પરમાર્થસ્ત્વમેવૈકો નાન્યોસ્તિ જગતઃ પતે । તવૈષ મહિમા યેન વ્યાપ્તમેતચ્ચરાચરમ્
હે જગતના સ્વામી, તમે જ સર્વોચ્ચ તત્વ છો, બીજું કોઈ નથી. તમારી મહિમાથી જ આ ચાલતું અને અચળ જગત વ્યાપેલું છે.
યદેતદૃશ્યતે મૂર્ત્તમેતજ્જ્ઞાનાત્મનસ્તવ । ભ્રાન્તિજ્ઞાનેન પશ્યન્તિ જગદ્રૂ પમયોગિનઃ
આજે જે કંઈ દેખાય છે એ બધું તમારા જ જ્ઞાનરૂપ સ્વરૂપ છે. પણ જેમનું જ્ઞાન ભ્રમિત છે, એવા યોગીઓ જગતને અલગ રૂપે જુએ છે.
જ્ઞાનસ્વરૂપમખિલં જગદેતદબુદ્ધયઃ । અર્થસ્વરૂપં પશ્યન્તો ભ્રામ્યન્તે મોહસંપ્લવે
જેઓ અજ્ઞાની છે, તેઓ આખું જગત પદાર્થરૂપ જ માને છે. માત્ર વસ્તુરૂપ જોઈને તેઓ મોહના દરિયામાં ભટકી જાય છે.
યે તુ જ્ઞાનવિદઃ શુદ્ધચેતસસ્તેઽખિલં જગત્ । જ્ઞાનાત્મકં પ્રપશ્યન્તિ ત્વદ્રૂ પં પરમેશ્વર
પણ જેઓ જ્ઞાનને જાણે છે અને જેમનું મન શુદ્ધ છે, તેઓ આખું જગત જ્ઞાનમય જ જુએ છે અને તમારા સ્વરૂપને ઓળખે છે, હે પરમેશ્વર.
પ્રસીદ સર્વ સર્વાત્મન્ભવાય જગતામિમામ્ । ઉદ્ધરોર્વીમમેયાત્મઞ્છન્નો દેહ્યબ્જલોચન
હે સર્વવ્યાપક, સર્વના આત્મા, કૃપા કરો અને આ જગતના કલ્યાણ માટે પૃથ્વીને ઉંચી ઉઠાવો, હે કમળનયન, તમે આ રૂપમાં છુપાયેલા છો, કૃપા કરીને પ્રગટ થાઓ.
સત્ત્વોદ્રિ ક્તોઽસિ ભગવન્ ગોવિંદ પૃથિવીમિમામ્ । સમુદ્ધર ભવાયેશ શન્નો દેહ્યબ્જલોચન
હે ગોવિંદ, તમે સત્વથી પરિપૂર્ણ છો, હે સર્વના સ્વામી, અમારી خاطر આ પૃથ્વીને ઉંચી ઉઠાવો, હે કમળનયન, અમારે પર કૃપા કરો.
સર્ગપ્રવૃત્તિર્ભવતો જગતામુપકારિણી । ભવત્વેષા નમસ્તેઽસ્તુ શન્નો દેહ્યબ્જલોચન
જગતના કલ્યાણ માટે તમારી સૃષ્ટિની ક્રિયા આગળ વધે, એવી અમારી પ્રાર્થના છે. તમને વંદન છે, હે કમળનયન, અમારે પર કૃપા કરો.
શ્રીપરાશર ઉવાચ। એવં સંસ્તૂયમાનસ્તુ પરમાત્મા મહીધરઃ । ઉજ્જહાર ક્ષિતિં ક્ષિપ્રં ન્યસ્તવાંશ્ચ મહામ્ભસિ
શ્રી પરાશરે કહ્યું: આ રીતે સ્તુતિ થતાં પરમાત્મા, પૃથ્વીધારી ભગવાને ઝડપથી પૃથ્વીને ઉંચી ઉઠાવી અને તેને મહાસાગરમાં મૂકી.
તસ્યોપરિ જલૌઘસ્ય મહતી નૌરિવ સ્થિતા । વિતતત્ત્વાત્તુ દેહસ્ય ન મહી યાતિ સંપ્લવમ્
પાણીના મહા પ્રવાહમાં તેમના ઉપર પૃથ્વી મોટી નૌકાની જેમ સ્થિર રહી; તેમના વિશાળ શરીરથી પૃથ્વી ડૂબી નહીં.
તતઃ ક્ષિતિં સમાં કૃત્વા પૃથિવ્યાં સોચિનોદ્ગિરીન્ । યથાવિભાગં ભગવાનનાદિઃ પરમેશ્વરઃ
પછી પૃથ્વીને સમતલ બનાવી, અનાદિ પરમેશ્વરે પૃથ્વી પર પર્વતોને તેમના ભાગ પ્રમાણે ગોઠવ્યા.
પ્રાક્યસર્ગદગ્ધાનખિલાન્પર્વતાન્પૃથિવીતલે । અમોઘેન પ્રભાવેણ સસર્જામોઘવાઞ્છિતઃ
પહેલા સર્જનમાં નાશ પામેલા બધા પર્વતોને ભગવાને પોતાની અચૂક શક્તિથી પૃથ્વી પર ફરીથી સર્જ્યા, અને તેમને કશું જ ઈચ્છા નહોતું.
ભૂવિભાગં તતઃ કૃત્વા સપ્તદ્વીપાન્યથાતથમ્ । ભૂરાદ્યાંશ્ચતુરો લોકાન્પૂર્વવત્સમકલ્પયત્
પછી પૃથ્વીને ભાગમાં વહેંચી, તેમણે પહેલા જેવું સાત દ્વીપો બનાવ્યા અને ભૂથી શરૂ થતા ચાર લોકોએ પણ અગાઉની જેમ સ્થાપિત કર્યા.
બ્રહ્મરૂપધરો દેવસ્તતોઽસૌ રજસા વૃતઃ । ચકાર સૃષ્ટિં ભગવાંશ્ચતુર્વક્ત્રધરો હરિઃ
પછી દેવતાએ બ્રહ્માનું રૂપ ધારણ કરી, રાજસ ગુણથી આવરાયેલ, ચાર મુખ ધરાવતા શ્રી હરિએ સૃષ્ટિની રચના કરી.
નિમિત્તમાત્રમેવાઽસૌ સૃજ્યાનાં સર્ગકર્મણિ । પ્રધાનકારણીભૂતા યતો વૈ સૃજ્યશક્તયઃ
સૃષ્ટિની ક્રિયામાં તેઓ માત્ર ઉપાદાન કારણ છે; કારણ કે સર્જનશક્તિઓ જ મુખ્ય કારણ બની જાય છે.
નિમિત્તમાત્રં મુક્ત્વૈવં નાન્યત્કિંચિદપેક્ષતે । નીયતે તપતાં શ્રેષ્ઠ સ્વશક્ત્યા વસ્તુ વસ્તુતામ્
માત્ર ઉપાદાન કારણ સિવાય તેમને બીજું કશું જ જરૂરી નથી; હે શ્રેષ્ઠ તપસ્વી, પોતાની શક્તિથી દરેક વસ્તુ પોતાનું સ્વરૂપ પામે છે.
શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ યથા સસર્જ દેવોઽસૌ દેવર્ષિપિતૃદાનવાન્ । મનુષ્યતિર્યગ્વૃક્ષાદીન્ભૂવ્યોમસલિલૌકસઃ
શ્રીમૈત્રેયે પૂછ્યું: હે દેવ, તમે દેવતાઓ, ઋષિઓ, પિતૃઓ, દાનવો, માનવો, પશુ, વૃક્ષ અને જમીન, આકાશ તથા પાણીમાં વસતા બધા જીવ કેવી રીતે સર્જ્યા, એ મને કહો.
યદ્ગુણં યત્સ્વભાવં ચ યદ્રૂ પં ચ જગદ્દ્વિજ। સર્ગાદૌ સૃષ્ટવાન્બ્રહ્મા તન્મમાચક્ષ્વ કૃત્સ્નશઃ
હે દ્વિજ, સર્જનના આરંભે બ્રહ્માજીએ જગતમાં કયા ગુણ, સ્વભાવ અને રૂપો સર્જ્યા, એ બધું મને પૂરેપૂરું કહો.
શ્રીપરાશર ઉવાચ મૈત્રેય કથયામ્યેતચ્છૃણુષ્વ સુસમાહિતઃ । યથા સસર્જ દેવોસૌ દેવાદીનખિલાન્વિભુઃ
શ્રીપરાશરે કહ્યું: હે વૈત્રેય, હું તને બધું કહું છું, તું ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ; ભગવાને દેવાદિક સર્વ જીવ કેવી રીતે સર્જ્યા, એ કહું છું.
સૃષ્ટિં ચિંતય તસ્તસ્ય કલ્પાદિષુ યથા પુરા । અબુદ્ધિપૂર્વકઃ સર્ગઃ પ્રાદુર્ભૂતસ્તમોમયઃ
કલ્પના આરંભે, જેમ પહેલાં થયું હતું તેમ, જ્યારે બ્રહ્માજી સર્જન વિશે વિચારતા હતા, ત્યારે અજ્ઞાનથી ભરેલું, અંધકારમય સર્જન પ્રગટ્યું.
તમોમોહો મહામોહસ્તામિસ્રો હ્યન્ધસંજ્ઞિતઃ । અવિદ્યા પંચપર્વૈષા પ્રાદુર્ભૂતા મહાત્મનઃ
આ અંધકાર જ મોહ, મહામોહ, તામિસ્ર અને અંધસ નામે ઓળખાય છે; આ અજ્ઞાન પાંચ પ્રકારનું છે અને મહાત્માથી પ્રગટ્યું છે.
પઞ્ચધાઽવસ્થિતઃ સર્ગો ધ્યાયતો પ્રતિબોધવાન્ । બહિરન્તોઽપ્રકાશશ્ચ સંવૃતાત્મા નગાત્મકઃ
પાંચ પ્રકારનું એ સર્જન, બ્રહ્માજીના ધ્યાનમાં, જ્ઞાન વિના, અંદર અને બહાર બંને બાજુ અપ્રકાશિત, પોતાની જાતમાં છુપાયેલું અને વૃક્ષસમાન હતું.
તમોમોહો મહામોહસ્તામિસ્રો હ્યન્ધસંજ્ઞિતઃ । અવિદ્યા પંચપર્વૈષા પ્રાદુર્ભૂતા મહાત્મનઃ ॥૫ પઞ્ચધાઽવસ્થિતઃ સર્ગો ધ્યાયતો પ્રતિબોધવાન્ । બહિરન્તોઽપ્રકાશશ્ચ સંવૃતાત્મા નગાત્મકઃ ॥૬ મુખ્યા નગા યતઃ પ્રોક્તા મુખ્યસર્ગસ્તતસ્ત્વયમ્
તે મહા મોહ અંધકારથી ઉદ્ભવેલું છે, તમસ‑મોહ કહીને અને સાવ અંધત્વનો મોહ; આ અજ્ઞાન, પંચરૂપે વ્યક્ત થયેલું, મહા આત્મામાં ઉત્પન્ન થયું. પાચરૂપે નિર્મિત, તે ઊભું છે; contemplat જોવામાં જ અજાગ્રતાને પ્રબોધ કરે છે; તે અંતર અને બહાર બંને છે છતાં પ્રકાશ વિનાનું છે, પોતાને જ ઘેરી લેતું, શહેરશૂન્ય રૂપ સ્વ‑આત્મા છે.
મુખ્યા નગા યતઃ પ્રોક્તા મુખ્યસર્ગસ્તતસ્ત્વયમ્ ૭ તં દૃષ્ટ્વાઽસાધકં સર્ગમમન્યદપરં પુનઃ
મુખ્ય વૃક્ષોને મુખ્ય સર્જન કહેવાય છે, એટલે આને મુખ્ય સર્જન કહે છે; પણ જ્યારે બ્રહ્માજીએ આ સર્જન અસફળ જોયું, ત્યારે તેમણે બીજું સર્જન કર્યું.
તસ્યાભિધ્યાયતઃ સર્ગસ્તિર્યક્સ્ત્રોતોભ્યવર્ત્તત । યસ્માત્તિર્યક્પ્રવૃત્તિસ્સ તિર્યક્સ્રોતાસ્તતઃ સ્મૃતઃ
બ્રહ્માજી ધ્યાનમાં હતા ત્યારે, આડવી દિશામાં વહેતું સર્જન થયું; કારણ કે એનું વર્તન આડું હતું, તેથી તેને તિર્યક્સ્રોતસ સર્જન કહે છે.
પશ્વાદયસ્તે વિખ્યાતાસ્તમઃપ્રાયા હ્યવેદિનઃ । ઉત્પથગ્રાહિણશ્ચૈવ તેઽજ્ઞાને જ્ઞાનમાનિનઃ
પશુઓથી શરૂ કરીને, આ સર્વે જાણીતા છે; એ લોકો અંધકારથી ઘેરાયેલા, અજ્ઞાની, ખોટા માર્ગે ચાલનારા અને પોતાને જ્ઞાનવાન માને છે, પણ ખરેખર અજ્ઞાની છે.
અહંકૃતા અહંમાના અષ્ટાવિંશદ્વધાત્મકાઃ । અતઃ પ્રકાશાસ્તે સર્વે આવૃતાશ્ચ પરસ્પરમ્
એ સર્વે અહંકાર અને ગર્વથી ભરેલા છે, એમની જાતો અઠ્ઠાવીસ છે; એ બધા સ્પષ્ટ દેખાતા છતાં પરસ્પર છુપાયેલા છે.
તમપ્યસાધકં મત્વા ધ્યાયતોન્યસ્તતોઽભવત્ । ઊર્ધ્વસ્રોતાસ્તૃતીયસ્તુ સાત્ત્વિકોર્ધ્વમવર્ત્તત
આ સર્જન પણ અસફળ માનીને, બ્રહ્માજીએ વધુ ધ્યાન કર્યું, ત્યારે ત્રીજું, ઉત્તમ અને સાત્ત્વિક સર્જન, એટલે ઊર્ધ્વસ્રોતસ સર્જન થયું.
તે સુખપ્રીતિબહુલા બહિરન્તશ્ચ નાવૃતાઃ । પ્રકાશા બહિરન્તશ્ચ ઊર્ધ્વસ્રોતોદ્ભવાઃ સ્મૃતાઃ
એ સર્વે આનંદ અને સુખથી ભરપૂર છે, અંદર અને બહાર અવરોધ વિના છે; અંદર અને બહાર પ્રકાશિત છે, અને ઊર્ધ્વસ્રોતસમાંથી ઉત્પન્ન કહેવાય છે.
તુષ્ટાત્માનસ્તૃતીયસ્તુ દેવસર્ગસ્તુ સ સ્મૃતઃ । તસ્મિન્સર્ગેભવત્પ્રીતિર્નિષ્પન્ને બ્રહ્મણસ્તદા
એ તૃતીય સર્જન, જે દેવતાઓનું સર્જન કહેવાય છે, એ આત્મતૃપ્ત છે; એ સર્જન પૂર્ણ થયું ત્યારે બ્રહ્માજીને આનંદ થયો.
તતોન્યં સ તદા દધ્યૌ સાધકં સર્ગમુત્તમમ્ . અસાધકાંસ્તુ તાઞ્જ્ઞાત્વા મુખ્યસર્ગાદિસમ્ભવાન્
પછી બ્રહ્માજીએ બીજું શ્રેષ્ઠ અને સફળ સર્જન વિચાર્યું, કારણ કે પહેલાના મુખ્ય વગેરે સર્જનો અસફળ હતા.