એવં તુ બ્રહ્મણો વર્ષમેવં વર્ષશતં ચ યત્ । શતં હિ તસ્ય વર્ષાણાં પરમાયુર્મહાત્મનઃ
બ્રહ્માજીનું એક વર્ષ જેમ વર્ણવાયું છે, એ રીતે એમના આવા સો વર્ષ એમનું આયુષ્ય ગણાય છે; એ મહાન આત્માની સર્વોચ્ચ આયુષ્ય સો વર્ષ જ છે.
એકમસ્ય વ્યતીતં તુ પરાર્દ્ધ બ્રહ્મણોઽનઘ । તસ્યાન્તેઽભૂન્મહાકલ્પઃ પાદ્ય ઇત્યભિવિશ્રુતઃ
હે નિર્દોષ, બ્રહ્માજીના એક પરાર્ધ પૂરાં થઈ ગયા છે; એના અંતે પાદ્ય નામે પ્રસિદ્ધ મહાકલ્પ થયો હતો.
દ્વિતીયસ્ય પરાર્દ્ધસ્ય વર્તમાનસ્ય વૈ દ્વિજ । વારાહ ઇતિ કલ્પોઽયં પ્રથમઃ પરિકીર્તિતઃ
હે દ્વિજ, હવે બીજો પરાર્ધ ચાલી રહ્યો છે, તેમાં પહેલો કલ્પ વારાહ કલ્પ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ । બ્રહ્માનારાયણાખ્યોઽસૌ કલ્પાદૌ ભગવાન્યથા । સસર્જ સર્વભૂતાનિ તદાચક્ષ્વ મહામુને
શ્રી મૈત્રેયે કહ્યું: કલ્પના આરંભે બ્રહ્મા-નારાયણ નામે ભગવાને સર્વ જીવોની રચના કરી; હે મહામુની, એ કેવી રીતે થયું તે કહો.
શ્રીપરાશર ઉવાચ । પ્રજાઃ સસર્જ ભગવાન્બ્રહ્મા નારાયણાત્મકઃ । પ્રજાપતિપતિર્દેવો યથા તન્મે નિશામય
શ્રી પરાશરે કહ્યું: નારાયણમય બ્રહ્માએ સર્વ પ્રજાઓની રચના કરી; પ્રજાપતિના સ્વામી દેવે કેવી રીતે સર્જન કર્યું તે સાંભળો.
અતીતકલ્પાવસાને નિશાસુપ્તોત્થિતઃ પ્રભુઃ । સત્ત્વોદ્રિ ક્તસ્તથા બ્રહ્મા શૂન્યં લોકમવૈક્ષત
પહેલા કલ્પના અંતે, રાત્રિ પૂરી થયા પછી જ્યારે ભગવાન જાગ્યા, ત્યારે સત્વગુણથી યુક્ત બ્રહ્માએ જગતને ખાલી જોયું.
નારાયણઃ પરોઽચિન્ત્યઃ પરોષામપિ સ પ્રભુઃ । બ્રહ્મસ્વરૂપી ભગવાનનાદિઃ સર્વસમ્ભવઃ
નારાયણ સર્વોપરી, અવિચલ અને સર્વથી પર છે; એ ભગવાન બ્રહ્મારૂપી છે, અનાદિ છે અને સર્વનું મૂળ છે.
ઇમં ચોદાહરન્ત્યત્ર શ્લોકં નારાયણં પ્રતિ । બ્રહ્મસ્વરૂપિણં દેવં જગતઃ પ્રભવાપ્યયમ્
અહીં નારાયણ વિષે એક શ્લોક કહેવામાં આવે છે: બ્રહ્મારૂપી દેવ જ જગતનું ઉત્પત્તિ અને લયસ્થાન છે.
આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ । અયનં તસ્ય તાઃ પૂર્વં તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ
પાણીને 'નાર' કહેવામાં આવે છે, અને તે પાણી નરનાં સંતાન છે એમ કહેવાય છે. આ પાણી પહેલેથી જ તેમા વસે છે, એટલે તેમને 'નારાયણ' નામે ઓળખવામાં આવે છે.
તોયાન્તઃસ્થાં મહીં જ્ઞાત્વા જગત્યેકાર્ણવીકૃતે । અનુમાનાત્તદુદ્ધારં કર્તુકામઃ પ્રજાપતિઃ
જ્યારે આખું જગત એક જ મહાસાગર બની ગયું હતું, ત્યારે પ્રજાપતિએ જાણ્યું કે ધરતી પાણીની અંદર છે. તેને બહાર લાવવાની ઇચ્છા રાખી, તેણે એ માટે ઉપાય વિચાર્યો.
અકરોત્સ્વતનૂમન્યાં કલ્પાદિષુ યથા પુરા । સત્સ્યકૂર્માદિકાં તદ્વદ્વારાહં વરુરાસ્થિતઃ
જેમ પૂર્વેના યુગોમાં તેમણે માછલી, કચ્છપ અને અન્ય રૂપ ધારણ કર્યા હતા, તેમ આ વખતે પણ તેમણે બીજું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું અને વરાહ રૂપે અવતાર લીધો.
વેદયજ્ઞમયં રૂપમશ્ષોજગતઃ સ્થિતૌ । સ્થિતઃ સ્થિરાત્મા સર્વાત્મા પરમાત્મા પ્રજાપતિઃ
પ્રજાપતિ, જે અડગ છે, સર્વના આત્મા અને પરમાત્મા છે, તેમણે જગતને ધારે રાખવા માટે વેદ અને યજ્ઞથી બનેલું રૂપ ધારણ કર્યું.
જનલોકગતૈસ્સિદ્ધૈસ્સનકાદ્યૈરભિષ્ટુતઃ । પ્રવિવેશ તદા તોયમાત્માધારો ધરાધરઃ
જનલોકમાં વસતા સિદ્ધો, જેમ કે સનકાદિ, જેમણે તેમની સ્તુતિ કરી, એવા ધરતીના આધાર અને સર્વના આધાર ભગવાન પછી પાણીમાં પ્રવેશ્યા.
નિરીક્ષ્ય તં તદા દેવી પાતાલાતલમાગતમ્ । તુષ્ટાવ પ્રણતા ભૂત્વા ભક્તિનમ્રા વસુન્ધરા
ત્યારે પાતાળના તળમાંથી આવેલી ધરાદેવી, તેમને જોઈ, ભક્તિપૂર્વક નમન કરી અને હૃદયપૂર્વક તેમની સ્તુતિ કરી.
શ્રીપૃથિવ્યુવાચ । નમસ્તે પુણ્ડરીકાક્ષ શંખચક્રગદાધર । મામુદ્ધરાસ્માદદ્ય ત્વં ત્વત્તોઽહં પૂર્વમુત્થિતા
શ્રી ધરાએ કહ્યું: કમળની આંખવાળા, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનારા, તમને વંદન છે. આજે મને અહીંથી બહાર કાઢો, કેમ કે હું પહેલાં પણ તમારામાંથી જ ઉત્પન્ન થઈ હતી.
ત્વયાહમુદ્ધૃતા પૂર્વં ત્વન્મયાહં જનાર્દન । તથાન્યાનિ ચ ભૂતાનિ ગગનાદીન્યશ્ષોતઃ
હે જનાર્દન! તમે મને પહેલાં પણ બહાર કાઢી હતી અને હું તમારામાંથી જ બનેલી છું. આકાશ અને અન્ય સર્વ ભૂતો પણ તમારામાંથી જ ઉત્પન્ન થયા છે.
નમસ્તે પરમાત્માત્મન્પુરુષાત્મન્નમોસ્તુ તે । પ્રધાનવ્યક્તભૂતાય કાલભૂતાય તે નમઃ
હે પરમાત્મા, સર્વના આત્મા, તમને વંદન છે. અવિભક્ત પ્રકૃતિ અને સમયરૂપે રહેનારા તમને નમન છે.
ત્વં કર્તા સર્વભૂતાનાં ત્વં પાતા ત્વં વિનાશકૃત્ । સર્ગાદિષુ પ્રભો બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રા ત્મરૂપધૃક્
તમે સર્વ જીવોના સર્જનહાર, પાલનહાર અને વિનાશક છો. સર્જન વગેરે સમયે, હે પ્રભુ, તમે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્રનાં રૂપ ધારણ કરો છો.
સમ્ભક્ષયિત્વા સકલં જગત્યેકાર્ણવીકૃતે । શ્ષોએ! ત્વમેવ ગોવિંદ ચિન્ત્યમાનો મનીષિભિઃ
જ્યારે આખું જગત એક મહાસાગર બની ગયું અને તમે બધું ગ્રહણ કરી લીધું, ત્યારે, હે ગોવિંદ, જ્ઞાનીજન માત્ર તમારું ધ્યાન કરે છે.
ભવતો યત્પરં તત્ત્વં તન્ન જાનાતિ કશ્ચન । અવતારેષુ યદ્રૂ પં તદર્ચન્તિ દિવૌકસઃ
તમારું પરમ તત્વ કોઈ જાણતું નથી. અવતારોમાં તમે જે રૂપ ધારણ કરો છો, તેને દેવતાઓ પૂજે છે.
ત્વામારાધ્ય પરં બ્રહ્મ યાતા મુક્તિં મુમુક્ષવઃ । વાસુદેવમનારાધ્ય કો મોક્ષં સમવાપ્સ્યતિ
મુક્તિ ઇચ્છનારાઓ તમને પરમ બ્રહ્મા માનીને પૂજે છે. વાસુદેવની આરાધના કર્યા વિના મુક્તિ કોણ મેળવી શકે?
યત્કિંચિન્મનસા ગ્રાહ્યં યદ્ગ્રાહ્યં ચક્ષુરાદિભિઃ । બુદ્ધ્યા ચ યત્પરિચ્છેદ્યં તદ્રૂ પમખિલં તવ
મનથી જે grasp કરી શકાય, ઇન્દ્રિયો દ્વારા જે જાણી શકાય, અને બુદ્ધિથી જે સમજાઈ શકે – એ બધું તમારું સ્વરૂપ છે.
ત્વન્મયાહં ત્વદાધારા ત્વત્સૃષ્ટા ત્વત્સમાશ્રયા । માધવીમિતિ લોકોયમભિધત્તે તતો હિ મામ્
હું તમાથી વ્યાપ્ત છું, તમાથી આધાર પામું છું, તમારાથી સર્જાઈ છું અને તમામાં જ સ્થિર છું. એટલે લોકો મને 'માધવી' કહે છે.
જયાખિલજ્ઞાનમય જય સ્થૂલમયાવ્યય । જયાઽનન્ત જયાવ્યક્ત જય વ્યક્તમય પ્રભો
જય હો, સર્વ જ્ઞાનના સ્વરૂપ, જય હો, સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ, અવિનાશી, અનંત, અવ્યક્ત અને વ્યક્ત સ્વરૂપ ધરાવનાર પ્રભુ!
પરાપરાત્મન્વિશ્વાત્મઞ્જય યજ્ઞપતેઽનઘ । ત્વં યજ્ઞસ્ત્વં વષટ્કારસ્ત્વમૐકારસ્ત્વમગ્નયઃ
પરમ અને અપાર આત્મા, વિશ્વના સ્વામી, યજ્ઞના પતિ, પાપરહિત, તમને જય! તમે યજ્ઞ, વષટ્કાર, ઓમકાર અને અગ્નિ પણ છો.
ત્વં વેદાસ્ત્વં તદઙ્ગાનિ ત્વં યજ્ઞપુરુષો હરે । સૂર્યાદયો ગ્રહાસ્તારા નક્ષત્રાણ્યખિતં જગત્
તમે જ વેદો છો, તેમનાં અંગો છો, યજ્ઞપુરૂષ છો, હે હરિ! સૂર્ય, ગ્રહો, તારાઓ, નક્ષત્રો અને આખું જગત પણ તમે જ છો.
મૂર્તામૂર્તમદૃશ્યં ચ દૃશ્યં ચ પુરુષોત્તમ । યચ્ચોક્તં યચ્ચ નૈવોક્તં મયાત્ર પરમેશ્વર । તત્સર્વં ત્વં નમસ્તુભ્યં ભૂયોભૂયો નમોનમઃ
હે પરમેશ્વર, તમે રૂપાળાં પણ છો અને રૂપરહિત પણ, દેખાતા અને અદેખાતા પણ છો. મેં અહીં જે કહ્યુ છે અને જે નથી કહ્યુ, એ બધું તમારું જ છે. એ બધું માટે, તમને વારંવાર નમન કરું છું.
શ્રીપરાશર ઉવાચ । એવં સંસ્તૂયમાનસ્તુ પૃથિવ્યા ધરણીધરઃ । સામસ્વરધ્વનિઃ શ્રીમાઞ્ જગર્જ પરિઘર્ઘરમ્
શ્રી પરાશર કહે છે: પૃથ્વી દ્વારા આ રીતે સ્તુતિ થતા, પૃથ્વીને ધારણ કરનાર ભગવાને સામવેદના સ્વર જેવો ગૂંજી ઉઠતો ધ્વનિ કર્યો અને મહાન ગર્જના કરી.
તતઃ સમુત્ક્ષિપ્ય ધરાં સ્વદંષ્ટ્રયા મહાવરાહઃ સ્ફુટપદ્મલોચનઃ । રસાતલાદુત્પલપત્રસન્નિભઃ સમુત્થિતો નીલ ઇવાચલો મહાન્
પછી મહાવરાહે, પૂરેપૂરા ખીલી ઉઠેલા કમળ જેવા નેત્રોવાળો, પોતાની દાંત પર પૃથ્વીને ઉંચકીને, પાતાળમાંથી ઉપર આવ્યો. તે મહાન વરાહ, કમળના પાંદડાં જેવા અને ગાઢ નીલ પર્વત જેવો દેખાતો હતો.
ઉત્તિષ્ઠતા તેન મુખાનિલાહતં તત્સંભવામ્ભો જનલોકસંશ્રયાન્ । પ્રક્ષાલયામાસ હિ તાન્મહાદ્યુતીન્ સનાન્દનાદીનપકલ્મષાન્ મુનીન્
જ્યારે તે ઊભો થયો ત્યારે તેના મોઢામાંથી નીકળેલી હવા એ પાણી ફેલાવી દીધું, અને જનલોકમાં રહેલા તેજસ્વી મુનિઓ જેમ કે સાનંદન વગેરેને એ પાણીથી શુદ્ધ કરી દીધા.