યોગાભ્યાસરતઃ પ્રાણાન્ શાલગ્રામેઽત્યજન્મુને । અજાયત ચ વિપ્રોઽસૌ યોગિનાં પ્રવરે કુલે
યોગાભ્યાસમાં તત્પર રહીને, એ શાલગ્રામમાં પ્રાણ ત્યાગ્યા, હે મુનિ; અને પછી એ યોગીઓના શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ કુળમાં જન્મ્યો.
મૈત્રય । તસ્ય ચરિતં કથયિષ્યામિ તે પુનઃ । સુમતેસ્તેજસસ્તસ્માદિન્દ્રદ્યુમ્નો વ્યજાયત
મૈત્રેયે કહ્યું: હું તારા માટે એના જીવનકથાનો ફરીથી વર્ણન કરીશ; એ તેજસ્વી સુમતિથી ઇન્દ્રદ્યુમ્ન જન્મ્યો.
પરમેષ્ઠી તતસ્તસ્માત્ પ્રતિહારસ્તદન્વયઃ । પ્રતિહર્ત્તેતિ વિખ્યાત ઉત્પન્નસ્તસ્ય ચાત્મજઃ
પછી એમાંથી પરમેષ્ઠિ અને એમાંથી પ્રતિહાર જન્મ્યા; પ્રતિહારોનો પુત્ર પ્રતિહર્તા તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો.
ભુવસ્તસ્માત્ તથોદ્ગીથઃ પ્રસ્તારસ્તત્સુતો વિભુઃ । પૃથુસ્તતોઽભવન્નક્તો નક્તસ્યાપિ ગયઃ સુતઃ
ભુવથી ઉદ્ગીથ અને એના પુત્ર પ્રસ્તાર થયા, હે વિદ્વાન; પછી પૃથુથી નક્ત અને નક્તથી ગય નામે પુત્ર થયો.
નરો ગયસ્ય તનયસ્તત્પુત્રોઽભૂદ્ વિરાટ્ તતઃ । તસ્ય પુત્રો મહાવીર્ય્યો ધીમાંસ્તસ્માદજાયત
ગયનો પુત્ર નર હતો; એનો પુત્ર વિરાટ અને એમાંથી મહાબળવાન અને બુદ્ધિશાળી પુત્ર થયો.
મહાન્તસ્તત્સુતશ્ચાભૂનૂમનસ્યુસ્તસ્ય ચાત્મજઃ । ત્વષ્ટા ત્વષ્ટુશ્ચ વિરજો રજસ્તસ્યાપ્યભૂત્ સુતઃ
એનો પુત્ર મહાન્ત અને એનો પુત્ર ઉમનસ્યુ થયો; ત્વષ્ટાનો પુત્ર ત્વષ્ટા અને રાજાનો પુત્ર વિરજ થયો.
શતજિદ્રજસસ્તસ્ય જજ્ઞ પુત્રશતં મનને । વિશગૂજ્યોતિઃપ્રધાનાસ્તે યૈરિમા વર્દ્ધિતાઃ પ્રજાઃ
શતજિત રાજાને સો પુત્રો થયા, જેમાં વિશગુ અને જ્યોતિ સૌથી અગ્રણિ હતા; એ બધા પુત્રોએ આ પ્રજાઓને વધારી.
તૈરિદં ભારતં વર્ષં નવભેદમલઙ્ગતમ । તેષાં વંશપ્રસૂતૈશ્ચ ભુક્તેયેં ભારતી પુરા
એ પુત્રોએ આ ભારતભૂમિને નવ ભાગમાં વહેંચી; અને એમના વંશજોએ પ્રાચીન સમયમાં આ ભારતભૂમિ ભોગવી.
કૃતત્રેતાદિસર્ગેણ યુગાખ્યા હ્મ ક્સપ્તતિઃ
કૃત, ત્રેતાદિ યુગોની રચનાથી યુગોના ચક્ર સ્થાપાયા.
એષ સ્વાયમ્ભુવઃ સર્ગો યેનેદં પૂરિતં જગત્ । વારાહે તુ મુને ! કલ્પે પૂર્વમન્વાન્તરાધિપઃ
આ સ્વાયંભુવનું સર્જન છે, જેના દ્વારા જગત ભરાયું; પણ વરાહ કલ્પમાં, મુનિ, એ પૂર્વ મન્વંતરના અધિપતિ હતા.
મૈત્રેય ઉવાચ । કથિતો ભવતા બ્રહ્મન્ ! સર્ગઃ સ્વાયમ્ભુવશ્ચ મે । શ્રોતુમિચ્છામ્યહં ત્વત્તઃ સકલં મણ્ડલં ભુવઃ
મૈત્રેયએ કહ્યું: બ્રાહ્મણ, તમે મને સ્વાયંભુવનું સર્જન સમજાવ્યું; હવે હું તમારી પાસેથી આખી ધરતી વિશે સાંભળવા ઇચ્છું છું.
યાવન્તઃ સાગરા દ્રીપાસ્તથા વર્ષાણિ પર્વ્વતાઃ । વનાનિ સરિતઃ પુર્થ્યૌ દેવાદીનાં તથા મને
કેટલા સાગરો, દ્વીપો, પ્રદેશો, પર્વતો, જંગલો, નદીઓ, નગરો અને દેવાદિનું નિવાસસ્થાન છે?
યત્પ્રમાણમિદં સર્વ્વં યદાધારં યદાત્મકમ્ । સંસ્થાનમસ્ય ચ મુને ! યથાવદ વક્તુમર્હસિ
આ બધાનું માપ કેટલું છે, આધાર શું છે અને સ્વરૂપ કેવું છે? મુનિ, તમે એનું યોગ્ય રીતે વર્ણન કરો.
પરાશર ઉવાચ । મૈત્રેય શ્વૂયતામેત્ત સંક્ષેપાદ ગદતો મમ । નાસ્ય વર્ષ શતેનાપિ વક્તુ શક્યો હિ વિસ્તરઃ
પરાશરે કહ્યું: મૈત્રેય, હવે હું સંક્ષેપમાં કહું છું; કારણ કે સો વર્ષમાં પણ એનું સંપૂર્ણ વર્ણન શક્ય નથી.
જમ્બૂ-પ્લક્ષહ્વયૌ દ્રીપૌ શાલ્મલિશચાપરો દ્રિજ । કુશઃ ક્રૌઞ્ચસ્તથા શાકઃ પુષ્કરશ્ચૈવ સપ્તમઃ
જંબુ અને પલક્ષ એ બે દ્વીપ છે, અને શાલમલી ત્રીજું છે, દ્વિજ; પછી કુશ, ક્રૌંચ, શાક અને સાતમો પુષ્કર છે.
એતે દ્રીપાઃ સમુદ્રસ્તુ સપ્ત સપ્તભિરાવૃતાઃ । લવણેક્ષુ-સુરા-સર્પિર્દધિ-દુગ્ધ-જલૈઃસમમ્
આ સાત દ્વીપો છે અને સાત સાગરો એને ઘેરી છે; જેમાં ખારું પાણી, ઈખનું રસ, માદક પાન, ઘી, દહીં, દૂધ અને પાણી છે.
જમ્બૂદ્રીપઃ સમસ્તાનામ્ એતેષાં મધ્યસંસ્થિતઃ । તસ્યાપિ મૈરુર્મ્મૈત્રેય ! મધ્યે કનકપર્વ્વતઃ
આ બધામાં જંબુદ્વીપ વચ્ચે આવેલો છે; અને એના મધ્યમાં, મૈત્રેય, સુવર્ણ પર્વત છે.
પ્રવિષ્ટઃ ષોડ઼શાધસ્તાદ્ દ્રાત્રિંશન્મૂદૂર્ધ્ન વિસ્તૃતઃ
એ પર્વત નીચેની બાજુએ સોળ હજાર અને ઉપર બત્રીસ હજાર યોજન સુધી ફેલાયેલો છે.
મૂલે ષોડ઼શસાહસ્ત્રો વિસ્તારસ્તસ્ય સર્વ્વશઃ । ભૂપદ્મસ્યાસ્ય શૈલેશઃ કર્ણિકાકારસંસ્થિતઃ
એના પાયે ચારે બાજુ સોળ હજારનું પહોળાઈ છે; આ પર્વતોમાં મુખ્ય, કમળની કર્ણિકાની જેમ છે.
હિમવાન્ હેમકૂટશ્ચ નિષધશ્વાસ્ય દક્ષિણો । નીલઃ શ્વેતશ્વ શ્વૃઙ્ગી ચ ઉત્તરે વર્ષપર્વ્વતાઃ
હિમવન, હેમકૂટ અને નિષધ એ દક્ષિણ બાજુ છે; અને નીલ, શ્વેત અને શ્રૃંગી ઉત્તર બાજુના પર્વતો છે.
લક્ષપ્રમાણૌ દ્રૌ મધ્યૌ દશહીનાસ્તથાપરે । સહસ્ત્રદ્રિતયોચ્છાયાસ્તાવદવિસ્તારિણશ્વ તે
મધ્યના બે પર્વતો લાખ યોજનના છે, બાકીના દરેક દસ હજાર ઓછા છે; એ બધાની ઊંચાઈ ત્રણ હજાર યોજન છે અને પહોળાઈ પણ એટલી જ છે.
ભારતં પ્રથમં બર્ષં તતઃ કિમ્પુરુષં સ્મૃતમ્ । હરિવર્ષં વાન્યન્મેરોર્દક્ષિણાતો દ્રિજ
પ્રથમ પ્રદેશ ભારત છે, પછી કિમ્પુરુષ કહેવાય છે; અને હરિવર્ષ બીજું છે, જે મેરુના દક્ષિણમાં છે, દ્વિજ.
રમ્યકઞ્ચોત્તરે વર્ષં તસ્યૈવાનુ હિરણ્મયમ્ । ઉત્તરાઃકુરવશ્ચૈવ યથા વૈ ભારતં તથા
ઉત્તર બાજુ રામ્યક પ્રદેશ છે, પછી હિરણ્મય છે; અને ઉત્તરકુરુઓ પણ ત્યાં છે, જેમ ભારત છે તેમ.
નવસાહસ્ત્રમેકૈકમેતેષાં દ્રિજસત્તમ્ ! ઇલાવૃતઞ્ચ તન્મધ્યે સૌવર્ણો મેરુરુચ્છિતઃ
હર એક પ્રદેશ નવ હજાર યોજનનો છે, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ; અને એના મધ્યમાં ઇલાવૃત છે, જ્યાં સુવર્ણ મેરુ ઊંચો ઊભો છે.
મેરોશ્વતુર્દિશં તત્તુ નવસાહસ્ત્રવિસ્તૃતમ્ । ઇલાવૃતં મહાભાગ ! ચત્વારશ્વાત્ર પર્વ્વતાઃ
મેરુના પૂર્વ તરફ નવ હજાર યોજન જેટલું વિસ્તૃત ઇલાવૃત છે, મહાભાગ્યશાળી! અને ત્યાં ચાર પર્વતો છે.
વિષ્કમ્ભા રચિતા મરોર્યોજનાયુતમુચ્છિતાઃ
આ પર્વતો મેરુમાંથી ઊભેલા છે અને તેમની ઊંચાઈ દસ હજાર યોજન જેટલી છે.
પૂર્વ્વેણ મન્દરો નામ દક્ષિણો ગન્ધમાદનઃ । વિપુલઃ પશ્વિમે પાશ્વ સુપાર્શ્વશ્વોત્તરે સ્મૃતઃ
પૂર્વે મંદર નામનો પર્વત છે, દક્ષિણમાં ગંધમાદન, પશ્ચિમે વિપુલ અને ઉત્તર તરફ સુપાર્શ્વ કહેવાય છે.
કદમ્બસ્તેષુ જમ્બૂશ્વ પિપ્પલો વટ એવ ચ । એકાદશશાતતાયામાઃ પાદપા ગિરિકેતવઃ
આ પર્વતો પર કદંબ, જાંબુ, પિપ્પળ અને વટના વૃક્ષો છે; આ વૃક્ષો પર્વતની ચોટી જેટલા, અગિયારસો યોજન ઊંચા છે.
જમ્બૂદ્રીપસ્ય સા જમ્બૂર્નામહેતુર્મહામુને । મહાગજપ્રમાણાનિ જમ્બ્વાસ્તસ્યાઃ ફલાનિ વૈ
મહાન મુનિ, ત્યાં જે જાંબુ વૃક્ષ છે, એ જાંબુદ્વીપ નામનું કારણ છે; એના ફળો મહા હાથી જેટલા મોટા હોય છે.
પતન્તિ ભૂભૃતઃ પૃષ્ઠે શીર્ય્યમાણાનિ સર્વતઃ । રસેન તેષાં પ્રખ્યાતા તત્ર જમ્બૂનદીતિ વૈ
જ્યારે આ ફળો પર્વતોની ઢાળ પર પડીને તૂટી જાય છે, ત્યારે એનો રસ સર્વત્ર વહે છે; એ રસથી જ ત્યાં જાંબુનદી નામે પ્રસિદ્ધ નદી થાય છે.