મૈત્રેય ઉવાચ । કથિતો ભવતા બ્રહ્મન્ ! સર્ગઃ સ્વાયમ્ભુવશ્ચ મે । શ્રોતુમિચ્છામ્યહં ત્વત્તઃ સકલં મણ્ડલં ભુવઃ
મૈત્રેયએ કહ્યું: બ્રાહ્મણ, તમે મને સ્વાયંભુવનું સર્જન સમજાવ્યું; હવે હું તમારી પાસેથી આખી ધરતી વિશે સાંભળવા ઇચ્છું છું.
યાવન્તઃ સાગરા દ્રીપાસ્તથા વર્ષાણિ પર્વ્વતાઃ । વનાનિ સરિતઃ પુર્થ્યૌ દેવાદીનાં તથા મને
કેટલા સાગરો, દ્વીપો, પ્રદેશો, પર્વતો, જંગલો, નદીઓ, નગરો અને દેવાદિનું નિવાસસ્થાન છે?
યત્પ્રમાણમિદં સર્વ્વં યદાધારં યદાત્મકમ્ । સંસ્થાનમસ્ય ચ મુને ! યથાવદ વક્તુમર્હસિ
આ બધાનું માપ કેટલું છે, આધાર શું છે અને સ્વરૂપ કેવું છે? મુનિ, તમે એનું યોગ્ય રીતે વર્ણન કરો.
પરાશર ઉવાચ । મૈત્રેય શ્વૂયતામેત્ત સંક્ષેપાદ ગદતો મમ । નાસ્ય વર્ષ શતેનાપિ વક્તુ શક્યો હિ વિસ્તરઃ
પરાશરે કહ્યું: મૈત્રેય, હવે હું સંક્ષેપમાં કહું છું; કારણ કે સો વર્ષમાં પણ એનું સંપૂર્ણ વર્ણન શક્ય નથી.
જમ્બૂ-પ્લક્ષહ્વયૌ દ્રીપૌ શાલ્મલિશચાપરો દ્રિજ । કુશઃ ક્રૌઞ્ચસ્તથા શાકઃ પુષ્કરશ્ચૈવ સપ્તમઃ
જંબુ અને પલક્ષ એ બે દ્વીપ છે, અને શાલમલી ત્રીજું છે, દ્વિજ; પછી કુશ, ક્રૌંચ, શાક અને સાતમો પુષ્કર છે.
એતે દ્રીપાઃ સમુદ્રસ્તુ સપ્ત સપ્તભિરાવૃતાઃ । લવણેક્ષુ-સુરા-સર્પિર્દધિ-દુગ્ધ-જલૈઃસમમ્
આ સાત દ્વીપો છે અને સાત સાગરો એને ઘેરી છે; જેમાં ખારું પાણી, ઈખનું રસ, માદક પાન, ઘી, દહીં, દૂધ અને પાણી છે.
જમ્બૂદ્રીપઃ સમસ્તાનામ્ એતેષાં મધ્યસંસ્થિતઃ । તસ્યાપિ મૈરુર્મ્મૈત્રેય ! મધ્યે કનકપર્વ્વતઃ
આ બધામાં જંબુદ્વીપ વચ્ચે આવેલો છે; અને એના મધ્યમાં, મૈત્રેય, સુવર્ણ પર્વત છે.
પ્રવિષ્ટઃ ષોડ઼શાધસ્તાદ્ દ્રાત્રિંશન્મૂદૂર્ધ્ન વિસ્તૃતઃ
એ પર્વત નીચેની બાજુએ સોળ હજાર અને ઉપર બત્રીસ હજાર યોજન સુધી ફેલાયેલો છે.
મૂલે ષોડ઼શસાહસ્ત્રો વિસ્તારસ્તસ્ય સર્વ્વશઃ । ભૂપદ્મસ્યાસ્ય શૈલેશઃ કર્ણિકાકારસંસ્થિતઃ
એના પાયે ચારે બાજુ સોળ હજારનું પહોળાઈ છે; આ પર્વતોમાં મુખ્ય, કમળની કર્ણિકાની જેમ છે.
હિમવાન્ હેમકૂટશ્ચ નિષધશ્વાસ્ય દક્ષિણો । નીલઃ શ્વેતશ્વ શ્વૃઙ્ગી ચ ઉત્તરે વર્ષપર્વ્વતાઃ
હિમવન, હેમકૂટ અને નિષધ એ દક્ષિણ બાજુ છે; અને નીલ, શ્વેત અને શ્રૃંગી ઉત્તર બાજુના પર્વતો છે.
લક્ષપ્રમાણૌ દ્રૌ મધ્યૌ દશહીનાસ્તથાપરે । સહસ્ત્રદ્રિતયોચ્છાયાસ્તાવદવિસ્તારિણશ્વ તે
મધ્યના બે પર્વતો લાખ યોજનના છે, બાકીના દરેક દસ હજાર ઓછા છે; એ બધાની ઊંચાઈ ત્રણ હજાર યોજન છે અને પહોળાઈ પણ એટલી જ છે.
ભારતં પ્રથમં બર્ષં તતઃ કિમ્પુરુષં સ્મૃતમ્ । હરિવર્ષં વાન્યન્મેરોર્દક્ષિણાતો દ્રિજ
પ્રથમ પ્રદેશ ભારત છે, પછી કિમ્પુરુષ કહેવાય છે; અને હરિવર્ષ બીજું છે, જે મેરુના દક્ષિણમાં છે, દ્વિજ.
રમ્યકઞ્ચોત્તરે વર્ષં તસ્યૈવાનુ હિરણ્મયમ્ । ઉત્તરાઃકુરવશ્ચૈવ યથા વૈ ભારતં તથા
ઉત્તર બાજુ રામ્યક પ્રદેશ છે, પછી હિરણ્મય છે; અને ઉત્તરકુરુઓ પણ ત્યાં છે, જેમ ભારત છે તેમ.
નવસાહસ્ત્રમેકૈકમેતેષાં દ્રિજસત્તમ્ ! ઇલાવૃતઞ્ચ તન્મધ્યે સૌવર્ણો મેરુરુચ્છિતઃ
હર એક પ્રદેશ નવ હજાર યોજનનો છે, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ; અને એના મધ્યમાં ઇલાવૃત છે, જ્યાં સુવર્ણ મેરુ ઊંચો ઊભો છે.
મેરોશ્વતુર્દિશં તત્તુ નવસાહસ્ત્રવિસ્તૃતમ્ । ઇલાવૃતં મહાભાગ ! ચત્વારશ્વાત્ર પર્વ્વતાઃ
મેરુના પૂર્વ તરફ નવ હજાર યોજન જેટલું વિસ્તૃત ઇલાવૃત છે, મહાભાગ્યશાળી! અને ત્યાં ચાર પર્વતો છે.
વિષ્કમ્ભા રચિતા મરોર્યોજનાયુતમુચ્છિતાઃ
આ પર્વતો મેરુમાંથી ઊભેલા છે અને તેમની ઊંચાઈ દસ હજાર યોજન જેટલી છે.
પૂર્વ્વેણ મન્દરો નામ દક્ષિણો ગન્ધમાદનઃ । વિપુલઃ પશ્વિમે પાશ્વ સુપાર્શ્વશ્વોત્તરે સ્મૃતઃ
પૂર્વે મંદર નામનો પર્વત છે, દક્ષિણમાં ગંધમાદન, પશ્ચિમે વિપુલ અને ઉત્તર તરફ સુપાર્શ્વ કહેવાય છે.
કદમ્બસ્તેષુ જમ્બૂશ્વ પિપ્પલો વટ એવ ચ । એકાદશશાતતાયામાઃ પાદપા ગિરિકેતવઃ
આ પર્વતો પર કદંબ, જાંબુ, પિપ્પળ અને વટના વૃક્ષો છે; આ વૃક્ષો પર્વતની ચોટી જેટલા, અગિયારસો યોજન ઊંચા છે.
જમ્બૂદ્રીપસ્ય સા જમ્બૂર્નામહેતુર્મહામુને । મહાગજપ્રમાણાનિ જમ્બ્વાસ્તસ્યાઃ ફલાનિ વૈ
મહાન મુનિ, ત્યાં જે જાંબુ વૃક્ષ છે, એ જાંબુદ્વીપ નામનું કારણ છે; એના ફળો મહા હાથી જેટલા મોટા હોય છે.
પતન્તિ ભૂભૃતઃ પૃષ્ઠે શીર્ય્યમાણાનિ સર્વતઃ । રસેન તેષાં પ્રખ્યાતા તત્ર જમ્બૂનદીતિ વૈ
જ્યારે આ ફળો પર્વતોની ઢાળ પર પડીને તૂટી જાય છે, ત્યારે એનો રસ સર્વત્ર વહે છે; એ રસથી જ ત્યાં જાંબુનદી નામે પ્રસિદ્ધ નદી થાય છે.
સરિત્ પ્રવર્ત્તતે સા ચ પીયતે તન્નિવાસિભિઃ । નિ સ્વેદો ન ચ દૌર્ગન્ધ્યં ન જરા નેન્દ્રિયક્ષયઃ
એ નદી વહે છે અને ત્યાંના રહેવાસીઓ એનું પાણી પીવે છે; તેથી તેમને ન તો પસીનો આવે, ન દુર્ગંધ, ન વૃદ્ધાવસ્થા, ન ઇન્દ્રિયોની ક્ષતિ થાય.
તત્પાનાત્ સ્વચ્છમનસાં જનાનાં તત્ર જાયતે । તીરમૃત્ તદૂરસં પ્રાપ્ય સુખવાયુવિશોષિતા । જામ્બૂનદાખ્યં ભવતિ સુવર્ણં સિદ્ધભૂષણમ્
એ પાણી પીવાથી શુદ્ધ મનવાળા લોકો ત્યાં જન્મે છે; જ્યારે નદીનું ફેન સુમેળી પવનથી સૂકાઈ કાંઠે પહોંચે છે, ત્યારે એ જાંબુનદ નામનું સોનું બને છે, જે સિદ્ધો માટે શોભાયમાન આભૂષણ બને છે.
ભદ્રાશ્વં પૂર્વ્વતો મેરોઃ કેતુમાલઞ્ચ પશ્ચિમે । વર્ષે દ્ર તુ મુનિશ્વષ્ઠ! તયોર્મ્મધ્યે ઇલાવૃતમ્
મેરુના પૂર્વે ભદ્રાશ્વ છે અને પશ્ચિમે કેતુમાલ; હે મુનિશ્રેષ્ઠ, એ બંને વચ્ચે ઇલાવૃત પ્રદેશ આવેલો છે.
વનં ચૈત્રરથં પૂર્વ્વે દક્ષિણો ગન્દમાદનમ્ । વૈભ્રાજં પશ્વિમે તદૂદુત્તરે નન્દનં સ્મૃતમ્
પૂર્વ તરફ ચૈત્રરથ વન છે, દક્ષિણમાં ગંધમાદન, પશ્ચિમે વૈભ્રાજ અને ઉત્તર તરફ પ્રસિદ્ધ નંદન વન છે.
અરુણોદં મહાભદ્રમસિતોધં સમાનસમ્ । સરોસ્યેતાનિ ચત્વારિ દેવભોગ્યાનિ સર્વ્વદા
અરુણોદ, મહાભદ્ર, અસિતોદ અને શમાન—આ ચાર સરોવર હંમેશાં દેવતાઓના ભોગ માટે છે.
શીતાન્તશ્વક્રમુઞ્જશ્વ કુરરી માલ્યવાંસ્તથા । વૈકઙ્કપ્રમુખા મૈરોઃપૂર્વ્વતઃ કેશરાચલાઃ । ત્રિકૂટઃ શિશિરશ્ચૈવ પતઙ્ગો રુચકસ્યથા
શીતાંત, શ્વક્રમુંજ, કુરરી, માલ્યવાન અને વૈકંક વગેરે પર્વતો મેરુના પૂર્વે કેસરાચલ તરીકે ઓળખાય છે; ત્રિકૂટ, શિશિર, પતંગ અને રૂચક પણ ત્યાં છે.
નિષધાદ્યા દક્ષિણાતસ્તસ્ય કેસરપર્વ્વતાઃ । શિખિવાસાઃ સવૈદૂર્ય્યઃ કપિલો ગન્ધમાદનઃ । જારુધિપ્રમુખાસ્તદૂત્ પશ્વિમે કેસરાચલાઃ
દક્ષિણ તરફ નિષધથી શરૂ કરીને શિખિવાસ, સવૈદૂર્ય, કપિલ, ગંધમાદન જેવા કેસરાચલ પર્વતો છે; પશ્ચિમે જારુધિથી શરૂ કરીને પણ કેસરાચલ પર્વતો આવેલા છે.
મેરોરનન્તરાઙ્ગષું જઠરાદિષ્વવસ્થિતાઃ । શઙ્ખકૂટોઽથ ઋષભો હંસો નાગસ્તથાપરઃ। કાલઞ્જરાદ્યાશ્વ તથા ઉત્તરે કેશરાચલાઃ
મેરુની નજીક, જઠર વગેરે પ્રદેશોમાં શંખકૂટ, ઋષભ, હંસ, નાગ અને અન્ય પર્વતો છે; ઉત્તર તરફ કાલંજરથી શરૂ કરીને પણ કેસરાચલ પર્વતો છે.
ચતુર્દદશસહસ્ત્રાણિ યોજનાનાં મહાપુરી । મેરોરુપરિ મૈત્રેય! બ્રહ્મણઃપ્રથિતા દિવિ
મૈત્રીય, મેરુની ઉપર ચૌદ હજાર યોજન વિશાળ બ્રહ્માની મહાન નગરી છે, જે સ્વર્ગમાં પ્રસિદ્ધ છે.
તસ્યાઃ સમન્તતશ્વાશષ્ટૌ દિશાસુ વિદિશાસુ ચ । ઇન્દ્રાદિલોકપાલાનાં પ્રખ્યાતાઃ પ્રવરાઃપુરઃ
એ નગરીની આસપાસ, આઠ દિશાઓ અને ઉપદિશાઓમાં, ઇન્દ્ર અને અન્ય લોકપાલોની પ્રસિદ્ધ શ્રેષ્ઠ નગરીઓ આવેલી છે.