર્ગાસ્પદમાર્ગભૂતે ભવન્તિ ભૂયઃ પુરુષાઃ સુરત્વાત્ ॥ ૨,૩.
દેવતાઓ ગીત ગાય છે – 'ધન્ય છે તે લોકો, જે ભારતભૂમિમાં જન્મે છે, કારણ કે એ સ્વર્ગ અને મોક્ષનો માર્ગ છે; ત્યાં પુણ્યના કારણે મનુષ્યો વારંવાર જન્મે છે.'
કર્માણ્યસંકલ્પિતતત્ફલાનિ સંન્યસ્ય વિષ્ણો પરમાત્મ્ભૂતે । અવાપ્ય તાં કર્મમહીમનન્તે તસ્મિલ્લયં યે ત્વમલાઃ પ્રયાન્તિ ॥ ૨,૩.
જે લોકો પોતાના કર્મ અને તેની ઇચ્છિત ફળોને પરમાત્મા વિષ્ણુને અર્પણ કરે છે અને કર્મની મહિમા પ્રાપ્ત કરીને અંતે તેમાં લીન થાય છે, એ નિર્મળ લોકો સાચા અર્થમાં મુક્તિ પામે છે.
જાનીમ નૈતત્ક્વ વયં વિલીને સ્વર્ગપ્રદે કર્મણિ દેહબન્ધમ્ । પ્રાપ્સ્યામ ધન્યાઃ ખલુ તે મનુષ્યા યે ભારતે નેન્દ્રિયવિપ્રહીનાઃ ॥ ૨,૩.
જ્યારે સ્વર્ગ આપનાર કર્મ પૂરુ થાય અને શરીર છૂટી જાય, ત્યારે આપણે ક્યાં જઈશું એ ખબર નથી; ખરેખર ધન્ય છે તે મનુષ્ય, જે ભારતભૂમિમાં જન્મે છે અને ઇન્દ્રિયોથી વંચિત નથી.
નવવર્ષં તુ મૈત્રેય જમ્બુદ્વીપમિદં મયા । લક્ષયોજનવિસ્તારં સંક્ષેપાત્કથિતં તવ ॥ ૨,૩.
મૈત્રેય, મેં તને સંક્ષિપ્તમાં આ નવ ખંડવાળું જંબુદ્વીપ વર્ણવી દીધું, જે લાખ યોજન જેટલું વિશાળ છે.
જમ્બૂદ્વીપં સમાવૃત્ય લક્ષયોજનવિસ્તરઃ । મૈત્રેય વલયાકારઃ સ્થિતઃ ક્ષારોદધિર્બહિઃ ॥ ૨,૩.
મૈત્રેય, લાખ યોજન પહોળા જંબુદ્વીપને ઘેરીને બહાર વલયાકાર ખારું સમુદ્ર આવેલું છે.
શ્રીપરાશર ઉવાચ ક્ષારોદેન યથા દ્વીપો જમ્બૂસંજ્ઞોઽભિવેષ્ટિતઃ । સંવેષ્ટ્ય ક્ષારમુદધિં પ્લક્ષદ્વીપસ્તથા સ્થિતઃ ॥ ૨,૪.
શ્રી પરાશર કહે છે: જેમ જંબુદ્વીપને ખારું સમુદ્ર ઘેરીને છે, એમ ખારા સમુદ્રને ઘેરીને પ્લક્ષદ્વીપ આવેલો છે.
જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારઃ શતસાહસ્રસંમિતઃ । સ એવં દ્વિગુણો બ્રહ્મન્ પ્લક્ષદ્વીપ ઉદાહૃતઃ ॥ ૨,૪.
જંબુદ્વીપનું વિસ્તાર લાખ યોજન છે; બ્રાહ્મણ, પ્લક્ષદ્વીપ એના કરતાં બમણું છે.
સપ્ત મેધાતિથેઃ પુત્રાઃ પ્લક્ષદ્વીપેશ્વરસ્ય વૈ । જ્યેષ્ઠ શાન્તહયો નામ શિશિરસ્તદનન્તરઃ ॥ ૨,૪.
પ્લક્ષદ્વીપના સ્વામી મેધાતિથિના સાત પુત્રો છે: મોટો શાંતહય, પછી શિશિર.
સુખોદયસ્તથાનન્દઃ શિવઃ ક્ષેમક એવ ચ । ધ્રુવશ્ચ સપ્તમસ્તેષાં પ્લક્ષદ્વીપેશ્વરા હિ તે ॥ ૨,૪.
સુખોદય, આનંદ, શિવ, ક્ષેમક અને સાતમો ધ્રુવ – એ બધા પ્લક્ષદ્વીપના રાજા છે.
પૂર્વં શાન્તહયં વર્ષં શિશિરં ચ સુખં તથા । આનન્દં ચ શિવં ચૈવ ક્ષેમકં ધ્રુવમેવ ચ ॥ ૨,૪.
પહેલાં શાંતહય, વર્ષ, શિશિર, સુખ, આનંદ, શિવ, ક્ષેમક અને ધ્રુવ – આ બધા પ્રદેશો છે.
મર્યાદાકારકાસ્તેષાં તથાન્યે વર્ષપર્વતાઃ । સપ્તૈવ તેષાં નામાનિ શૃણુષ્વ મુનિસત્તમ ॥ ૨,૪.
આ પ્રદેશોની સીમા પર્વતો દ્વારા નિશ્ચિત થયેલી છે, અને ત્યાં બીજા પણ પર્વતો છે. એના નામ સાત છે, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, હવે હું તને એના નામ સંભળાવું છું.
ગોમદેશ્ચૈવ ચન્દ્રશ્ચ નારદૌ દુન્દુભિસ્તથા । સોમકઃ મુમનાશ્ચૈવ વૈભ્રાજશ્ચૈવ સપ્તમઃ ॥ ૨,૪.
એ પર્વતોના નામ છે – ગોમદ, ચંદ્ર, નારદ, દુન્દુભિ, સોમક, મુમના અને સાતમો વૈભ્રાજ.
વર્ષાચલેષુ રમ્યેષુ વર્ષેષ્વેતેષુ ચાનઘાઃ । વસંતિ દેવગન્ધર્વસહિતાઃ સતતં પ્રજાઃ ॥ ૨,૪.
આ સુંદર પર્વતોમાં અને પ્રદેશોમાં, પાપરહિત લોકો દેવો અને ગંધર્વો સાથે હંમેશાં વસે છે.