સુશ્રૂષુ સ્તામથાગચ્છદૂ વિનયાદમરાધિપઃ । તસ્યાશ્ચૈવાન્તરં પ્રેપ્સુરતિષ્ઠતે પાકશાસનઃ
મઘવાન ઇન્દ્રે જાણ્યું કે એ ગર્ભ પોતાનાં વિનાશ માટે છે, એટલે તે વિનમ્રતાથી દિતી પાસે ગયો અને તેની સેવા કરવા લાગ્યો.
ઊને વર્ષ શતે ચાસ્યા દદર્શાન્તરમાત્મના । અકૃત્વા પાદયોઃ શૌચં દિતિઃ શયનમાવિશત્
ઇન્દ્ર દિતીના ગર્ભમાં પ્રવેશવાની તક જોઈ રહ્યો હતો. જ્યારે સો વર્ષ લગભગ પૂરા થવા આવ્યા, ત્યારે તેણે પોતાની શક્તિથી એ અવસર ઓળખી લીધો.
નિ દ્રાઞ્ચાહારાયામાસ તસ્યાઃ કુક્ષિં પ્રવિશ્ય સઃ । વજ્રપાણિર્મ્મહાગર્ભં ચિચ્છદાથ સ સપ્તધા
દિતી પગ ધોઈયા વિના શયનકક્ષામાં ગઈ અને ઊંઘી ગઈ. એ સમયે ઇન્દ્રે તેના ગર્ભમાં પ્રવેશ કર્યો.
સ પીડ઼યમાનો વજ્રેણા પ્રરુરોદાતિદારુણમ્ । મા રોદીરિતિ તં શક્રઃ પુનઃ પૂનરભાષત
વજ્રધારી ઇન્દ્રે એ મહાન ગર્ભને સાત ભાગમાં કાપી નાખ્યો. જ્યારે એ બાળકને વાગ્યું, ત્યારે એ જોરથી રડવા લાગ્યું.
સોઽભવત્ સપ્તધા ગર્ભસ્તમિન્દ્રઃ કુપિતઃ પુનઃ । એકૈક સપ્તધા ચક્ર વજ્રણારિવિદારિણા
ઇન્દ્ર વારંવાર કહ્યું, 'રડશો નહીં.' પણ એ ગર્ભ સાત ભાગમાં વહેંચાઈ ગયો. ગુસ્સામાં ઇન્દ્રે દરેક ભાગને ફરી સાત ભાગમાં પાડ્યો.
મરુતો નામ દેવાસ્તે બભૂવુરતિવેગિનઃ । યદુક્તં વૈ મઘવતા તેનૈવ મરુતોઽભવન્ । દેવા એકોનપઞ્ચાસત્ સહાયા વજ્રપાણિનઃ
વજ્રથી દરેક ભાગને ફરી સાત ભાગમાં વિભાજિત કરતાં, પવન જેવી ઝડપવાળા દેવતાઓ, એટલે કે મારુતો ઉત્પન્ન થયા. તેઓ કુલ ઓગણપચાસ દેવો અને વજ્રધારીના સહાયકો બન્યા.
શ્રીપરાશર ઉવાચ યદાભિષિક્તઃ સ પૃથુઃ પૂર્વં રાજ્યે મહર્ષિભિઃ । તતઃ ક્રમેણ રાજ્યાનિ દદૌ લોકપિતામહઃ ॥ ૧,૨૨.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: જ્યારે મહર્ષિઓએ પૃથુને રાજસિંહાસન પર બેસાડ્યો, ત્યારબાદ વિશ્વપિતાએ ક્રમશઃ રાજ્યો વહેંચ્યા.
નક્ષત્રગ્રહવિપ્રાણાં વીરુધાં ચાપ્યશેષતઃ । સોમં રાજ્યે દધદ્બ્રહ્મા યજ્ઞાનાં તપસામપિ ॥ ૧,૨૨.
બ્રહ્માએ સોમને નક્ષત્રો, ગ્રહો, બ્રાહ્મણો અને તમામ વનસ્પતિઓનું રાજ્ય, તેમજ યજ્ઞો અને તપસ્યાનું પણ રાજપદ આપ્યું.
રાજ્ઞાં વૈશ્રવણં રાજ્યે જલાનાં વરુણં તથા । આદિત્યાનાં પતિં વિષ્ણું વસૂનામથ પાવકમ્ ॥ ૧,૨૨.
રાજાઓના રાજપદ માટે વૈશ્વરવણને, જળોના રાજ્ય માટે વરુણને, આદિત્યોના સ્વામી તરીકે વિષ્ણુને અને વસુઓના નેતા તરીકે અગ્નિને નિયુક્ત કર્યા.
પ્રજાપતીનાં દક્ષં તુ વાસવં મરુતામપિ । દૈત્યાનાં દાનવાનાં ચ પ્રહ્લાદમધિપં દદૌ ॥ ૧,૨૨.
પ્રજાપતિઓનું નેતૃત્વ દક્ષને, મારુતોનું રાજપદ વાસવ (ઇન્દ્ર)ને અને દૈત્ય-દાનવોનું અધિપત્ય પ્રહલાદને સોંપાયું.
પિતૄણાં ધર્મરાજાનં યમં રાજ્યેઽભ્યષેચયત્ । ઐરાવતં ગર્જેદ્રાણામશેષાણાં પતિં દદૌ ॥ ૧,૨૨.
પિતૃઓના રાજા તરીકે યમને ગાદી પર બેસાડ્યા. હાથીઓને એરાવત આપ્યો અને ગર્જનારા સિંહોને તેમનો સ્વામી આપ્યો.
પતત્રિણાં તુ ગરુડં દેવાનામપિ વાસવમ્ । ઉચ્ચૈઃશ્રવસમશ્વાનાં વૃષભં તુ ગવામપિ ॥ ૧,૨૨.
પંખીઓમાં ગરુડને, દેવોમાં ઇન્દ્રને, ઘોડાઓમાં ઉચ્ચૈઃશ્રવસને અને ગાયોમાં વૃષભને તેમનો રાજા બનાવ્યા.
મૃગાણાં ચૈવ સર્વેષાં રાજ્યે સિંહં દદૌ પ્રભુઃ । શેષં તુ દન્દશૂકાનામકરોત્પતિમવ્યયઃ ॥ ૧,૨૨.
બધા પ્રાણીઓમાં સિંહને રાજા બનાવ્યા અને સાપોમાં અવિનાશી શેષને તેમનો સ્વામી બનાવ્યા.
હિમાલયં સ્થાવરાણાં મુનીનાં કપિલં મુનિમ્ । નખિનાં દંષ્ટ્રિણાં ચૈવ મૃગાણાં વ્યાઘ્રમીશ્વરમ્ ॥ ૧,૨૨.
સ્થાવર વસ્તુઓમાં હિમાલયને, મુનિઓમાં કપિલ મુનિને અને નખવાળા તથા દાંતવાળા પ્રાણીઓમાં વાઘને રાજા બનાવ્યા.
વનસ્પતીનાં રાજાનાં પ્લક્ષમૈવાભ્યષેચયત્ । એવમેવાન્યજાતીનાં પ્રાધાન્યેનાકરોત્પ્રભૂન્ ॥ ૧,૨૨.
વૃક્ષોમાં પ્લક્ષ વૃક્ષને રાજા બનાવ્યા. એ જ રીતે, બાકીના જાતિમાં પણ મુખ્ય રાજાઓને નિયુક્ત કર્યા.
એવં વિભજ્ય રાજ્યાનિ દિશાં પાલાનનન્તરમ્ । પ્રજાપતિપતિર્બ્રહ્મા સ્થાપયામાસ સર્વતઃ ॥ ૧,૨૨.
આ રીતે રાજ્યો વહેંચી અને દિશાઓના રક્ષકોને નિયુક્ત કર્યા પછી, પ્રજાપતિ બ્રહ્માએ બધે બધે તેમને સ્થાપ્યા.
પૂર્વસ્યાં દિશિ રાજાનં વૈરાજસ્ય પ્રજાપતેઃ । દિશાપાલં સુધન્વાનં સુતં વૈ સોઽભ્યષેચયત્ ॥ ૧,૨૨.
પૂર્વ દિશામાં વૈરાજપતિ પ્રજાપતિના પુત્ર સુધન્વાને રાજા અને દિશાપાલ બનાવ્યા.
દક્ષિણસ્યાં દિશિ તથા કર્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ । પુત્રં શઙ્ખપદં નામ રાજાનં સોઽભ્યષેચયત્ ॥ ૧,૨૨.
દક્ષિણ દિશામાં પણ કર્દમ પ્રજાપતિના પુત્ર શંખપદને રાજા બનાવ્યા.
પશ્ચિમસ્યાં દિશિ તથા રજસઃ પુત્રમચ્યુતમ્ । કેતુમન્તં મહાત્માનં રાજાનં સોઽભ્યષેચયત્ ॥ ૧,૨૨.
પશ્ચિમ દિશામાં રાજસના મહાન આત્માવાળા પુત્ર કેતુમંતને રાજા બનાવ્યા.
તથા હિરણ્યરોમાણં પર્જન્યસ્ય પ્રજાપતેઃ । ઉદીચ્યાં દિશિ દુર્ધર્ષં રાજાનમભ્યષેચયત્ ॥ ૧,૨૨.
ઉત્તર દિશામાં પરજ્ઞ્ય પ્રજાપતિના અજર અને અજય પુત્ર હિરણ્યરોમને રાજા બનાવ્યા.
તૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સપત્તના । યથાપ્રદેશમદ્યાપિ ધર્મતઃ પરિપાલ્યતે ॥ ૧,૨૨.
આ બધા રાજાઓ દ્વારા સાત દ્વીપો અને શહેરોવાળી આખી ધરતી આજેય ધર્મથી પોતપોતાના પ્રદેશમાં સંભાળવામાં આવે છે.
એતે સર્વે પ્રવૃત્તસ્ય સ્થિતૌ વિષ્ણોર્મહાત્મનઃ । વિભૂતિભૂતા રાજાનો યે ચાન્યે મુનિસત્તમ ॥ ૧,૨૨.
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, આ બધા રાજાઓ અને બીજા પણ, વિશ્વના પાલનમાં મહાત્મા વિષ્ણુના જ અંશરૂપ છે.
યે ભવિષ્યન્તિ યે ભૂતાઃ સર્વે ભૂતેશ્વરા દ્વિજ । તે સર્વે સર્વભૂતસ્ય વિષ્ણોરંશા દ્વિજોત્તમ ॥ ૧,૨૨.
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જે ભૂતકાળમાં થયા, જે થશે અને જે અત્યારે છે, બધા ભૂતોના સ્વામી, એ બધા સર્વભૂતના સ્વામી વિષ્ણુના જ અંશ છે.
યે તુ દેવાધિપતયો યે ચ દૈત્યાધિપાસ્તથા । દાનવાનાં ચ યે નાથા યે નાથાઃ પિશિતાશિનામ્ ॥ ૧,૨૨.
દેવોના સ્વામી, દૈત્યોના સ્વામી, દાનવોના રાજા અને માંસાહારી પ્રાણીઓના સ્વામી પણ એ જ છે.
પશૂનાં યે ચ પતયઃ પતયો યે ચ પક્ષિણામ્ । મનુષ્યાણાં ચ સર્પાણાં નાગાનામધિપાશ્ચ યે ॥ ૧,૨૨.
પશુઓના સ્વામી, પક્ષીઓના સ્વામી, માનવોના, સાપોના અને નાગોના રાજા પણ એ જ છે.
વૃક્ષાણાં પર્વતાનાં ચ ગ્રહાણાં ચાપિ યેઽધિપાઃ । અતીતા વર્તમાનાશ્ચ યે ભવિષ્યન્તિ ચાપરે । તે સર્વે સર્વભૂતસ્ય વિષ્ણોરંશસમુદ્ભવાઃ ॥ ૧,૨૨.
વૃક્ષોના, પર્વતોના અને ગ્રહોના રાજા, ભૂતકાળના, વર્તમાનના અને ભવિષ્યના બધા, સર્વભૂતના સ્વામી વિષ્ણુના જ અંશથી ઉત્પન્ન થયા છે.
ન હિ પાલનસામર્થ્યમૃતે સર્વેશ્વરં હરિમ્ । સ્થિતં સ્થિતૌ મહાપ્રાજ્ઞ ભવત્યન્યસ્ય કસ્યચિત્ ॥ ૧,૨૨.
હે મહાપ્રજ્ઞ, સર્વેશ્વર હરિ સિવાય, જગતને સાચવવાની શક્તિ બીજામાં ક્યારેય રહી નથી.
સૃજત્યેષ જગત્સૃષ્ટૌ સ્થિતૌ પાતિ સનાતનઃ । હન્તિ ચૈવાન્તકત્વેન રજઃસત્ત્વાદિસંશ્રયઃ ॥ ૧,૨૨.
એ સનાતન ભગવાન જગતની સૃષ્ટિ કરે છે, તેનું પાલન કરે છે અને અંતે રાજસ, સત્ત્વ વગેરે રૂપે તેનું સંહાર પણ કરે છે.
ચતુર્વિભાગઃ સંસૃષ્ટૌ ચતુર્ધા સંસ્થિતઃ સ્થિતૌ । પ્રલયં ચ કરોત્યન્તે ચતુર્ભેદો જનાર્દનઃ ॥ ૧,૨૨.
સૃષ્ટિ સમયે ચારે ભાગે વિભાજિત થાય છે, સ્થિતિકાળે પણ ચારે રીતે સ્થિર રહે છે અને અંતે ચારે રૂપે વિલય કરે છે, એ જનાર્દન છે.
એકેનાંશેન બ્રહ્મસૌ ભવત્યવ્યક્તમૂર્તિમાન્ । મરીચિમિશ્રાઃ પતયઃ પ્રજાનાઞ્ચાન્યભાગશઃ ॥ ૧,૨૨.
એક ભાગથી એ અવ્યક્ત સ્વરૂપ ધરાવતો બ્રહ્મા બને છે, અને મરીચિ સાથેના પ્રજાપતિઓ બીજા ભાગોથી ઉત્પન્ન થાય છે.