ન શહ્દગોચરે યસ્ય યોગિધ્યેયં પરં પદમ્ । યતો યશ્વ સ્વયં વિશ્વં સ વિષ્ણુઃ પરમેશ્વરઃ
જેનું પરમ સ્થાન શબ્દોથી બહાર છે, જેને યોગીઓ ધ્યાનમાં ધરે છે, જેના પરથી આખું જગત ઉત્પન્ન થાય છે, એ વિષ્ણુ પરમેશ્વર છે.
પરમેશ્વરસંજ્ઞોઽજ્ઞ ! કિમન્યો મયયવસ્થિતે । તવાસ્તિ મર્ત્તુકામસ્ત્વ પ્રબ્રવીષિ પુનઃ પુનઃ
અજ્ઞાનીએ! બીજું કોણ છે જેને પરમેશ્વર કહે છે, જે પોતાની શક્તિથી સ્થિત છે? તું વારંવાર આવું બોલે છે, એટલે મરવાની ઇચ્છા છે?
ન કેવલં તાત ! મમ પ્રજાનાં સ બ્રહ્મભૂતો ભવતશ્વ વિષ્ણુઃ । ધાતા વિધાતા પરમેશ્વરશ્ચ પ્રસીદ કોપં કુરુષે કિમર્થમ
પિતા, માત્ર મારી જ નહીં, પણ સર્વ જીવોની ઉત્પત્તિ અને રચના પણ એ વિષ્ણુથી છે; એ પરમેશ્વર છે. કૃપા કરો—ગુસ્સો શા માટે કરો છો?
પ્રવિચષ્ટઃ કોઽસ્ય હ્ટદયે દુર્બુદ્ધેરતિપાપકૃત્ । યેનેદૃશાન્યસાધૂનિ વદત્યાવિષ્ટમાનસઃ
આ દુષ્ટ, પાપી મનુષ્યના હૃદયને કોણે બગાડ્યું છે, જેથી એ મનમાં વશ થઈને આવા અધર્મના શબ્દો બોલે છે?
ન કેવલં મદૂહ્ટદયં સ વિષ્ણુ--રાક્રમ્ય લોકાન્ સકલાનવસ્થિતઃ । સ માં ત્વદાદીંશ્ચ પિતઃ ! સમસ્તાન્ સમસ્તચેષ્ટાસુ યુનક્તિ સર્વગઃ
મારા હૃદયમાં જ નહીં, પણ વિષ્ણુ બધા લોકોમાં વ્યાપી છે; એ સર્વવ્યાપી છે, એ મને, તમને અને આપણા બધા સગાંઓને દરેક ક્રિયામાં જોડે છે, પિતા.
નિષ્કામ્યતામયં દુષ્ટઃ શાસ્યતાઞ્ચ ગુરોગૃ હે । યોજિતો દુર્મ્મતિઃ કેન વિપક્ષવિતથસ્તુતૌ
આ દુષ્ટને રોકો અને ગુરુના ઘરેથી શીખવો; કોણે આ દુર્ભાગ્યશાળી બાળકને દુશ્મનના ખોટા વખાણમાં લગાડ્યો છે?
ઇત્યુક્તોઽસૌ તદા દૈત્યૈર્નીતો ગુરુગૃહં પુનઃ । જગ્રાહ વિદ્યામનિશં ગુરુશુશ્વૂ ષણોદ્યતઃ
આ રીતે કહ્યા પછી, દૈત્યોએ તેને ફરીથી ગુરુના ઘરે લઈ ગયા, જ્યાં તેણે દિવસ-રાત જ્ઞાન મેળવવામાં અને ગુરુની વાતો સાંભળવામાં મન લગાવ્યું.
કાલેઽતીતે ચ મહતિ પ્રહ્લાદમસુરેશ્વરઃ । સમાહૂયાબ્રવીત્ પુત્ર ! ગાધ કાચિત્ પ્રગીયતામ્
લાંબો સમય વીતી ગયો ત્યારે, અસુરોના રાજાએ પ્રહલાદને બોલાવીને કહ્યું: 'પુત્ર, તું શીખેલી કોઈ રચના બોલ.'
યતઃ પ્રધાનપુરુષૌ યતશ્ચૈતજ્વરાચરમ્ । કારણાં સકલસ્યાસ્ય સ નો વિષ્ણુઃ પ્રસીદતુ
જેમાંથી પ્રધાન અને પુરુષ, તેમજ આ ચાલતું અને અચળ બધું ઉત્પન્ન થાય છે, એ સર્વનું કારણ એવા વિષ્ણુ અમારે પર કૃપા કરે.
દુરાત્મા વધ્યતામેષ નનિનાર્થોઽસ્તિ જીવતા । ખપક્ષહાનિકર્ત્તૃ ત્વાદ યઃ કુલાઙ્ગારતાં ગતઃ
આ દુષ્ટ હૃદયવાળા બાળકને મારી નાખો; જીવતો રાખવામાં કોઈ અર્થ નથી. જેમ કોઈ પક્ષીની પાંખ કાપે, એમ આ કુટુંબ માટે કલંક બની ગયો છે.
ઇત્યાજ્ઞપ્તાસ્તતસ્તેન પ્રગૃહીતમહાયુધાઃ । ઉદ્યતાસ્તસ્ય નાશાય દૈત્યાઃ શતસહસ્ત્રશઃ
એમના આદેશથી દૈત્યોએ ભયાનક શસ્ત્રો લઈને હજારોની સંખ્યામાં એને નાશ કરવા માટે ઊભા થયા.
વિષ્ણૂઃ શસ્ત્રેષુ યુષ્માકં મયિ ચાસૌ યથા સ્થિતઃ । દૈતેયાસ્તેન સત્યેન મા ક્રામન્ત્વાયુધાનિ મે
વિષ્ણુએ કહ્યું: 'હું તમારાં શસ્ત્રો વચ્ચે અને તમારાં વચ્ચે ઊભો છું, દૈત્યોએ, આ સત્યથી તમારાં શસ્ત્રો મને સ્પર્શ ન કરે.'
તતસ્તૈઃ શતશો ધૈત્યૈઃ સસ્ત્રૌઘૈરાહતોઽપિ સન્ । નાવાપ વેદનામલ્પામભૂજ્વ વૈ પુનર્નવઃ
પછી દૈત્યોએ શતાવધિ શસ્ત્રોથી માર્યા છતાં એને જરા પણ દુઃખ લાગ્યું નહીં અને એ ફરી નવી તાજગી સાથે ઉભો થયો.
દુર્બુદ્ધ ! વિનિવર્ત્તસ્વ વૈરિપક્ષસ્તવાદતઃ । અભયં તે પ્રયચ્છામિ માતિમૂઢ઼મતિર્ભવ
અરે મૂર્ખ! દુશ્મન પક્ષમાંથી પાછો વળી જા; હું તને નિર્ભયતા આપું છું—મૂઢતા છોડ અને બુદ્ધિશાળી બન.
ભયં ભયાનામપહારિણિ સ્થિતે મનસ્યનન્તે મમ કુત્ર તિષ્ઠતિ । યસ્મિન્ સ્મતે જન્મજરાન્તકાદિભયાનિ સર્વ્વાણયપયાન્તિ તાત
પિતા, જ્યારે મારા મનમાં સર્વ ભય દૂર કરનાર વસે છે, ત્યારે ભય ક્યાં રહે? એને સ્મરણ કરતાં જન્મ, વૃદ્ધાપન, મરણ વગેરે બધા ભય દૂર થઈ જાય છે.
ભોભોઃ સર્પા ! દુરાચારમેનમત્યન્તદુર્મતિમ્ । વિષજ્વાલાકુલૈર્વ્વક્તૂઃ સદ્યો નયત સંક્ષયમ્
અરે સાપો! આ દુષ્ટ અને અત્યંત ખરાબ મનવાળો છે—તમે તરત જ તમારી ઝેરી જ્વાળાથી એને નાશ કરો.
ઇત્યુક્તાસ્તેન તે સર્પાઃ કુહકાસ્તક્ષકાન્ધકાઃ । અદશન્ત સમસ્તેષુ ગાત્રેષ્વતિવિષોલ્વણાઃ
એના આદેશથી કુહક, તક્ષક અને અંધક જેવા સાપોએ અત્યંત પ્રબળ ઝેરથી એને આખા શરીરે ડંખ માર્યા.
સ ત્વાસક્તમતિઃ કૃષ્ણો દશ્યમાનો મહોરગૈઃ । ન વિવેદાત્મનો ગાત્રં તત્સ્મૃત્યાહ્લાદસંસ્થિતઃ
પણ કૃષ્ણ, જેમનું મન એકાગ્ર હતું, મહાસર્પો દ્વારા ડંખાતા હોવા છતાં, પોતાના શરીરને જોતાં પણ નહોતાં અને ભગવાનના સ્મરણમાં આનંદમાં સ્થિર રહ્યા.
દંષ્ટ્રા વિશીર્ણા મણયઃ સ્ફુટન્તિ ફણેષુ તાપો હૃદયેષુ કમ્પઃ । નાસ્ય ત્વચઃ સ્વલ્પમપીહ ભિન્ન પ્રશાધિ દૈત્યેશ્વર કાર્ય્યમન્યત્
સાપોની દાંત તૂટી ગઈ, ફણાં上的 મણિઓ ફાટી ગઈ, હૃદયમાં તાપ અને શરીરમાં કંપન થયો—પણ એના ત્વચાને જરા પણ નુકસાન થયું નહીં; દૈત્યેશ્વર, હવે બીજું ઉપાય શોધો.
હે દિગ્ગજાઃ ! સઙ્કટદન્તમિશાવ ! ધ્નતૈનમસ્મદ્રિપુપક્ષભિન્નમ્ । તજ્જા વિનાશાય ભવન્તિ તસ્ય યથારણોઃ પ્રજ્વલિતો હુતાશાઃ
અરે દિશાના રક્ષકો! અરે ભયાનક દાંતવાળા હાથીઓ! અમારા દુશ્મનના પાંખ તોડી નાખનારને મારી નાખો; તમારો પ્રહાર સુકા લાકડાંને દહન કરતી અગ્નિ જેવો એને નાશ કરે.
તતઃ સ દિગ્ગજૈર્બાલો ભૂભૃચ્છિખરસન્નિભૈઃ । પાતિતો ધરણીપૃષ્ઠ વિષાણૈરવપીડ઼િતઃ
પછી, પર્વત સમાન દિશાના રક્ષક હાથીઓએ એ બાળકને પોતાના દાંતથી જમીન પર પાડી દીધો અને ઘાયલ કર્યો.
સ્મરતસ્તસ્ય ગોવિન્દમિભદન્તાઃ સહસ્ત્રશઃ । શીર્ણા વક્ષઃસ્થલં પ્રાપ્ય સ પ્રાહ પિતરં તતઃ
એ ગોવિંદનું સ્મરણ કરતાં, હજારો હાથીઓના દાંત એના છાતી પર તૂટી પડ્યા; ત્યારબાદ એણે પિતાને કહ્યું.
દન્તા ગજાનાં કુલિશાગ્રનિષ્ઠુરાઃ શીર્ણા યદેતે ન બલં મમૈતત્ । મહાવિપત્પાપવિનાશનોઽયં જનાર્દનાનુસ્મરણાનુભાવઃ
હાથીઓના વજ્ર સમાન તીક્ષ્ણ દાંત તૂટી ગયા—આ મારું બળ નથી; મહા સંકટ અને પાપ નાશક જનાર્દનના સ્મરણની મહિમા છે.
જ્વાલ્યતામસુરા ! વહ્નિરપસર્પત દિગ્ગજાઃ । વાયો સમેધયાગ્નિં ત્વં દહ્મતામેષ પાપકૃત્ મહાકાષ્ઠચ્છન્નમસુરેન્દ્રસુતં તતઃ । પ્રજ્વાલ્ય દાનવા વહ્નિ દદહુઃ ખામિનોદિતાઃ
અરે અસુરો! અગ્નિ સળગાવો! દિશાના રક્ષકો, તમે પાછળ હટો! પવન, અગ્નિને વધુ પ્રજ્વલિત કરો; આ અસુરરાજના પાપી પુત્રને મોટા લાકડાંથી ઢાંકી દહન કરો. પછી દાનવો અગ્નિથી પ્રેરાઈ એને સળગાવી દીધો.
તાતૈષ વહ્નિઃ પવનેરિતોઽપિ ન માં દહત્યત્ર સમન્તતોઽહમ્ । પશ્યામિ પહ્માસ્તરણાસ્તૃતાનિ શીતાનિ સર્વ્વાણિ દિશાં મુખાનિ
પિતા, આ અગ્નિ પવનથી વધુ સળગે છે છતાં મને ક્યાંયે પણ દહન થતું નથી; હું તો ચારે બાજુ કમળની પાંખો પથરાયેલી અને બધું ઠંડુ જોતું છું.
અથ દૈત્યેશ્વરં પ્રોચુર્ભાર્ગવસ્યાત્મજાદ્રિજાઃ । પુરોહિતા મહાત્માનઃ સાચમ્ના સંસ્તૂય વાગ્મિનઃ
પછી ભૃગુના પુત્રો, મહાન આત્માવાળા અને વાક્પટુ પુરોહિતોએ દૈત્યેશ્વરને સ્તુતિ કરીને કહ્યું.
રાજન્ ! નિયમ્યતાં કોપો બાલેઽત્ર તનયેઽનુજે । કોપો દેવનિકાયેષુ યત્ર તે સફલો યતઃ
રાજા, તમારા પુત્ર અને નાના ભાઈ પર ક્રોધ રોકો; તમારો ક્રોધ દેવતાઓના સમૂહ પર રાખો, ત્યાં એ સફળ થશે.
તથા તથૈનં બાલં તે શાસિતારો ભવિષ્યતિ
એ રીતે, આ બાળકને શાસન કરનાર એ લોકો બનશે.
બાલત્વં સર્વ્વદોષાણાં દૈત્યરાજાસ્પદં યતઃ । તતોઽત્ર કોપમત્યર્થં યોક્તુમર્હસિ નાર્ભકે
બાળપણામાં બધા દોષો વસે છે, દૈત્યરાજા, તેથી તું આ બાબતમાં બાળક પર વધારે ગુસ્સો ન કરવો જોઈએ.
ન ત્યક્ષ્યતિ હરેઃ પક્ષમસ્માકં વચનાદ્ યદિ । તતઃ કૃત્યાં વધાયાસ્ય કરિષ્યામો નિવર્ત્તિનીમ્
જો આપણા કહેવા છતાં એ હરિના પક્ષને છોડતો ન હોય, તો પછી આપણે એની મૃત્યુ માટે કોઈ યંત્રણા કરી તેને પાછો ફેરવીશું.