યદ્ગુણં યત્સ્વભાવં ચ યદ્રૂ પં ચ જગદ્દ્વિજ। સર્ગાદૌ સૃષ્ટવાન્બ્રહ્મા તન્મમાચક્ષ્વ કૃત્સ્નશઃ
હે દ્વિજ, સર્જનના આરંભે બ્રહ્માજીએ જગતમાં કયા ગુણ, સ્વભાવ અને રૂપો સર્જ્યા, એ બધું મને પૂરેપૂરું કહો.
શ્રીપરાશર ઉવાચ મૈત્રેય કથયામ્યેતચ્છૃણુષ્વ સુસમાહિતઃ । યથા સસર્જ દેવોસૌ દેવાદીનખિલાન્વિભુઃ
શ્રીપરાશરે કહ્યું: હે વૈત્રેય, હું તને બધું કહું છું, તું ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ; ભગવાને દેવાદિક સર્વ જીવ કેવી રીતે સર્જ્યા, એ કહું છું.
સૃષ્ટિં ચિંતય તસ્તસ્ય કલ્પાદિષુ યથા પુરા । અબુદ્ધિપૂર્વકઃ સર્ગઃ પ્રાદુર્ભૂતસ્તમોમયઃ
કલ્પના આરંભે, જેમ પહેલાં થયું હતું તેમ, જ્યારે બ્રહ્માજી સર્જન વિશે વિચારતા હતા, ત્યારે અજ્ઞાનથી ભરેલું, અંધકારમય સર્જન પ્રગટ્યું.
તમોમોહો મહામોહસ્તામિસ્રો હ્યન્ધસંજ્ઞિતઃ । અવિદ્યા પંચપર્વૈષા પ્રાદુર્ભૂતા મહાત્મનઃ
આ અંધકાર જ મોહ, મહામોહ, તામિસ્ર અને અંધસ નામે ઓળખાય છે; આ અજ્ઞાન પાંચ પ્રકારનું છે અને મહાત્માથી પ્રગટ્યું છે.
પઞ્ચધાઽવસ્થિતઃ સર્ગો ધ્યાયતો પ્રતિબોધવાન્ । બહિરન્તોઽપ્રકાશશ્ચ સંવૃતાત્મા નગાત્મકઃ
પાંચ પ્રકારનું એ સર્જન, બ્રહ્માજીના ધ્યાનમાં, જ્ઞાન વિના, અંદર અને બહાર બંને બાજુ અપ્રકાશિત, પોતાની જાતમાં છુપાયેલું અને વૃક્ષસમાન હતું.
મુખ્યા નગા યતઃ પ્રોક્તા મુખ્યસર્ગસ્તતસ્ત્વયમ્ ૭ તં દૃષ્ટ્વાઽસાધકં સર્ગમમન્યદપરં પુનઃ
મુખ્ય વૃક્ષોને મુખ્ય સર્જન કહેવાય છે, એટલે આને મુખ્ય સર્જન કહે છે; પણ જ્યારે બ્રહ્માજીએ આ સર્જન અસફળ જોયું, ત્યારે તેમણે બીજું સર્જન કર્યું.
તસ્યાભિધ્યાયતઃ સર્ગસ્તિર્યક્સ્ત્રોતોભ્યવર્ત્તત । યસ્માત્તિર્યક્પ્રવૃત્તિસ્સ તિર્યક્સ્રોતાસ્તતઃ સ્મૃતઃ
બ્રહ્માજી ધ્યાનમાં હતા ત્યારે, આડવી દિશામાં વહેતું સર્જન થયું; કારણ કે એનું વર્તન આડું હતું, તેથી તેને તિર્યક્સ્રોતસ સર્જન કહે છે.
પશ્વાદયસ્તે વિખ્યાતાસ્તમઃપ્રાયા હ્યવેદિનઃ । ઉત્પથગ્રાહિણશ્ચૈવ તેઽજ્ઞાને જ્ઞાનમાનિનઃ
પશુઓથી શરૂ કરીને, આ સર્વે જાણીતા છે; એ લોકો અંધકારથી ઘેરાયેલા, અજ્ઞાની, ખોટા માર્ગે ચાલનારા અને પોતાને જ્ઞાનવાન માને છે, પણ ખરેખર અજ્ઞાની છે.
અહંકૃતા અહંમાના અષ્ટાવિંશદ્વધાત્મકાઃ । અતઃ પ્રકાશાસ્તે સર્વે આવૃતાશ્ચ પરસ્પરમ્
એ સર્વે અહંકાર અને ગર્વથી ભરેલા છે, એમની જાતો અઠ્ઠાવીસ છે; એ બધા સ્પષ્ટ દેખાતા છતાં પરસ્પર છુપાયેલા છે.
તમપ્યસાધકં મત્વા ધ્યાયતોન્યસ્તતોઽભવત્ । ઊર્ધ્વસ્રોતાસ્તૃતીયસ્તુ સાત્ત્વિકોર્ધ્વમવર્ત્તત
આ સર્જન પણ અસફળ માનીને, બ્રહ્માજીએ વધુ ધ્યાન કર્યું, ત્યારે ત્રીજું, ઉત્તમ અને સાત્ત્વિક સર્જન, એટલે ઊર્ધ્વસ્રોતસ સર્જન થયું.
તે સુખપ્રીતિબહુલા બહિરન્તશ્ચ નાવૃતાઃ । પ્રકાશા બહિરન્તશ્ચ ઊર્ધ્વસ્રોતોદ્ભવાઃ સ્મૃતાઃ
એ સર્વે આનંદ અને સુખથી ભરપૂર છે, અંદર અને બહાર અવરોધ વિના છે; અંદર અને બહાર પ્રકાશિત છે, અને ઊર્ધ્વસ્રોતસમાંથી ઉત્પન્ન કહેવાય છે.
તુષ્ટાત્માનસ્તૃતીયસ્તુ દેવસર્ગસ્તુ સ સ્મૃતઃ । તસ્મિન્સર્ગેભવત્પ્રીતિર્નિષ્પન્ને બ્રહ્મણસ્તદા
એ તૃતીય સર્જન, જે દેવતાઓનું સર્જન કહેવાય છે, એ આત્મતૃપ્ત છે; એ સર્જન પૂર્ણ થયું ત્યારે બ્રહ્માજીને આનંદ થયો.
તતોન્યં સ તદા દધ્યૌ સાધકં સર્ગમુત્તમમ્ . અસાધકાંસ્તુ તાઞ્જ્ઞાત્વા મુખ્યસર્ગાદિસમ્ભવાન્
પછી બ્રહ્માજીએ બીજું શ્રેષ્ઠ અને સફળ સર્જન વિચાર્યું, કારણ કે પહેલાના મુખ્ય વગેરે સર્જનો અસફળ હતા.
તથાભિધ્યાયતસ્તસ્ય સત્યાભિધ્યાયિનસ્તતઃ । પ્રાદુર્બભૂવ ચાવ્યક્તાદર્વાક્સ્રોતાસ્તુ સાધકઃ
એ રીતે, સાચા મનથી ધ્યાન કરતાં, અવ્યક્તમાંથી નીચે વહેતું, સફળ સર્જન પ્રગટ્યું.
યસ્માદર્વાગ્વ્યવર્ત્તન્ત તતોર્વાક્સ્રોતસસ્તુ તે । તે ચ પ્રકાશબહુલાસ્તમોદ્રિ ક્તા રજોધિકાઃ
જેમણે ઉપર તરફ વહેતા પ્રવાહથી પોતાને વાળી લીધા, એ પ્રવાહો તેમની વાણી બની. એ વાણી પ્રકાશથી ભરપૂર હતી, પણ પછી અંધકારથી ઘેરાઈ ગઈ અને રજોગુણથી પ્રભાવીત થઈ.
તસ્માત્તે દુઃખબહુલા ભૂયોભૂયશ્ચ કારિણઃ । પ્રકાશા બહિરન્તશ્ચ મનુષ્યાઃ સાધકાસ્તુ તે
આથી તેઓ દુઃખથી ભરેલા છે અને વારંવાર કર્મમાં લાગી જાય છે. મનુષ્યો, જે બહાર અને અંદર બંને પ્રગટ છે, એ જ પ્રયત્નશીલ છે.
ઇત્યેતે કથિતાઃ સર્ગાઃ ષડત્ર મુનિસત્તમ । પ્રથમો મહતઃ સર્ગો વિજ્ઞેયો બ્રહ્મણસ્તુ સઃ
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, આ રીતે અહીં છ પ્રકારની સર્જનાઓ કહી. પ્રથમ સર્જન મહત્ નામે ઓળખાય છે, જે બ્રહ્માનું છે.
તન્માત્રાણાં દ્વિતીયશ્ચ ભૂતસર્ગો હિ સ સ્મૃતઃ । વૈકારિકસ્તૃતીયસ્તુ સર્ગ ઐન્દ્રિ યકઃ સ્મૃતઃ
બીજું સર્જન તન્માત્રાઓનું કહેવાય છે, ત્રીજું વૈકારિક સર્જન ઇન્દ્રિયોની સર્જના તરીકે ઓળખાય છે.
ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ સમ્ભૂતો બુદ્ધિપૂર્વકઃ । મુખ્યસર્ગશ્ચતુર્થસ્તુ મુખ્યા વૈ સ્થાવરાઃ સ્મૃતાઃ
આ રીતે બુદ્ધિથી પૂર્વે પ્રાકૃત સર્જન ઉત્પન્ન થાય છે. ચોથું મુખ્ય સર્જન છે, જેમાં સ્થાવર જીવોને મુખ્ય ગણવામાં આવ્યા છે.
તિર્યક્સ્રોતાસ્તુ યઃ પ્રોક્તસ્તૈર્યગ્યોન્યઃ સ ઉચ્યતે । તદૂર્ધ્વસ્રોતસાં ષષ્ઠો દેવસર્ગસ્તુ સંસ્મૃતઃ
જે સર્જન તિર્યક પ્રવાહ ધરાવનાર છે, તેને પશુઓની સર્જના કહે છે. એથી ઉપર ઉર્ધ્વપ્રવાહી દેવોની છઠ્ઠી સર્જના કહેવાય છે.
તતોઽર્વાક્સ્રોતસાં સર્ગઃ સપ્તમઃ સ તુ માનુષઃ
પછી નીચે તરફ વહેતા પ્રવાહવાળી સાતમી સર્જના મનુષ્યોની છે.
અષ્ટમોઽનુગ્રહઃ સર્ગઃ સાત્ત્વિકસ્તામસશ્ચ સઃ । પઞ્ચૈતે વૈકૃતાઃ સર્ગાઃ પ્રાકૃતાસ્તુ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ
આઠમી સર્જના અનુક્રહરૂપ છે, જે સાત્વિક અને તામસિક છે. આ પાંચ વૈક્રિત સર્જનાઓ છે અને બાકી ત્રણ પ્રાકૃત ગણાય છે.
પ્રાકૃતો વૈકૃતશ્ચૈવ કૌમારો નવમઃ સ્મૃતઃ । ઇત્યેતે વૈ સમાખ્યાતા નવ સર્ગાઃ પ્રજાપતેઃ
નવમું, કૌમાર નામે ઓળખાતું સર્જન, પ્રાકૃત અને વૈક્રિત બંને છે. આ રીતે પ્રજાપતિની નવ સર્જનાઓ વિગતે કહી.
પ્રાકૃતા વૈકૃતાશ્ચૈવ જગતો મૂલહેતવઃ । સૃજતો જગદીશસ્ય કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ
પ્રાકૃત અને વૈક્રિત બંને સર્જનાઓ જગતના મૂળ કારણ છે. હે જગતના સર્જનહાર, હવે તમે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?
શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ સંક્ષેપાત્કથિતઃ સર્ગો દેવાદીનાં મુને ત્વયા । વિસ્તરાચ્છ્રોતુમિચ્છામિ ત્વત્તો મુનિવરોત્તમ
શ્રીમૈત્રેયે કહ્યું: હે મુનિ, તમે દેવાદિની સર્જના સંક્ષિપ્તમાં કહી. હવે હું તમારી પાસેથી વિગતે સાંભળવા ઇચ્છું છું, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ.
શ્રીપરાશર ઉવાચ કર્મભિર્ભાવિતાઃ પૂર્વૈઃ કુશલાઃ કુશલૈસ્તુતાઃ । ખ્યાત્યા તયા હ્યનિર્મુક્તાઃ સંહારે હ્યુપસંહૃતાઃ
શ્રીપરાશરે કહ્યું: પૂર્વકર્મથી ઘડાયેલા, સજ્જનો દ્વારા વખાણાયેલા, તે પ્રસિદ્ધિથી બંધાયેલા રહે છે અને પ્રલયકાળે સંહરાઈ જાય છે.
સ્થાવરાન્તાઃ સુરાદ્યાસ્તુ પ્રજા બ્રહ્મંશ્ચતુર્વિધાઃ । બ્રહ્મણઃ કુર્વતઃ સૃષ્ટિં જજ્ઞિરે માનસાસ્તુ તાઃ
સ્થાવરથી લઈને દેવો સુધીની ચાર પ્રકારની પ્રજાઓ અને પોતે બ્રહ્મા, સર્જનકાળે મનથી ઉત્પન્ન થયા.
તતો દેવાસુરપિતૄન્મનુષ્યાંશ્ચ ચતુષ્ટયમ્ । સિસૃક્ષુરમ્ભાંસ્યેતાનિ સ્વમાત્માનમયૂયુજત્
દેવ, અસુર, પિતૃ અને મનુષ્ય—આ ચાર જાતિઓ સર્જવાની ઇચ્છાથી, બ્રહ્માએ પોતાને એ તત્વોમાં જોડ્યા.
યુક્તાત્મનસ્તમોમાત્રા હ્યુદ્રિ ક્તાઽભૂત્પ્રજાપતેઃ । સિસૃક્ષોર્જઘનાત્પૂર્વમસુરા જજ્ઞિરે તતઃ
જ્યારે પ્રજાપતિએ પોતાને જોડ્યા, ત્યારે તામસ ગુણ વધ્યો; સર્જન ઇચ્છાથી, પ્રથમ તેના નીચલા ભાગમાંથી અસુરો ઉત્પન્ન થયા.
ઉત્સસર્જ તતસ્તાં તુ તમોમાત્રાત્મિકાં તનુમ્ । સા તુ વ્યક્તા તનુસ્તેન મૈત્રેયાભૂદ્વિભાવરી
પછી તેણે એ તામસ ગુણથી બનેલી કાયાને છોડીને બહાર કાઢી. હે મૈત્રેય, એ સ્પષ્ટ કાયા રાત્રિ બની.