અરિષ્ટનેમિપત્નીનામપત્યાનીહ ષોડશ ॥ ૧,૧૫.
અરિષ્ટનેમિની પત્નીઓના અહીં સોળ સંતાનો થયા હતા.
બહુપુત્રસ્ય વિદુષશ્ચતસ્ત્રોવિદ્યુતઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૧,૧૫.
બહુપુત્ર નામના વિદ્વાનના ચાર સંતાનો વિદ્યુત તરીકે ઓળખાય છે.
પ્રત્યઙ્ગિરસજાઃ શ્રેષ્ઠા ઋચો બ્રહ્મર્ષિસત્કૃતાઃ ॥ ૧,૧૫.
પ્રત્યઙ્ગિરસના શ્રેષ્ઠ સંતાનો ઋચ છે, જેને બ્રહ્મર્ષિઓએ બહુ માન આપ્યું છે.
કૃશાશ્વસ્ય તુ દેવર્ષેર્દેવપ્રહરણાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૧,૧૫.
દેવર્ષિ કૃશાશ્વના સંતાનો દેવપ્રહરણ તરીકે ઓળખાય છે.
એતે યુગસહસ્રાન્તે જાયન્તે પુનરેવ હિ । સર્વે દેવગણાસ્તાત ત્રયસ્ત્રિંશત્તુ છન્દજાઃ । તેષામપીહ સતતં નિરોધોત્પત્તિરુચ્યતે ॥ ૧,૧૫.
હજારો યુગના અંતે બધા દેવગણો ફરીથી જન્મે છે; ત્રીસત્રીસ દેવતાઓ ચંદસથી જન્મે છે અને એમના માટે સતત અવસાન અને જન્મ થતો રહે છે એવું અહીં કહેવામાં આવ્યું છે.
યથા સૂર્યસ્ય મૈત્રેય ઉદયાસ્તમનાવિહ । એવં દેવનિકાયાસ્તે સમ્ભવન્તિ યુગેયુગે ॥ ૧,૧૫.
મૈત્રેય, જેમ સૂર્ય અહીં ઉગે છે અને અસ્ત જાય છે, એ જ રીતે દેવતાઓના સમૂહો દરેક યુગમાં જન્મે છે.
દિત્યા પુત્રદ્વયં જજ્ઞે કશ્યપાદિતિ નઃ શ્રુતમ્ । હિરણ્યકશિપુશ્ચૈવ હિરણ્યાક્ષશ્ચ દુર્જયઃ ॥ ૧,૧૫.
દિતિએ કશ્યપને બે પુત્રો આપ્યા — હિરણ્યકશિપુ અને હિરણ્યાક્ષ, બંને અપરાજેય હતા, એવું આપણે સાંભળ્યું છે.
સિંહિકા ચાભવત્કન્યા વિપ્રચિત્તેઃ પરિગ્રહઃ ॥ ૧,૧૫.
સિંહિકા એ વિપ્રચિત્તિના લગ્નમાં ગયેલી દીકરી બની.
હિરણ્યકશિપોઃ પુત્રાશ્ચાત્વારઃ પ્રથિતૌજસઃ । અનુહ્લાદશ્ચ હ્લાદશ્ચ પ્રહ્લાદશ્ચૈવ બુદ્ધિમાન્ । સંહ્લાદશ્ચ મહાવીર્યા દૈત્યવંશવિવર્ધનાઃ ॥ ૧,૧૫.
હિરણ્યકશિપુના ચાર પુત્રો હતા, જેઓ પ્રસિદ્ધ પરાક્રમી હતા — અનુહ્લાદ, હ્લાદ, બુદ્ધિશાળી પ્રહ્લાદ અને સંહ્લાદ; એ બધા દૈત્ય વંશને વધારનારા હતા.
તેષાં મધ્યે મહાભાગ સર્વત્ર સમદૃગ્વાશી । પ્રહ્લાદઃ પરમાં ભક્તિં ચ ઉવાચ જનાર્દને ॥ ૧,૧૫.
એમના બધા ભાઈઓમાં પ્રહ્લાદ ખૂબ ભાગ્યશાળી અને સર્વત્ર સમદૃષ્ટિ ધરાવનારા હતા; તેમણે જનાર્દન પ્રત્યે શ્રેષ્ઠ ભક્તિ વ્યક્ત કરી.
દૈત્યેન્દ્રદીપિતો વહ્નિઃ સર્વાઙ્ગોપચિતો દ્વિજ । ન દદાહ ચ યં વિપ્ર વાસુદેવ હૃદિ સ્થિતે ॥ ૧,૧૫.
દૈત્યરાજાએ પ્રહ્લાદના આખા શરીર પર અગ્નિ પ્રગટાવ્યો, પણ, દ્વિજ, વાસુદેવ હૃદયમાં વસતા હોવાથી એ અગ્નિ તેમને દગધ કરી શક્યો નહીં.
મહાર્ણવાન્તઃ સલિલે સ્થિતસ્ય ચલતો મહી । ચચાલ ચલતા યસ્ય પાશબદ્ધસ્ય ધીમતઃ ॥ ૧,૧૫.
જ્યારે પ્રહ્લાદને મહાસાગરના વહેતા જળમાં બાંધીને મૂકવામાં આવ્યા, ત્યારે તેઓ હલનચલન કરતા હતા અને પૃથ્વી પણ થરથરી ઉઠી.
ન ભિન્નં વિવિધૈઃ શસ્ત્રૈર્યસ્ય દૈત્યેન્દ્રપાતિતૈઃ । શરીરમદ્રિકઠિનં સર્વત્રાચ્યુતચેતસઃ ॥ ૧,૧૫.
દૈત્યરાજાએ વિવિધ શસ્ત્રોથી હુમલો કર્યો છતાં, પ્રહ્લાદનું પર્વત જેટલું કઠણ શરીર ક્યારેય તૂટી શક્યું નહીં, કારણ કે તેમનું મન સર્વત્ર અચ્યૂતમાં સ્થિર હતું.
વિષાનલોજ્જ્વલમુખા યસ્ય દૈત્યપ્રચોદિતાઃ । નાન્તાય સર્પપતયો બભૂવુરુરુતેજસઃ ॥ ૧,૧૫.
દૈત્યોએ ઉશ્કેરેલા, વિષથી જ્વલંત મુખવાળા સાપોના રાજાઓ પણ પ્રહ્લાદનું અંત કરવાનું શક્યા નહીં, કેમ કે તેઓ અસીમ શક્તિ ધરાવતા હતા.
શૈલૈરાક્રાન્તદેહોપિ યઃ સ્મરન્પુરુષોત્તમમ્ । તત્યાજ નાત્મનઃ પ્રાણાન્ વિષ્ણુસ્મરણદંશિતઃ ॥ ૧,૧૫.
પર્વતો દ્વારા શરીર દબાઈ ગયાં હોવા છતાં, પ્રહ્લાદે પુરુષોત્તમનું સ્મરણ કરતા પોતાના પ્રાણો છોડ્યા નહીં; તેમને વિષ્ણુના સ્મરણે જડપાઈ ગયા હતા.
પતન્તમુચ્ચાદવનિર્યમુપેત્ય મહામતિમ્ । દધાર દૈત્યપતિના ક્ષિપ્તં સ્વર્ગનિવાસિના ॥ ૧,૧૫.
જ્યારે તેમને ઊંચી જગ્યા પરથી ફેંકવામાં આવ્યા, ત્યારે મહામતિ પ્રહ્લાદને સ્વર્ગવાસીએ ફેંકેલા દૈત્યપતિએ સંભાળી લીધા.
યસ્ય સશોષકો વાયુર્દેહે દૈત્યેન્દ્રયોજિતઃ । અવાપ સંક્ષયં સદ્યશ્ચિત્તસ્થે મધુસૂદને ॥ ૧,૧૫.
દૈત્યરાજાના ઇશારે તેના શરીરમાં પ્રવેશેલો સૂકવતો પવન, જ્યારે તેનું મન મધુસૂદન પર સ્થિર થયું, ત્યારે તરત જ નાશ પામ્યો.
વિષાણભઙ્ગમુન્મત્તા મદહાનિં ચ દિગ્ગજાઃ । યસ્ય વક્ષઃસ્થલે પ્રાપ્તા દૈત્યેન્દ્રપરિણામિતાઃ ॥ ૧,૧૫.
દિશાઓના હાથીઓ, દૈત્યરાજા દ્વારા બદલાયેલા, જ્યારે તેના છાતી પર આવ્યા, ત્યારે તેમના દાંત તૂટી ગયા અને તેમનો ઘમંડ પણ તૂટી ગયો.
યસ્ય ચોત્પાદિતા કૃત્યા દૈત્યરાજપુરોહિતૈઃ । બભૂવ નાન્તાય પુરા ગોવિન્દાસક્તચેતસઃ ॥ ૧,૧૫.
દૈત્યરાજાના પુરોહિતોએ જે વિનાશક તાંત્રિક વિધિ કરી હતી, તે પહેલાં પણ, જેનું મન ગોવિંદમાં લાગેલું હતું, તેનું કંઈ નુકસાન કરી શકી નહોતું.
શમ્બરસ્ય ચ માયાનાં સહસ્રમતિમાયિનઃ । યસ્મિન્પ્રયુક્તં ચક્રેણ કૃષ્ણસ્ય વિતથિકૃતમ્ ॥ ૧,૧૫.
શાંબર નામના મહાન માયાવીએ કૃષ્ણ સામે જે હજારો માયાઓ ચલાવી, તેને કૃષ્ણના ચક્રે વ્યર્થ કરી દીધી.
દૈત્યેન્દ્રસૂદોપહૃતં યસ્ય હાલાહલં વિષમ્ । જરયામાસ મતિમાનવિકારમમત્સરી ॥ ૧,૧૫.
દૈત્યરાજાના વિધ્વંસકો દ્વારા લાવવામાં આવેલ હાલાહલ નામનું ઘાતક વિષ, જેનું મન અભિમાન અને મોહથી રહિત હતું, એણે સરળતાથી પચાવી લીધું.
સમચેતા જગત્યસ્મિન્યઃ સર્વેષ્વેવ જન્તુષુ । યથાત્મનિ તથાન્યેષાં પરં મૈત્રગુણાન્વિતઃ ॥ ૧,૧૫.
આ જગતમાં જે સર્વ પ્રાણીઓમાં સમદૃષ્ટિ રાખતો હતો, જેવો પોતે, એમજ બીજાઓને માનતો અને સર્વોત્તમ મૈત્રીભાવથી યુક્ત હતો.
ધર્માત્મા સત્યશૌર્યાદિગુણાનામાકરઃ પરઃ । ઉપમાનમશેષાણાં સાધૂનાં યઃ સદાભવત્ ॥ ૧,૧૫.
ધર્મમય, સત્ય અને શૌર્ય વગેરે ગુણોમાં સર્વોચ્ચ, અને સર્વ સારા લોકો માટે હંમેશાં આદર્શ રહ્યો હતો.
મૈત્રેય ઉવાચ । કથિતો ભવતા વંશો માનવાનાં મહામુને । કાણઞ્ચાસ્ય જગતો વિષ્ણુરેવ સનાતનઃ
મૈત્રેયએ કહ્યું: મહાન ઋષિ, તમે મનુના વંશનો વર્ણન કર્યો અને એ પણ જણાવ્યું કે આ જગતનું સદાયનું કારણ માત્ર વિષ્ણુ છે.
યચ્ચૈતદૂ ભગવાનાહ પ્રહ્લાદં દૈત્યસત્તમમ્ । દદાહ નાગ્નિર્નસ્ત્રૈશ્વ ક્ષણ્ણસ્તત્યાજ જીવિતમ્
અને ભગવાને પ્રહલાદને જે કહ્યું—કે આગે તેને બળાવ્યો નહીં, શસ્ત્રો પણ નુકસાન કરી શક્યા નહીં, અને તેણે જીવન પણ છોડી દીધું નહીં—
જગામ વસુધા ક્ષોભં પ્રહ્લાદે સલિલે સ્થિતે । બન્ધબદ્ધ વિચલતિ વિક્ષિપ્તાઙૂ ગૈઃ સમાહતા
જ્યારે પ્રહલાદને પાણીમાં બાંધી રાખવામાં આવ્યો, ત્યારે ધરતી હલાઈ ગઈ; બાંધેલા અને ફેંકાતા, તેને ગાયોના ઝુંડ દ્વારા મારવામાં આવ્યો.
શૈલૈરાક્રાન્તદેહોઽપિ ન મમાર ચ યઃ પુરા । ત્વયૈવાતીવ માહાત્મ્યાં કથિતં યસ્ય ધીમતઃ
પહેલાં, જ્યારે તેના શરીર પર પહાડો મૂકવામાં આવ્યા, ત્યારે પણ તે મર્યો નહીં; એ જ મહાન શક્તિ ધરાવનારનું મહાત્મ્ય તમે પોતે વર્ણન કર્યું છે.
તસ્ય પ્રભાવમતુલં વિષ્ણોર્ભક્તિમતો મુને । શ્વોતુમિચ્છામિ યસ્યોતચ્ચરિતં દીપ્તતેજસઃ
મુને, હું એ વિષ્ણુભક્તની અનન્ય શક્તિ વિશે સાંભળવા ઇચ્છું છું, જેના તેજસ્વી કાર્યોનું વર્ણન તમે કર્યું છે.
કિં નિમિત્તમસૌ શસ્ત્રૈર્વિક્ષતો દિતિજૈર્મુને । કિમમર્થઞ્ચાબ્ધિસલિલે નિક્ષિપ્તે ધર્મ્મતત્પરઃ
મુને, દૈત્યોએ તેને શસ્ત્રોથી કેમ ઘાયલ કર્યો? અને એ ધર્મનિષ્ઠને સમુદ્રના પાણીમાં કેમ નાખવામાં આવ્યો?
આક્રાન્તઃ પર્વ્વતૈઃ કસ્માત્ કસ્માદૃષ્ટો મહોરગૈઃ । ક્ષિપ્તઃ કિમદ્રિશિખરાત્ કિં વા પાવકસઞ્ચયે
પહાડો દ્વારા તેને કેમ દબાવવામાં આવ્યો? મહાન સાપો દ્વારા તેને કેમ જોવામાં આવ્યો? તેને પર્વતની ચોટી પરથી કેમ ફેંકવામાં આવ્યો, અથવા અગ્નિના ઢગલા માં કેમ નાખવામાં આવ્યો?