કાનિષ્ઠ્યં જ્યૈષ્ઠ્યમપ્યેષાં પૂર્વં નાભૂદ્દ્દ્વિજોત્તમ । તપ એવ ગરીયોભૂત્પ્રભા વશ્ચૈવ કારણમ્ ॥ ૧,૧૫.
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, પહેલાં એમાં ન તો કોઈ નાનો હતો, ન મોટો; તપ જ સૌથી મહાન માનાતું અને તેજ જ કારણ હતું.
મૈત્રેય ઉવાચ દેવાનાં દાનવાનાં ચ ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્ । ઉત્પત્તિં વિસ્તરેણેહ મમ બ્રહ્મન્પ્રકીર્તય ॥ ૧,૧૫.
મૈત્રેયે કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, સાપો અને રાક્ષસોનો ઉત્પત્તિનો વિગતવાર વર્ણન મને કહો.
શ્રીપરાશર ઉવાચ પ્રજાઃ સૃજેતિ વ્યાદિષ્ટઃ પૂર્વં દક્ષઃ સ્વયંભુવા । યથા સસર્જ ભૂતાનિ તથા શૃણુ મહામુને ॥ ૧,૧૫.
પરાશરે કહ્યું: સ્વયંભુએ દક્ષને પહેલાં પ્રજાઓ ઉત્પન્ન કરવા કહ્યું; મહાન મુનિ, દક્ષે કેવી રીતે જીવોની રચના કરી, તે સાંભળો.
માનસાન્યેવ ભૂતાનિ પૂર્વં દક્ષોઽસૃજત્તદા । દેવાનૃષીન્સગન્ધર્વાનસુરાન્પન્નગાંસ્તથા ॥ ૧,૧૫.
દક્ષે પહેલા મનથી જ પ્રજાઓ ઉત્પન્ન કરી: દેવો, ઋષિઓ, ગંધર્વો, અસુરો અને સાપો.
યદાસ્ય સૃજમાનસ્ય ન વ્યવર્ધન્ત તાઃ પ્રજાઃ । તતઃ સંચિન્ત્ય સ પુનઃ સૃષ્ટિહેતોઃ પ્રજાપતિઃ ॥ ૧,૧૫.
જ્યારે દક્ષે ઉત્પન્ન કરેલી પ્રજાઓ વધતી નહોતી, ત્યારે પ્રજાપતિએ ફરી વિચાર કર્યો કે સર્જન કેવી રીતે થાય.
મૈથુનેનૈવ ધર્મેણ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ । અસક્નીમાવહત્કન્યાં વીરણસ્ય પ્રજાપતેઃ । સુતાં સુતપસા યુક્તાં મહતીં લોકધારિણીમ્ ॥ ૧,૧૫.
વિવિધ પ્રજાઓ ધર્મપૂર્વક ઉત્પન્ન કરવાની ઇચ્છાથી, દક્ષે વીરાણના પુત્રી અસિક્નીને, જે મહાન તપસ્વિ અને વિશ્વને ધારણ કરતી હતી, પત્ની રૂપે સ્વીકારી.
અથ પુત્રસહસ્રાણૈ વૈરુણ્યાં પઞ્ચ વીર્યવાન્ । અસિક્ન્યાં જનયામાસ સર્ગહેતોઃ પ્રજાપતિઃ ॥ ૧,૧૫.
પછી પ્રજાપતિ દક્ષે અસિક્નીમાંથી સર્જન માટે પાંચ હજાર બલવાન પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
તાન્દૃષ્ટ્વા નારદો વિપ્ર સંવિવર્ધયિષૂન્પ્રજાઃ । સંગમ્ય પ્રિયસંવાદો દેવર્ષિરિદમબ્રવીત્ ॥ ૧,૧૫.
હે વિદ્વાન, જ્યારે નારદે તેમને જોયા, ત્યારે પ્રજાઓ વધે એ ઇચ્છાથી, દેવર્ષિ નારદે પ્રેમભર્યા વચનોથી તેમની સાથે સંવાદ કર્યો.
હે હર્યશ્વા મહાવીર્યાઃ પ્રજા યૂયં કરિષ્યથ । ઈદૃશો દૃશ્યતે યત્નો ભવતાં શ્રૂયતામીદમ્ ॥ ૧,૧૫.
હે હર્યશ્વો, તમે મહાન બલવાન છો, તમે પ્રજાઓ ઉત્પન્ન કરશો; તમારો પ્રયાસ એવો દેખાય છે—આ વાત સાંભળો.
બાલિશ બત યૂયં વૈ નાસ્યા જાનીત વૈ ભુવઃ । અન્તરૂર્ધ્વમધશ્ચૈવ કથં સૃક્ષ્યથ વૈ પ્રજાઃ ॥ ૧,૧૫.
અરે, તમે તો નાદાન છો; તમને જમીનનું સ્વરૂપ જ ખબર નથી. ઉપર, નીચે અને અંદર શું છે એ જાણ્યા વિના તમે કેવી રીતે પ્રજાઓ ઉત્પન્ન કરશો?
ઊર્ધ્વં તિર્યગધશ્ચૈવ યદાપ્રતિહતા ગતિઃ । તદા કસ્માદ્ભુવો નાન્તં સર્વે દ્રક્ષ્યથ બાલિશાઃ ॥ ૧,૧૫.
જ્યારે ઉપર, આડું અને નીચે અવરોધ વિના જવું શક્ય છે, તો હે બાળકો, તમે પૃથ્વીનો અંત કેમ નથી જોઈ શકતા?
તે તુ તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રયાતાઃ સર્વતો દિશમ્ । અદ્યાપિ નો નિવર્તન્તે સમુદ્રેભ્ય ઇવાપગાઃ ॥ ૧,૧૫.
તે વચન સાંભળીને, તેઓ બધે દિશામાં ચાલ્યા ગયા; આજે પણ તેઓ પાછા ફર્યા નથી, જેમ નદીઓ સમુદ્રમાં મળે છે તેમ.
હર્ય શ્વેષ્વથ નષ્ટોષુ દક્ષઃ પ્રાચેતસઃ પુનઃ । વૈરુણ્યામથ પુત્રાણાં સહસ્રમસૃજત્પ્રભુઃ ॥ ૧,૧૫.
જ્યારે સફેદ ઘોડા ગુમ થઈ ગયા, ત્યારે પ્રાચેતસના પુત્ર દક્ષએ ફરી વેરુણીથી હજાર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
વિવર્ધયિષવસ્તે તુ શબલાશ્વાઃ પ્રજાઃ પુનઃ । પૂર્વોક્તં વચનં બ્રહ્મન્નારદેનૈવ નોદિતાઃ ॥ ૧,૧૫.
પુનઃ પ્રજાઓ વધારવાની ઈચ્છાથી, એ પુત્રો ચિતરેલા ઘોડાવાળા જન્મ્યા; પણ, બ્રહ્મણ, તેઓ નારદે પહેલાં કહેલું વચન માન્યા નહીં.
અન્યોન્યમૂચુસ્તે સર્વે સમ્યગાહ મહામુનિઃ । ભ્રતૄણાં પદવી ચૈવ ગન્તવ્યા નાત્ર સંશયઃ ॥ ૧,૧૫.
બધા ભાઈઓએ એકબીજાને કહ્યું અને મહાન ઋષિએ સ્પષ્ટ સમજાવ્યું: 'ભાઈઓએ જે માર્ગ લીધો છે, એ જ પાળવો જોઈએ; આમાં કોઈ શંકા નથી.'
જ્ઞાત્વા પ્રમાણં પૃથ્વ્યાશ્ચ પ્રજાઃસૃજ્યામહે તતઃ ॥ ૧,૧૫.
'પૃથ્વીનું માપ જાણી લીધું પછી, આપણે સંતાન ઉત્પન્ન કરીએ,' એમ તેમણે કહ્યું.
તેપિ તેનૈવ માર્ગેણ પ્રયાતાઃ સર્વતોમુખમ્ । અદ્યાપિ ન નિવર્તન્તે સમુદ્રેભ્ય ઇવાપગાઃ । તતઃ પ્રભૃતિ વૈ ભ્રાતા ભ્રાતુરન્વેષણે દ્વિજ । પ્રયાતો નશ્યતિ તથા તન્ન કાર્યં વિજાનતા ॥ ૧,૧૫.
તેઓ પણ એ જ માર્ગે ચારેય દિશામાં ગયા; આજે પણ, જેમ નદીઓ સમુદ્રમાં વિળી જાય છે તેમ, પાછા ફર્યા નથી. એ સમયથી, દ્વિજ, ભાઈ પોતાના બીજા ભાઈને શોધવા જાય તો એ પણ ગુમ થઈ જાય છે; એટલે, જે જાણે છે, એ આવું કરવું નહીં.
તાં શ્ચાપિ નષ્ટાન્ વિજ્ઞાય પુત્રાન્ દક્ષઃ પ્રજાપતિઃ । ક્રોધં ચક્રે મહાભાગો નારદં સ શશાપ ચ ॥ ૧,૧૫.
પુત્રો ગુમ થઈ ગયા જાણીને, પ્રજાપતિ દક્ષે ખૂબ ગુસ્સો કર્યો અને નારદને શાપ આપ્યો.
સર્ગકામસ્તતો વિદ્વાન્સ મૈત્રેય પ્રજાપતિઃ । ષષ્ટિં તક્ષોઽસૃજત્કન્યા વૈરુણ્યામિતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥ ૧,૧૫.
મૈત્રેય, પછી વિદ્વાન પ્રજાપતિએ સર્જન કરવાની ઈચ્છાથી વેરુણીથી સાઠ દીકરીઓ ઉત્પન્ન કરી, જેમ આપણે સાંભળ્યું છે.
દદૌ સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ । સપ્તવિંશતિ સોમાય ચતસ્ત્રોઽરિષ્ટનેમિને ॥ ૧,૧૫.
તેમણે દસ ધર્મને, તેર કશ્યપને, સત્તાવીસ સોમને અને ચાર અરીષ્ઠનેમિને આપી.
દ્વે ચૈવ બહુપુત્રાય દ્વે ચૈવાઙ્ગિરસે તથા । દ્વે કૃશાશ્વાય વિદુષે તાસાં નામાનિ મે શૃણુ ॥ ૧,૧૫.
બે બહુપુત્રને, બે અંગિરસને અને બે વિદ્વાન કૃશાશ્વને આપી; હવે તેમના નામો સાંભળો.
અરુન્ધતી વસુર્જામિર્લઙ્ઘા ભાનુમરુત્વતી । સંકલ્પા ચ મુહૂર્તા ચ સાધ્યા વિશ્વા ચ તાદૃશી । ધર્મપત્ન્યો દશત્વેતાસ્તાસ્વપત્યાનિ મે શૃણુ । વિશ્વેદેવાસ્તુ વિશ્વાયાઃ સાધ્યા સાધ્યાનજાયત । મરુત્વત્યાં સરુત્વન્તો વસોશ્ચ વસવઃ સ્મૃતા ॥ ૧,૧૫.
અરુંધતિ, વસુ, જામિ, લઘ્ના, ભાનુ, મરુત્વતી, સંકલ્પા, મુહૂર્તા, સાધ્યા અને વિશ્વા—આ ધર્મની દસ પત્નીઓ છે. હવે તેમના સંતાનો સાંભળો: વિશ્વાદેવીમાંથી વિશ્વદેવો, સાધ્યાથી સાધ્યદેવો, મરુત્વતીમાંથી મરુતો અને વસુમાંથી વસુદેવો જન્મ્યા.
ભાનોસ્તુ ભાનવઃ પુત્રા મુહૂર્તાયાં મુહૂર્તજાઃ ॥ ૧,૧૫.
ભાનુના પુત્રોને ભાનવ કહે છે અને મુહૂર્તાની સંતાનને મુહૂર્તજ કહે છે.
લઙ્ઘાયાશ્ચૈવ ઘોષોથ નાગવીથી તુ જામિતા ॥ ૧,૧૫.
લઘ્નાથી ઘોષ અને જામિથી નાગવીથી જન્મ્યા.
પૃથિવીવિષયં સર્વમરુન્ધત્યામ જાયત । સંકલ્પાયાસ્તુ સર્વાત્મા જજ્ઞે સંકલ્પ એવ હિ ॥ ૧,૧૫.
અરુંધતિમાંથી પૃથ્વી સંબંધિત બધું જન્મ્યું; અને સંકલ્પામાંથી સર્વાત્મા સંકલ્પ પોતે જન્મ્યો.
યે ત્વનેકવસુપ્રાણદેવા જ્યોતિઃ પુરોગમાઃ । વસવોષ્ટૌ સમાખ્યાતાસ્તેષાં વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્ ॥ ૧,૧૫.
જે આઠ વસુ છે, અનેક રૂપ અને પ્રાણ ધરાવતા દેવો છે, પ્રકાશના આગેવાન છે—હવે હું તેમનો વિગતવાર વર્ણન કરું છું.
આપો ધ્રુવશ્ચ સોમશ્ચ ધર્મશ્ચૈવાનિલોઽનલઃ । પ્રત્યૂષશ્ચ પ્રભાસશ્ચ વસવો નામભિઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૧,૧૫.
આપ, ધ્રુવ, સોમ, ધર્મ, અનિલ, અનલ, પ્રત્યૂષ અને પ્રસભા—આ વસુઓના નામ છે.
આપસ્ય પુત્રો વૈતણ્ડઃ શ્રમઃ શાન્તોઽધ્વનિસ્તથા । ધ્રુવસ્ય પુત્રો ભગવાન્કાલો લોકપ્રકાલનઃ ॥ ૧,૧૫.
આપના પુત્રો વૈતંડ, શ્રમ, શાંત અને અધ્વનિ છે; ધ્રુવના પુત્ર ભગવાન કાળ છે, જે લોકને પ્રકાશિત કરે છે.
સોમસ્ય ભગવાન્વર્ચો વર્ચસ્વી યેન જાયતે ॥ ૧,૧૫.
સોમના પુત્ર ભગવાન વર્ચો છે, જેના દ્વારા તેજ જન્મે છે.
ધર્મસ્ય પુત્રો દ્રવિણો હુતહવ્યવહસ્તથા । મનોહરાયાં શિશિરઃ પ્રાણોથ રવણસ્તથા ॥ ૧,૧૫.
ધર્મના પુત્ર દ્રવિણ અને હુતહવ્યવહ છે; મનોહરામાંથી શિશિર, પ્રાણ અને રવણ જન્મ્યા.