યાનિ કિંપુરુષાદીનિ વર્ષાણ્યષ્ટૌ મહામુને। તેષાં સ્વાભાવિકી સિદ્ધિઃ સુખપ્રાયા હ્યયત્નતઃ
હે મહાન મુનિ, કિમ્પુરુષથી શરૂ થતા આ આઠ પ્રદેશોમાં, ત્યાંના લોકો માટે સિદ્ધિ સ્વાભાવિક છે અને સુખ સરળતાથી, મહેનત વિના મળે છે.
વિપર્ય્યયો ન તેષ્વસ્તિ જરામૃત્યુભયં ન ચ । ધર્મ્માધર્મ્મૌ ન તેષ્વાસ્તાં નોત્તમાધમમધ્યમાઃ
ત્યાંના લોકોને સુખ-દુઃખ જેવા વિરોધાભાસ અનુભવાતા નથી, તેઓને વૃદ્ધાવસ્થા કે મૃત્યુનો ભય નથી; ત્યાં ધર્મ કે અધર્મ નથી અને ઊંચ-નીચ કે મધ્યમનો પણ કોઈ ભેદ નથી.
ન તેષ્વસ્તિ યુગાવસ્થા ક્ષેત્રેષ્વષ્ટાસુ સર્વ્વદા । હિમાહ્વયં તુ વૈ વર્ષં નાભેરાસીન્મહાત્મનઃ
આ આઠ પ્રદેશોમાં ક્યારેય યુગોનું વિભાજન નથી; પણ હિમાહ્વય નામનું પ્રદેશ મહાત્મા નાભિના અધિકારમાં હતું.
તસ્યર્ષભોઽભવત્ પુત્રો મેરુદેવ્યાં મહાદ્યુતિઃ । ઋષભાદ્ ભરતો જજ્ઞ જ્યેષ્ઠઃપુત્રશતસ્ય સઃ
મેરુદેવીના ગર્ભે મહાતેજસ્વી ઋષભ એનો પુત્ર થયો; ઋષભથી સો પુત્રોમાંથી મોટો પુત્ર ભરત જન્મ્યો.
કૃત્વા રાજ્યં સ્વધર્મ્મેણ તથેષ્ટ્વા વિવિધાન્ મખાન્ । અભિષચ્ય સુતં જ્યેષ્ઠં ભરતં પૃથિવીપતિમ્
પોતાના ધર્મ પ્રમાણે રાજ્ય ચલાવી અને અનેક યજ્ઞો કર્યા પછી, રાજાએ પોતાના મોટાં પુત્ર ભરતને પૃથ્વીનું રાજ સોંપ્યું.
તપસે સ મહાભાગઃ પુલસ્ત્યસ્યાશ્રમં યયૌ । વાનપ્રસ્થવિધાનેન તત્રાપિ કૃતનિશ્ચયઃ
એ મહાભાગ્યશાળી રાજા વનવાસી જીવન પાળવાનો દૃઢ નિશ્ચય કરીને તપ માટે પુલસ્ત્યના આશ્રમમાં ગયો.
તપસ્તેપે યથાન્યાયં યદા ચ સ મહીપતિઃ । તપસા કર્શિતોઽત્યર્થં કૃશો ધમનિસન્તતઃ
એ મહારાજાએ નિયમ પ્રમાણે તપ કર્યું અને જ્યારે તપથી એ ખૂબ જ દુર્બળ થઈ ગયો, એના શરીરે નસો સ્પષ્ટ દેખાતી હતી—
નગ્નો વીટાં મુખે દત્ત્વા વીરાધ્વાનં તતો ગતઃ । તતશ્ચ ભારતં વર્ષમેતલ્લોકેષુ ગીયતે
એ સમયે એ નગ્ન હતો, મોઢામાં કપડાની પટ્ટી રાખી, વીરપંથે ચાલ્યો ગયો; તેથી આ પ્રદેશ જગતમાં ભરત નામે પ્રસિદ્ધ થયો.
ભરતાય યતઃ પિત્રા દત્તં પ્રાતિષ્ઠતા વનમ્ । સુમતિર્ભરતસ્યાભૂત્ પુત્રઃ પરમધાર્મ્મિકઃ
પિતાએ જ્યારે વનમાં જવાનું નક્કી કર્યું ત્યારે એ પ્રદેશ ભરતને આપ્યો હતો; હે ભરત, ભરતને સુમતિ નામે એક અત્યંત ધર્મનિષ્ઠ પુત્ર થયો.
કૃત્વા સમ્યગ્ દદૌ તસ્મૈ રાજ્યમિષ્ટમખઃ પિતા । પુત્રસંક્રમિતશ્રીસ્તુ ભરતઃ સ મહીપતિઃ
પિતાએ યોગ્ય રીતે યજ્ઞો કરીને, ઇચ્છિત રાજ્ય પુત્રને આપ્યું; એ રીતે મહીપતિ ભરતે પોતાની સમૃદ્ધિ પુત્રને સોંપી.
યોગાભ્યાસરતઃ પ્રાણાન્ શાલગ્રામેઽત્યજન્મુને । અજાયત ચ વિપ્રોઽસૌ યોગિનાં પ્રવરે કુલે
યોગાભ્યાસમાં તત્પર રહીને, એ શાલગ્રામમાં પ્રાણ ત્યાગ્યા, હે મુનિ; અને પછી એ યોગીઓના શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ કુળમાં જન્મ્યો.
મૈત્રય । તસ્ય ચરિતં કથયિષ્યામિ તે પુનઃ । સુમતેસ્તેજસસ્તસ્માદિન્દ્રદ્યુમ્નો વ્યજાયત
મૈત્રેયે કહ્યું: હું તારા માટે એના જીવનકથાનો ફરીથી વર્ણન કરીશ; એ તેજસ્વી સુમતિથી ઇન્દ્રદ્યુમ્ન જન્મ્યો.
પરમેષ્ઠી તતસ્તસ્માત્ પ્રતિહારસ્તદન્વયઃ । પ્રતિહર્ત્તેતિ વિખ્યાત ઉત્પન્નસ્તસ્ય ચાત્મજઃ
પછી એમાંથી પરમેષ્ઠિ અને એમાંથી પ્રતિહાર જન્મ્યા; પ્રતિહારોનો પુત્ર પ્રતિહર્તા તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો.
ભુવસ્તસ્માત્ તથોદ્ગીથઃ પ્રસ્તારસ્તત્સુતો વિભુઃ । પૃથુસ્તતોઽભવન્નક્તો નક્તસ્યાપિ ગયઃ સુતઃ
ભુવથી ઉદ્ગીથ અને એના પુત્ર પ્રસ્તાર થયા, હે વિદ્વાન; પછી પૃથુથી નક્ત અને નક્તથી ગય નામે પુત્ર થયો.
નરો ગયસ્ય તનયસ્તત્પુત્રોઽભૂદ્ વિરાટ્ તતઃ । તસ્ય પુત્રો મહાવીર્ય્યો ધીમાંસ્તસ્માદજાયત
ગયનો પુત્ર નર હતો; એનો પુત્ર વિરાટ અને એમાંથી મહાબળવાન અને બુદ્ધિશાળી પુત્ર થયો.
મહાન્તસ્તત્સુતશ્ચાભૂનૂમનસ્યુસ્તસ્ય ચાત્મજઃ । ત્વષ્ટા ત્વષ્ટુશ્ચ વિરજો રજસ્તસ્યાપ્યભૂત્ સુતઃ
એનો પુત્ર મહાન્ત અને એનો પુત્ર ઉમનસ્યુ થયો; ત્વષ્ટાનો પુત્ર ત્વષ્ટા અને રાજાનો પુત્ર વિરજ થયો.
શતજિદ્રજસસ્તસ્ય જજ્ઞ પુત્રશતં મનને । વિશગૂજ્યોતિઃપ્રધાનાસ્તે યૈરિમા વર્દ્ધિતાઃ પ્રજાઃ
શતજિત રાજાને સો પુત્રો થયા, જેમાં વિશગુ અને જ્યોતિ સૌથી અગ્રણિ હતા; એ બધા પુત્રોએ આ પ્રજાઓને વધારી.
તૈરિદં ભારતં વર્ષં નવભેદમલઙ્ગતમ । તેષાં વંશપ્રસૂતૈશ્ચ ભુક્તેયેં ભારતી પુરા
એ પુત્રોએ આ ભારતભૂમિને નવ ભાગમાં વહેંચી; અને એમના વંશજોએ પ્રાચીન સમયમાં આ ભારતભૂમિ ભોગવી.
કૃતત્રેતાદિસર્ગેણ યુગાખ્યા હ્મ ક્સપ્તતિઃ
કૃત, ત્રેતાદિ યુગોની રચનાથી યુગોના ચક્ર સ્થાપાયા.
એષ સ્વાયમ્ભુવઃ સર્ગો યેનેદં પૂરિતં જગત્ । વારાહે તુ મુને ! કલ્પે પૂર્વમન્વાન્તરાધિપઃ
આ સ્વાયંભુવનું સર્જન છે, જેના દ્વારા જગત ભરાયું; પણ વરાહ કલ્પમાં, મુનિ, એ પૂર્વ મન્વંતરના અધિપતિ હતા.
મૈત્રેય ઉવાચ । કથિતો ભવતા બ્રહ્મન્ ! સર્ગઃ સ્વાયમ્ભુવશ્ચ મે । શ્રોતુમિચ્છામ્યહં ત્વત્તઃ સકલં મણ્ડલં ભુવઃ
મૈત્રેયએ કહ્યું: બ્રાહ્મણ, તમે મને સ્વાયંભુવનું સર્જન સમજાવ્યું; હવે હું તમારી પાસેથી આખી ધરતી વિશે સાંભળવા ઇચ્છું છું.
યાવન્તઃ સાગરા દ્રીપાસ્તથા વર્ષાણિ પર્વ્વતાઃ । વનાનિ સરિતઃ પુર્થ્યૌ દેવાદીનાં તથા મને
કેટલા સાગરો, દ્વીપો, પ્રદેશો, પર્વતો, જંગલો, નદીઓ, નગરો અને દેવાદિનું નિવાસસ્થાન છે?
યત્પ્રમાણમિદં સર્વ્વં યદાધારં યદાત્મકમ્ । સંસ્થાનમસ્ય ચ મુને ! યથાવદ વક્તુમર્હસિ
આ બધાનું માપ કેટલું છે, આધાર શું છે અને સ્વરૂપ કેવું છે? મુનિ, તમે એનું યોગ્ય રીતે વર્ણન કરો.
પરાશર ઉવાચ । મૈત્રેય શ્વૂયતામેત્ત સંક્ષેપાદ ગદતો મમ । નાસ્ય વર્ષ શતેનાપિ વક્તુ શક્યો હિ વિસ્તરઃ
પરાશરે કહ્યું: મૈત્રેય, હવે હું સંક્ષેપમાં કહું છું; કારણ કે સો વર્ષમાં પણ એનું સંપૂર્ણ વર્ણન શક્ય નથી.
જમ્બૂ-પ્લક્ષહ્વયૌ દ્રીપૌ શાલ્મલિશચાપરો દ્રિજ । કુશઃ ક્રૌઞ્ચસ્તથા શાકઃ પુષ્કરશ્ચૈવ સપ્તમઃ
જંબુ અને પલક્ષ એ બે દ્વીપ છે, અને શાલમલી ત્રીજું છે, દ્વિજ; પછી કુશ, ક્રૌંચ, શાક અને સાતમો પુષ્કર છે.
એતે દ્રીપાઃ સમુદ્રસ્તુ સપ્ત સપ્તભિરાવૃતાઃ । લવણેક્ષુ-સુરા-સર્પિર્દધિ-દુગ્ધ-જલૈઃસમમ્
આ સાત દ્વીપો છે અને સાત સાગરો એને ઘેરી છે; જેમાં ખારું પાણી, ઈખનું રસ, માદક પાન, ઘી, દહીં, દૂધ અને પાણી છે.
જમ્બૂદ્રીપઃ સમસ્તાનામ્ એતેષાં મધ્યસંસ્થિતઃ । તસ્યાપિ મૈરુર્મ્મૈત્રેય ! મધ્યે કનકપર્વ્વતઃ
આ બધામાં જંબુદ્વીપ વચ્ચે આવેલો છે; અને એના મધ્યમાં, મૈત્રેય, સુવર્ણ પર્વત છે.
પ્રવિષ્ટઃ ષોડ઼શાધસ્તાદ્ દ્રાત્રિંશન્મૂદૂર્ધ્ન વિસ્તૃતઃ
એ પર્વત નીચેની બાજુએ સોળ હજાર અને ઉપર બત્રીસ હજાર યોજન સુધી ફેલાયેલો છે.
મૂલે ષોડ઼શસાહસ્ત્રો વિસ્તારસ્તસ્ય સર્વ્વશઃ । ભૂપદ્મસ્યાસ્ય શૈલેશઃ કર્ણિકાકારસંસ્થિતઃ
એના પાયે ચારે બાજુ સોળ હજારનું પહોળાઈ છે; આ પર્વતોમાં મુખ્ય, કમળની કર્ણિકાની જેમ છે.
હિમવાન્ હેમકૂટશ્ચ નિષધશ્વાસ્ય દક્ષિણો । નીલઃ શ્વેતશ્વ શ્વૃઙ્ગી ચ ઉત્તરે વર્ષપર્વ્વતાઃ
હિમવન, હેમકૂટ અને નિષધ એ દક્ષિણ બાજુ છે; અને નીલ, શ્વેત અને શ્રૃંગી ઉત્તર બાજુના પર્વતો છે.