અરિષ્ટા તુ મહાસત્ત્વાન્ ગન્ધર્વ્વાન્ સમજીજનત્ । એતે કશ્યપદાયાદાઃ કીર્ત્તિતાઃ સ્થાણુ-જઙ્ગમાઃ
ખસા નામની સ્ત્રીએ યક્ષ અને રાક્ષસોને, મુનિએ અપ્સરાઓને અને મહાસત્તાવાળી અરીષ્ટાએ ગંધર્વોને જન્મ આપ્યા.
તેષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ શતશોઽથ સહસ્ત્રશઃ । એષ મન્વન્તરે મર્ગો બ્રહ્મન્ સ્વારોચિષે સ્મૃતઃ
આ બધા કશ્યપના વંશજ છે, સ્થાવર અને જંગમ; તેમના પુત્રો અને પૌત્રો પણ હજારો-લાખો છે.
વૈવસ્વતે ચ મહતિ વારુણે વિતતે ક્રતૌ । જુહ્વાનસ્ય બ્રહ્મણો વૈ પ્રજાસર્ગ ઇહોચ્યતે
બ્રાહ્મણ, આ સ્વારોચિષ મન્વંતર તરીકે ઓળખાતી સર્જનકથા છે.
પૂર્વ્વં યત્ર તુ સપ્તર્ષીનુત્પન્નાન્ સપ્ત માનસાન્ । પુત્રત્વે કલ્પયામાસ સ્વયમેવ પિતામહઃ
મહાન વૈવસ્વત અને વારુણ મન્વંતર અને કૃતયુગમાં, બ્રહ્મા જેહવાને દ્વારા જીવસૃષ્ટિ કેવી રીતે થઈ તે અહીં વર્ણવાય છે.
ગન્ધર્વ્વભોગિદેવાનાં દાનવાનાઞ્ચ સત્તમ । દિતિર્વ્વિનષ્ટપુત્રા વૈ તોષયામાસ કશ્યપમ્
ગંધર્વો, સાપો, દેવો અને દાનવોની રક્ષા માટે, પિતામહે પહેલાં પોતે જ સાત ઋષિઓને પોતાના પુત્ર તરીકે નિમ્યા હતા, હે શ્રેષ્ઠ જીવ.
તયા ચારાધિતઃ સમ્યક્ કશ્યપસ્તપતાં વરઃ । વરેણ ચ્છન્દયામાસ સા ચ વવ્ર તતો વરમ્
પુત્રો ગુમાવ્યા પછી, દિતીએ કશ્યપને પ્રસન્ન કરવા માટે યોગ્ય રીતે પૂજા કરી, હે શ્રેષ્ઠ તપસ્વી.
પુત્રમિન્દ્રવધાર્થાય સમર્થમમિતૌજસમ્ । સ ચ તસ્મૈ વરં પ્રાદાદૂ ભાર્ય્યાયૈ મુનિસત્તમ
કશ્યપ પ્રસન્ન થઈને દિતીને વર આપ્યો. દિતીએ એવો પુત્ર માગ્યો કે જે શક્તિશાળી અને ઇન્દ્રને મારવા સક્ષમ હોય.
દત્તા ચ વરમત્યુય્ર કશ્યપસ્તામુવાચ હ । શક્રં પુત્રો નિહન્તા તે યદિ ગર્ભં શરચ્છતમ્
કશ્યપે એ ભયાનક વર દિતીને આપ્યો અને પછી પોતાની પત્નીને કહ્યું.
સમાહિતાતિપ્રયતા શુચિની ધારયિષ્યસિ । ઇત્યેવમુત્તવા તાં દેવીં સઙ્ગતઃ કશ્યપો મુનિઃ
જો તું સંપૂર્ણ એકાગ્રતા, પવિત્રતા અને મહેનતથી એ બાળકને સો વર્ષ સુધી ગર્ભમાં રાખીશ, તો તારો પુત્ર ઇન્દ્રને મારી શકશે.
દધાર મા ચ તં ગર્ભં સમ્યક્ શૌચસમન્વિતા । ગર્ભમાત્મવધાર્થાય જ્ઞાત્વા તં મઘવાનપિ
આ રીતે કશ્યપ ઋષિએ દેવીને કહ્યા પછી, બંને એક થયા અને દિતીએ ખૂબ પવિત્રતાથી ગર્ભ ધારણ કર્યો.
સુશ્રૂષુ સ્તામથાગચ્છદૂ વિનયાદમરાધિપઃ । તસ્યાશ્ચૈવાન્તરં પ્રેપ્સુરતિષ્ઠતે પાકશાસનઃ
મઘવાન ઇન્દ્રે જાણ્યું કે એ ગર્ભ પોતાનાં વિનાશ માટે છે, એટલે તે વિનમ્રતાથી દિતી પાસે ગયો અને તેની સેવા કરવા લાગ્યો.
ઊને વર્ષ શતે ચાસ્યા દદર્શાન્તરમાત્મના । અકૃત્વા પાદયોઃ શૌચં દિતિઃ શયનમાવિશત્
ઇન્દ્ર દિતીના ગર્ભમાં પ્રવેશવાની તક જોઈ રહ્યો હતો. જ્યારે સો વર્ષ લગભગ પૂરા થવા આવ્યા, ત્યારે તેણે પોતાની શક્તિથી એ અવસર ઓળખી લીધો.
નિ દ્રાઞ્ચાહારાયામાસ તસ્યાઃ કુક્ષિં પ્રવિશ્ય સઃ । વજ્રપાણિર્મ્મહાગર્ભં ચિચ્છદાથ સ સપ્તધા
દિતી પગ ધોઈયા વિના શયનકક્ષામાં ગઈ અને ઊંઘી ગઈ. એ સમયે ઇન્દ્રે તેના ગર્ભમાં પ્રવેશ કર્યો.
સ પીડ઼યમાનો વજ્રેણા પ્રરુરોદાતિદારુણમ્ । મા રોદીરિતિ તં શક્રઃ પુનઃ પૂનરભાષત
વજ્રધારી ઇન્દ્રે એ મહાન ગર્ભને સાત ભાગમાં કાપી નાખ્યો. જ્યારે એ બાળકને વાગ્યું, ત્યારે એ જોરથી રડવા લાગ્યું.
સોઽભવત્ સપ્તધા ગર્ભસ્તમિન્દ્રઃ કુપિતઃ પુનઃ । એકૈક સપ્તધા ચક્ર વજ્રણારિવિદારિણા
ઇન્દ્ર વારંવાર કહ્યું, 'રડશો નહીં.' પણ એ ગર્ભ સાત ભાગમાં વહેંચાઈ ગયો. ગુસ્સામાં ઇન્દ્રે દરેક ભાગને ફરી સાત ભાગમાં પાડ્યો.
મરુતો નામ દેવાસ્તે બભૂવુરતિવેગિનઃ । યદુક્તં વૈ મઘવતા તેનૈવ મરુતોઽભવન્ । દેવા એકોનપઞ્ચાસત્ સહાયા વજ્રપાણિનઃ
વજ્રથી દરેક ભાગને ફરી સાત ભાગમાં વિભાજિત કરતાં, પવન જેવી ઝડપવાળા દેવતાઓ, એટલે કે મારુતો ઉત્પન્ન થયા. તેઓ કુલ ઓગણપચાસ દેવો અને વજ્રધારીના સહાયકો બન્યા.
શ્રીપરાશર ઉવાચ યદાભિષિક્તઃ સ પૃથુઃ પૂર્વં રાજ્યે મહર્ષિભિઃ । તતઃ ક્રમેણ રાજ્યાનિ દદૌ લોકપિતામહઃ ॥ ૧,૨૨.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: જ્યારે મહર્ષિઓએ પૃથુને રાજસિંહાસન પર બેસાડ્યો, ત્યારબાદ વિશ્વપિતાએ ક્રમશઃ રાજ્યો વહેંચ્યા.
નક્ષત્રગ્રહવિપ્રાણાં વીરુધાં ચાપ્યશેષતઃ । સોમં રાજ્યે દધદ્બ્રહ્મા યજ્ઞાનાં તપસામપિ ॥ ૧,૨૨.
બ્રહ્માએ સોમને નક્ષત્રો, ગ્રહો, બ્રાહ્મણો અને તમામ વનસ્પતિઓનું રાજ્ય, તેમજ યજ્ઞો અને તપસ્યાનું પણ રાજપદ આપ્યું.
રાજ્ઞાં વૈશ્રવણં રાજ્યે જલાનાં વરુણં તથા । આદિત્યાનાં પતિં વિષ્ણું વસૂનામથ પાવકમ્ ॥ ૧,૨૨.
રાજાઓના રાજપદ માટે વૈશ્વરવણને, જળોના રાજ્ય માટે વરુણને, આદિત્યોના સ્વામી તરીકે વિષ્ણુને અને વસુઓના નેતા તરીકે અગ્નિને નિયુક્ત કર્યા.
પ્રજાપતીનાં દક્ષં તુ વાસવં મરુતામપિ । દૈત્યાનાં દાનવાનાં ચ પ્રહ્લાદમધિપં દદૌ ॥ ૧,૨૨.
પ્રજાપતિઓનું નેતૃત્વ દક્ષને, મારુતોનું રાજપદ વાસવ (ઇન્દ્ર)ને અને દૈત્ય-દાનવોનું અધિપત્ય પ્રહલાદને સોંપાયું.
પિતૄણાં ધર્મરાજાનં યમં રાજ્યેઽભ્યષેચયત્ । ઐરાવતં ગર્જેદ્રાણામશેષાણાં પતિં દદૌ ॥ ૧,૨૨.
પિતૃઓના રાજા તરીકે યમને ગાદી પર બેસાડ્યા. હાથીઓને એરાવત આપ્યો અને ગર્જનારા સિંહોને તેમનો સ્વામી આપ્યો.
પતત્રિણાં તુ ગરુડં દેવાનામપિ વાસવમ્ । ઉચ્ચૈઃશ્રવસમશ્વાનાં વૃષભં તુ ગવામપિ ॥ ૧,૨૨.
પંખીઓમાં ગરુડને, દેવોમાં ઇન્દ્રને, ઘોડાઓમાં ઉચ્ચૈઃશ્રવસને અને ગાયોમાં વૃષભને તેમનો રાજા બનાવ્યા.
મૃગાણાં ચૈવ સર્વેષાં રાજ્યે સિંહં દદૌ પ્રભુઃ । શેષં તુ દન્દશૂકાનામકરોત્પતિમવ્યયઃ ॥ ૧,૨૨.
બધા પ્રાણીઓમાં સિંહને રાજા બનાવ્યા અને સાપોમાં અવિનાશી શેષને તેમનો સ્વામી બનાવ્યા.
હિમાલયં સ્થાવરાણાં મુનીનાં કપિલં મુનિમ્ । નખિનાં દંષ્ટ્રિણાં ચૈવ મૃગાણાં વ્યાઘ્રમીશ્વરમ્ ॥ ૧,૨૨.
સ્થાવર વસ્તુઓમાં હિમાલયને, મુનિઓમાં કપિલ મુનિને અને નખવાળા તથા દાંતવાળા પ્રાણીઓમાં વાઘને રાજા બનાવ્યા.
વનસ્પતીનાં રાજાનાં પ્લક્ષમૈવાભ્યષેચયત્ । એવમેવાન્યજાતીનાં પ્રાધાન્યેનાકરોત્પ્રભૂન્ ॥ ૧,૨૨.
વૃક્ષોમાં પ્લક્ષ વૃક્ષને રાજા બનાવ્યા. એ જ રીતે, બાકીના જાતિમાં પણ મુખ્ય રાજાઓને નિયુક્ત કર્યા.
એવં વિભજ્ય રાજ્યાનિ દિશાં પાલાનનન્તરમ્ । પ્રજાપતિપતિર્બ્રહ્મા સ્થાપયામાસ સર્વતઃ ॥ ૧,૨૨.
આ રીતે રાજ્યો વહેંચી અને દિશાઓના રક્ષકોને નિયુક્ત કર્યા પછી, પ્રજાપતિ બ્રહ્માએ બધે બધે તેમને સ્થાપ્યા.
પૂર્વસ્યાં દિશિ રાજાનં વૈરાજસ્ય પ્રજાપતેઃ । દિશાપાલં સુધન્વાનં સુતં વૈ સોઽભ્યષેચયત્ ॥ ૧,૨૨.
પૂર્વ દિશામાં વૈરાજપતિ પ્રજાપતિના પુત્ર સુધન્વાને રાજા અને દિશાપાલ બનાવ્યા.
દક્ષિણસ્યાં દિશિ તથા કર્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ । પુત્રં શઙ્ખપદં નામ રાજાનં સોઽભ્યષેચયત્ ॥ ૧,૨૨.
દક્ષિણ દિશામાં પણ કર્દમ પ્રજાપતિના પુત્ર શંખપદને રાજા બનાવ્યા.
પશ્ચિમસ્યાં દિશિ તથા રજસઃ પુત્રમચ્યુતમ્ । કેતુમન્તં મહાત્માનં રાજાનં સોઽભ્યષેચયત્ ॥ ૧,૨૨.
પશ્ચિમ દિશામાં રાજસના મહાન આત્માવાળા પુત્ર કેતુમંતને રાજા બનાવ્યા.
તથા હિરણ્યરોમાણં પર્જન્યસ્ય પ્રજાપતેઃ । ઉદીચ્યાં દિશિ દુર્ધર્ષં રાજાનમભ્યષેચયત્ ॥ ૧,૨૨.
ઉત્તર દિશામાં પરજ્ઞ્ય પ્રજાપતિના અજર અને અજય પુત્ર હિરણ્યરોમને રાજા બનાવ્યા.