પ્રયાન્તિ તોયાનિ ખુરાગ્રવિક્ષતરસાતલેઽધઃ કૃતશબ્દસન્તતિ । શ્વાસાનિલાસ્તાઃ પરિતઃ પ્રયાંતિ સિદ્ધા જને યે નિયતા વસન્તિ
પાતાળની સપાટી પર તેના ખુરાની ટોચથી પાણી ઉથલાવું લાગ્યું અને સતત અવાજ થવા લાગ્યો. તેના શ્વાસથી એ પાણી ચારે બાજુ ફેલાઈ ગયું અને ત્યાં રહેતા સિદ્ધ અને યોગીઓ હલનચલન કરવા લાગ્યા.
ઉત્તિષ્ઠતસ્તસ્ય જલાર્દ્ર કુક્ષેર્મહાવરાહસ્ય મહીં વિગૃહ્ય । વિધુન્વતો વેદમયં શરીરં રોમાન્તરસ્થા મુનયઃ સ્તુવન્તિ
જ્યારે મહાવરાહ પૃથ્વીને પકડીને ઊભો થયો, ત્યારે તેનું પેટ હજુ પણ પાણીથી ભીનું હતું. તે વેદમય શરીરને હલાવતો હતો અને તેના રોમ વચ્ચે રહેલા મુનિઓ તેની સ્તુતિ કરતા હતા.
તં તુષ્ટુવુસ્તોષપરીતચેતસો લોકે જને યે નિવસન્તિ યોગિનઃ । સનન્દનાદ્યા હ્યતિનમ્રકન્ધરા ધરાધરં ધીરતરોદ્ધતેક્ષણમ્
જે યોગીઓ લોકમાં લોકો વચ્ચે રહે છે, તેમનું મન આનંદ અને સ્તુતિથી ભરેલું હતું. તેઓ સાનંદન અને અન્ય મુનિઓ સાથે પૃથ્વીને ધારણ કરનાર, દૃઢ દૃષ્ટિવાળા ભગવાનને નમન કરતા અને વખાણતા હતા.
જયેશ્વરાણાં પરમેશ કેશવ પ્રભો ગદાશંખધરાસિચક્રધૃક્ । પ્રસૂતિનાશસ્થિતિહેતુરીશ્વરસ્ત્વમેવ નાન્યત્પરમં ચ યત્પદમ્
હે પરમેશ્વર, હે કેશવ, વિજયના સ્વામી, ગદા, શંખ, ખડગ અને ચક્ર ધારણ કરનાર! તમે જ સર્જન, સંહાર અને પાલનના કારણ છો. તમે સર્વોપરી શાસક છો—તમારા પગથી ઉપર બીજું કંઈ નથી.
પાદેષુ વેદાસ્તવ યૂપદંષ્ટ્રા દન્તેષુ જજ્ઞાશ્ચિતયશ્ચ વક્ત્રે । હુતાશજિહ્વોસિ તનૂરુહાણિ દર્ભાઃ પ્રભો યજ્ઞપુમાંસ્ત્વમેવ
તમારા પગમાં વેદો છે, દાંત sacrificial post છે, દાંત પર જજ્ઞા છે, મોઢું યજ્ઞકુંડ છે. હે પ્રભુ, તમે જ અગ્નિની જીભ છો, તમારા રોમ દર્ભા ઘાસ છે—તમે જ યજ્ઞરૂપ છો.
વિલોચને રાત્ર્! યહની મહાત્મન્સર્વાશ્રયં બ્રહ્મપરં શિરસ્તે । સૂક્તાન્યશ્ષોઆ!ણિ સટાકલાપો ઘ્રાણં સમસ્તાનિ હવીંષિ દેવ
હે મહાત્મા, તમારી આંખો રાત અને દિવસ છે, તમારું માથું સર્વાશ્રય બ્રહ્મ છે, તમારી જટા સ્તુતિઓનો સમૂહ છે અને તમારું નાક સર્વ હવન સામગ્રી છે, હે દેવ.
સ્રુક્તુણ્ડસામસ્વરધીરનાદપ્રાગ્વંશકાયાખિલસત્રસન્ધે । પૂર્તેષ્ટધર્મશ્રવણોસિ દેવ સનાતનાત્મન્ભગવન્પ્રસીદ
તમારું નાક યજ્ઞની ચમચી છે, તમારો અવાજ સામગાનની ગૂંજી છે, તમારું શરીર પૂર્વ વેદિ છે, તમે સર્વ યજ્ઞોને જોડનાર છો. હે સનાતન આત્મા, હે ભગવન, તમે પુણ્ય અને દાનના શ્રવણ પણ છો—કૃપા કરો.
પદક્રમાક્રાન્તભુવં ભવન્તમાદિસ્થિતં ચાક્ષરવિશ્વમૂર્તે । વિશ્વસ્ય વિદ્મઃ પરમેશ્વરોઽસિ પ્રસીદ નાથોસિ પરાવરસ્ય
તમે પગલાં પાડી પૃથ્વી પર ફરતા, આદિ અને અવિનાશી વિશ્વરૂપ છો. અમે તમને સર્વોચ્ચ ભગવાન તરીકે ઓળખીએ છીએ—કૃપા કરો, તમે સર્વ ઉંચા-નીચાના સ્વામી છો.
દંષ્ટ્રાગ્રવિન્યસ્તમશ્ષોમેતદ્ભૂમણ્ડલં નાથ વિભાવ્યતે તે । વિગાહતઃ પદ્મવનં વિલગ્નં સરોજિનીપત્રમિવોઢપંકમ્
હે નાથ, તમારી દાંતની ટોચ પર રાખેલી પૃથ્વી એવા લાગે છે કે જેમ તળાવમાં નીલ કમળ પર તાજું કમળપાનકુંદ ચોંટ્યું હોય.
દ્યાવાપૃથિવ્યોરતુલપ્રભાવ યદન્તરં તદ્વપુષા તવૈવ । વ્યાપ્તં જગદ્વ્યાપ્તિસમર્થદીપ્તે હિતાય વિશ્વસ્ય વિભો ભવ ત્વમ્
આકાશ અને પૃથ્વી વચ્ચેનું અપરંપાર અંતર પણ તમારા સ્વરૂપથી ભરેલું છે. તમારો પ્રકાશ સમગ્ર જગતને વ્યાપી ગયો છે—હે પ્રભુ, તમે સર્વના કલ્યાણ માટે હંમેશા રહો.
પરમાર્થસ્ત્વમેવૈકો નાન્યોસ્તિ જગતઃ પતે । તવૈષ મહિમા યેન વ્યાપ્તમેતચ્ચરાચરમ્
હે જગતના સ્વામી, તમે જ સર્વોચ્ચ તત્વ છો, બીજું કોઈ નથી. તમારી મહિમાથી જ આ ચાલતું અને અચળ જગત વ્યાપેલું છે.
યદેતદૃશ્યતે મૂર્ત્તમેતજ્જ્ઞાનાત્મનસ્તવ । ભ્રાન્તિજ્ઞાનેન પશ્યન્તિ જગદ્રૂ પમયોગિનઃ
આજે જે કંઈ દેખાય છે એ બધું તમારા જ જ્ઞાનરૂપ સ્વરૂપ છે. પણ જેમનું જ્ઞાન ભ્રમિત છે, એવા યોગીઓ જગતને અલગ રૂપે જુએ છે.
જ્ઞાનસ્વરૂપમખિલં જગદેતદબુદ્ધયઃ । અર્થસ્વરૂપં પશ્યન્તો ભ્રામ્યન્તે મોહસંપ્લવે
જેઓ અજ્ઞાની છે, તેઓ આખું જગત પદાર્થરૂપ જ માને છે. માત્ર વસ્તુરૂપ જોઈને તેઓ મોહના દરિયામાં ભટકી જાય છે.
યે તુ જ્ઞાનવિદઃ શુદ્ધચેતસસ્તેઽખિલં જગત્ । જ્ઞાનાત્મકં પ્રપશ્યન્તિ ત્વદ્રૂ પં પરમેશ્વર
પણ જેઓ જ્ઞાનને જાણે છે અને જેમનું મન શુદ્ધ છે, તેઓ આખું જગત જ્ઞાનમય જ જુએ છે અને તમારા સ્વરૂપને ઓળખે છે, હે પરમેશ્વર.
પ્રસીદ સર્વ સર્વાત્મન્ભવાય જગતામિમામ્ । ઉદ્ધરોર્વીમમેયાત્મઞ્છન્નો દેહ્યબ્જલોચન
હે સર્વવ્યાપક, સર્વના આત્મા, કૃપા કરો અને આ જગતના કલ્યાણ માટે પૃથ્વીને ઉંચી ઉઠાવો, હે કમળનયન, તમે આ રૂપમાં છુપાયેલા છો, કૃપા કરીને પ્રગટ થાઓ.
સત્ત્વોદ્રિ ક્તોઽસિ ભગવન્ ગોવિંદ પૃથિવીમિમામ્ । સમુદ્ધર ભવાયેશ શન્નો દેહ્યબ્જલોચન
હે ગોવિંદ, તમે સત્વથી પરિપૂર્ણ છો, હે સર્વના સ્વામી, અમારી خاطر આ પૃથ્વીને ઉંચી ઉઠાવો, હે કમળનયન, અમારે પર કૃપા કરો.
સર્ગપ્રવૃત્તિર્ભવતો જગતામુપકારિણી । ભવત્વેષા નમસ્તેઽસ્તુ શન્નો દેહ્યબ્જલોચન
જગતના કલ્યાણ માટે તમારી સૃષ્ટિની ક્રિયા આગળ વધે, એવી અમારી પ્રાર્થના છે. તમને વંદન છે, હે કમળનયન, અમારે પર કૃપા કરો.
શ્રીપરાશર ઉવાચ। એવં સંસ્તૂયમાનસ્તુ પરમાત્મા મહીધરઃ । ઉજ્જહાર ક્ષિતિં ક્ષિપ્રં ન્યસ્તવાંશ્ચ મહામ્ભસિ
શ્રી પરાશરે કહ્યું: આ રીતે સ્તુતિ થતાં પરમાત્મા, પૃથ્વીધારી ભગવાને ઝડપથી પૃથ્વીને ઉંચી ઉઠાવી અને તેને મહાસાગરમાં મૂકી.
તસ્યોપરિ જલૌઘસ્ય મહતી નૌરિવ સ્થિતા । વિતતત્ત્વાત્તુ દેહસ્ય ન મહી યાતિ સંપ્લવમ્
પાણીના મહા પ્રવાહમાં તેમના ઉપર પૃથ્વી મોટી નૌકાની જેમ સ્થિર રહી; તેમના વિશાળ શરીરથી પૃથ્વી ડૂબી નહીં.
તતઃ ક્ષિતિં સમાં કૃત્વા પૃથિવ્યાં સોચિનોદ્ગિરીન્ । યથાવિભાગં ભગવાનનાદિઃ પરમેશ્વરઃ
પછી પૃથ્વીને સમતલ બનાવી, અનાદિ પરમેશ્વરે પૃથ્વી પર પર્વતોને તેમના ભાગ પ્રમાણે ગોઠવ્યા.
પ્રાક્યસર્ગદગ્ધાનખિલાન્પર્વતાન્પૃથિવીતલે । અમોઘેન પ્રભાવેણ સસર્જામોઘવાઞ્છિતઃ
પહેલા સર્જનમાં નાશ પામેલા બધા પર્વતોને ભગવાને પોતાની અચૂક શક્તિથી પૃથ્વી પર ફરીથી સર્જ્યા, અને તેમને કશું જ ઈચ્છા નહોતું.
ભૂવિભાગં તતઃ કૃત્વા સપ્તદ્વીપાન્યથાતથમ્ । ભૂરાદ્યાંશ્ચતુરો લોકાન્પૂર્વવત્સમકલ્પયત્
પછી પૃથ્વીને ભાગમાં વહેંચી, તેમણે પહેલા જેવું સાત દ્વીપો બનાવ્યા અને ભૂથી શરૂ થતા ચાર લોકોએ પણ અગાઉની જેમ સ્થાપિત કર્યા.
બ્રહ્મરૂપધરો દેવસ્તતોઽસૌ રજસા વૃતઃ । ચકાર સૃષ્ટિં ભગવાંશ્ચતુર્વક્ત્રધરો હરિઃ
પછી દેવતાએ બ્રહ્માનું રૂપ ધારણ કરી, રાજસ ગુણથી આવરાયેલ, ચાર મુખ ધરાવતા શ્રી હરિએ સૃષ્ટિની રચના કરી.
નિમિત્તમાત્રમેવાઽસૌ સૃજ્યાનાં સર્ગકર્મણિ । પ્રધાનકારણીભૂતા યતો વૈ સૃજ્યશક્તયઃ
સૃષ્ટિની ક્રિયામાં તેઓ માત્ર ઉપાદાન કારણ છે; કારણ કે સર્જનશક્તિઓ જ મુખ્ય કારણ બની જાય છે.
નિમિત્તમાત્રં મુક્ત્વૈવં નાન્યત્કિંચિદપેક્ષતે । નીયતે તપતાં શ્રેષ્ઠ સ્વશક્ત્યા વસ્તુ વસ્તુતામ્
માત્ર ઉપાદાન કારણ સિવાય તેમને બીજું કશું જ જરૂરી નથી; હે શ્રેષ્ઠ તપસ્વી, પોતાની શક્તિથી દરેક વસ્તુ પોતાનું સ્વરૂપ પામે છે.
શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ યથા સસર્જ દેવોઽસૌ દેવર્ષિપિતૃદાનવાન્ । મનુષ્યતિર્યગ્વૃક્ષાદીન્ભૂવ્યોમસલિલૌકસઃ
શ્રીમૈત્રેયે પૂછ્યું: હે દેવ, તમે દેવતાઓ, ઋષિઓ, પિતૃઓ, દાનવો, માનવો, પશુ, વૃક્ષ અને જમીન, આકાશ તથા પાણીમાં વસતા બધા જીવ કેવી રીતે સર્જ્યા, એ મને કહો.
યદ્ગુણં યત્સ્વભાવં ચ યદ્રૂ પં ચ જગદ્દ્વિજ। સર્ગાદૌ સૃષ્ટવાન્બ્રહ્મા તન્મમાચક્ષ્વ કૃત્સ્નશઃ
હે દ્વિજ, સર્જનના આરંભે બ્રહ્માજીએ જગતમાં કયા ગુણ, સ્વભાવ અને રૂપો સર્જ્યા, એ બધું મને પૂરેપૂરું કહો.
શ્રીપરાશર ઉવાચ મૈત્રેય કથયામ્યેતચ્છૃણુષ્વ સુસમાહિતઃ । યથા સસર્જ દેવોસૌ દેવાદીનખિલાન્વિભુઃ
શ્રીપરાશરે કહ્યું: હે વૈત્રેય, હું તને બધું કહું છું, તું ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ; ભગવાને દેવાદિક સર્વ જીવ કેવી રીતે સર્જ્યા, એ કહું છું.
સૃષ્ટિં ચિંતય તસ્તસ્ય કલ્પાદિષુ યથા પુરા । અબુદ્ધિપૂર્વકઃ સર્ગઃ પ્રાદુર્ભૂતસ્તમોમયઃ
કલ્પના આરંભે, જેમ પહેલાં થયું હતું તેમ, જ્યારે બ્રહ્માજી સર્જન વિશે વિચારતા હતા, ત્યારે અજ્ઞાનથી ભરેલું, અંધકારમય સર્જન પ્રગટ્યું.
તમોમોહો મહામોહસ્તામિસ્રો હ્યન્ધસંજ્ઞિતઃ । અવિદ્યા પંચપર્વૈષા પ્રાદુર્ભૂતા મહાત્મનઃ
આ અંધકાર જ મોહ, મહામોહ, તામિસ્ર અને અંધસ નામે ઓળખાય છે; આ અજ્ઞાન પાંચ પ્રકારનું છે અને મહાત્માથી પ્રગટ્યું છે.