દશભ્યસ્તુ પ્રચેતોભ્યો મારીષાયાં પ્રજાપતિઃ । જજ્ઞે દક્ષો મહાભાગો યઃ પૂર્વં બ્રહ્મણોઽભવત્ ॥ ૧,૧૫.
મારીષા અને દસ પ્રચેતસોથી પ્રજાપતિ દક્ષનો જન્મ થયો, જે બહુ ભાગ્યશાળી હતા અને પહેલાં બ્રહ્માના પુત્ર હતા.
સ તુ દક્ષો મહાભાગઃસૃષ્ટ્યર્થં સુમહામતે । પુત્રાનુત્પાદયામાસ પ્રજાસૃષ્ટ્યર્થમાત્મનઃ ॥ ૧,૧૫.
એ મહાભાગ્યશાળી અને બુદ્ધિશાળી દક્ષે સર્જન માટે પોતાના પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા, જેથી પ્રજાનું સર્જન થાય.
અવરાંશ્ચ વરાંશ્ચૈવ દ્વિપદોથ ચતુષ્પદાન્ । આદેશં બ્રહ્મણઃ કુર્વન્ સૃષ્ટ્યર્થં સમુપસ્થિતઃ ॥ ૧,૧૫.
એણે બ્રહ્માના આદેશથી સર્જન માટે નીચલા અને ઉચ્ચ, બંને પ્રકારના જીવો, બે પગવાળા અને ચાર પગવાળા જીવો ઉત્પન્ન કર્યા.
સ સૃષ્ટ્વા મનસા દક્ષઃ પશ્ચાદસૃજત સ્ત્રિયઃ । દદૌ સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ । કાલસ્ય નયને યુક્તાઃ સપ્તવિંશતિમિન્દવે ॥ ૧,૧૫.
દક્ષે પહેલાં મનથી સર્જન કર્યું, પછી સ્ત્રીઓ ઉત્પન્ન કરી; એમાંથી દસ ધર્મને, તેર કશ્યપને અને સાતવીસ, જે સમયના નિયંત્રણ સાથે જોડાયેલી છે, સોમાને આપી.
તાસુ દેવાસ્તથા દૈત્યા નાગા ગાવસ્તથા ખગાઃ । ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ દાનવાદ્યાશ્ચ જજ્ઞિરે ॥ ૧,૧૫.
તેમમાંથી દેવો, દૈત્યો, સાપો, ગાયો, પક્ષીઓ, ગંધર્વો, અપ્સરાઓ અને દાનવો વગેરે જન્મ્યા.
તતઃ પ્રભૃતિ મૈત્રેય પ્રજા મૈથુનસમ્ભવાઃ । સંકલ્પાદ્દર્શનાત્સ્પર્શાત્પૂર્વેષામભવન્ પ્રજાઃ । તપોવિશેષૈઃ સિદ્ધાનાં તદાત્યન્તતપસ્વિનામ્ ॥ ૧,૧૫.
એ સમયથી, હે વૈત્રેય, સંતાન હવે પતિ-પત્નીના મિલનથી થાય છે; પહેલાં સંતાન માત્ર ઇચ્છાથી, નજરથી કે સ્પર્શથી ઉત્પન્ન થતું, કારણ કે તે મહાન તપસ્વીઓએ વિશેષ તપ કર્યું હતું.
શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ અઙ્ગુષ્ઠાદ્દક્ષિણાદ્દક્ષઃ પૂર્વં જાતો મયા શ્રુતઃ । કથં પ્રાચેતસો ભૂયઃ સમુત્પન્નો મહામુને ॥ ૧,૧૫.
મૈત્રેયે પૂછ્યું: મેં સાંભળ્યું છે કે દક્ષ પહેલેથી જ જમણા અંગૂઠાથી જન્મ્યા હતા; તો પછી, મહાન ઋષિ, પ્રચેતસપુત્ર દક્ષ ફરીથી કેમ જન્મ્યા?
એષ મે સંશયો બ્રહ્મન્સુમહાન્હૃદિ વર્તતે । યદ્દૈહિત્રશ્ચ સોમસ્ય પુનઃ શ્વશુરતાં ગતઃ ॥ ૧,૧૫.
હે બ્રાહ્મણ, મારા હૃદયમાં આ મોટો સંશય છે: દક્ષ, જે ચંદ્રપુત્ર હતા, તેઓ ફરીથી શ્વશુર કેવી રીતે બન્યા?
શ્રીરાશર ઉવાચ ઉત્પત્તિશ્ચ નિરોધશ્ચ નિત્યો ભૂતેષુ સર્વાદ । ઋષયોત્ર ન સુહ્યન્તિ યે ચાન્યે દિવ્યચક્ષુષઃ ॥ ૧,૧૫.
પરાશરે કહ્યું: ઉત્પત્તિ અને લય દરેક જીવમાં સદા રહે છે; ઋષિઓ કે દૈવી દ્રષ્ટિવાળા અન્ય કોઈએ પણ તેમાં ક્યારેય ભ્રમ નથી માન્યો.
યુગેયુગે ભવન્ત્યેતે દક્ષાદ્યા મુનિસત્તમ । પુનશ્ચૈવં નિરુદ્ધ્યન્તે વિદ્વાંસ્તત્ર ન મુહ્યતિ ॥ ૧,૧૫.
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, દરેક યુગમાં દક્ષ અને અન્ય મુનિઓ જન્મે છે અને પછી ફરી લય પામે છે; જ્ઞાની એમાં કદી ભ્રમિત થતો નથી.
કાનિષ્ઠ્યં જ્યૈષ્ઠ્યમપ્યેષાં પૂર્વં નાભૂદ્દ્દ્વિજોત્તમ । તપ એવ ગરીયોભૂત્પ્રભા વશ્ચૈવ કારણમ્ ॥ ૧,૧૫.
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, પહેલાં એમાં ન તો કોઈ નાનો હતો, ન મોટો; તપ જ સૌથી મહાન માનાતું અને તેજ જ કારણ હતું.
મૈત્રેય ઉવાચ દેવાનાં દાનવાનાં ચ ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્ । ઉત્પત્તિં વિસ્તરેણેહ મમ બ્રહ્મન્પ્રકીર્તય ॥ ૧,૧૫.
મૈત્રેયે કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, સાપો અને રાક્ષસોનો ઉત્પત્તિનો વિગતવાર વર્ણન મને કહો.
શ્રીપરાશર ઉવાચ પ્રજાઃ સૃજેતિ વ્યાદિષ્ટઃ પૂર્વં દક્ષઃ સ્વયંભુવા । યથા સસર્જ ભૂતાનિ તથા શૃણુ મહામુને ॥ ૧,૧૫.
પરાશરે કહ્યું: સ્વયંભુએ દક્ષને પહેલાં પ્રજાઓ ઉત્પન્ન કરવા કહ્યું; મહાન મુનિ, દક્ષે કેવી રીતે જીવોની રચના કરી, તે સાંભળો.
માનસાન્યેવ ભૂતાનિ પૂર્વં દક્ષોઽસૃજત્તદા । દેવાનૃષીન્સગન્ધર્વાનસુરાન્પન્નગાંસ્તથા ॥ ૧,૧૫.
દક્ષે પહેલા મનથી જ પ્રજાઓ ઉત્પન્ન કરી: દેવો, ઋષિઓ, ગંધર્વો, અસુરો અને સાપો.
યદાસ્ય સૃજમાનસ્ય ન વ્યવર્ધન્ત તાઃ પ્રજાઃ । તતઃ સંચિન્ત્ય સ પુનઃ સૃષ્ટિહેતોઃ પ્રજાપતિઃ ॥ ૧,૧૫.
જ્યારે દક્ષે ઉત્પન્ન કરેલી પ્રજાઓ વધતી નહોતી, ત્યારે પ્રજાપતિએ ફરી વિચાર કર્યો કે સર્જન કેવી રીતે થાય.
મૈથુનેનૈવ ધર્મેણ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ । અસક્નીમાવહત્કન્યાં વીરણસ્ય પ્રજાપતેઃ । સુતાં સુતપસા યુક્તાં મહતીં લોકધારિણીમ્ ॥ ૧,૧૫.
વિવિધ પ્રજાઓ ધર્મપૂર્વક ઉત્પન્ન કરવાની ઇચ્છાથી, દક્ષે વીરાણના પુત્રી અસિક્નીને, જે મહાન તપસ્વિ અને વિશ્વને ધારણ કરતી હતી, પત્ની રૂપે સ્વીકારી.
અથ પુત્રસહસ્રાણૈ વૈરુણ્યાં પઞ્ચ વીર્યવાન્ । અસિક્ન્યાં જનયામાસ સર્ગહેતોઃ પ્રજાપતિઃ ॥ ૧,૧૫.
પછી પ્રજાપતિ દક્ષે અસિક્નીમાંથી સર્જન માટે પાંચ હજાર બલવાન પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
તાન્દૃષ્ટ્વા નારદો વિપ્ર સંવિવર્ધયિષૂન્પ્રજાઃ । સંગમ્ય પ્રિયસંવાદો દેવર્ષિરિદમબ્રવીત્ ॥ ૧,૧૫.
હે વિદ્વાન, જ્યારે નારદે તેમને જોયા, ત્યારે પ્રજાઓ વધે એ ઇચ્છાથી, દેવર્ષિ નારદે પ્રેમભર્યા વચનોથી તેમની સાથે સંવાદ કર્યો.
હે હર્યશ્વા મહાવીર્યાઃ પ્રજા યૂયં કરિષ્યથ । ઈદૃશો દૃશ્યતે યત્નો ભવતાં શ્રૂયતામીદમ્ ॥ ૧,૧૫.
હે હર્યશ્વો, તમે મહાન બલવાન છો, તમે પ્રજાઓ ઉત્પન્ન કરશો; તમારો પ્રયાસ એવો દેખાય છે—આ વાત સાંભળો.
બાલિશ બત યૂયં વૈ નાસ્યા જાનીત વૈ ભુવઃ । અન્તરૂર્ધ્વમધશ્ચૈવ કથં સૃક્ષ્યથ વૈ પ્રજાઃ ॥ ૧,૧૫.
અરે, તમે તો નાદાન છો; તમને જમીનનું સ્વરૂપ જ ખબર નથી. ઉપર, નીચે અને અંદર શું છે એ જાણ્યા વિના તમે કેવી રીતે પ્રજાઓ ઉત્પન્ન કરશો?
ઊર્ધ્વં તિર્યગધશ્ચૈવ યદાપ્રતિહતા ગતિઃ । તદા કસ્માદ્ભુવો નાન્તં સર્વે દ્રક્ષ્યથ બાલિશાઃ ॥ ૧,૧૫.
જ્યારે ઉપર, આડું અને નીચે અવરોધ વિના જવું શક્ય છે, તો હે બાળકો, તમે પૃથ્વીનો અંત કેમ નથી જોઈ શકતા?
તે તુ તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રયાતાઃ સર્વતો દિશમ્ । અદ્યાપિ નો નિવર્તન્તે સમુદ્રેભ્ય ઇવાપગાઃ ॥ ૧,૧૫.
તે વચન સાંભળીને, તેઓ બધે દિશામાં ચાલ્યા ગયા; આજે પણ તેઓ પાછા ફર્યા નથી, જેમ નદીઓ સમુદ્રમાં મળે છે તેમ.
હર્ય શ્વેષ્વથ નષ્ટોષુ દક્ષઃ પ્રાચેતસઃ પુનઃ । વૈરુણ્યામથ પુત્રાણાં સહસ્રમસૃજત્પ્રભુઃ ॥ ૧,૧૫.
જ્યારે સફેદ ઘોડા ગુમ થઈ ગયા, ત્યારે પ્રાચેતસના પુત્ર દક્ષએ ફરી વેરુણીથી હજાર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
વિવર્ધયિષવસ્તે તુ શબલાશ્વાઃ પ્રજાઃ પુનઃ । પૂર્વોક્તં વચનં બ્રહ્મન્નારદેનૈવ નોદિતાઃ ॥ ૧,૧૫.
પુનઃ પ્રજાઓ વધારવાની ઈચ્છાથી, એ પુત્રો ચિતરેલા ઘોડાવાળા જન્મ્યા; પણ, બ્રહ્મણ, તેઓ નારદે પહેલાં કહેલું વચન માન્યા નહીં.
અન્યોન્યમૂચુસ્તે સર્વે સમ્યગાહ મહામુનિઃ । ભ્રતૄણાં પદવી ચૈવ ગન્તવ્યા નાત્ર સંશયઃ ॥ ૧,૧૫.
બધા ભાઈઓએ એકબીજાને કહ્યું અને મહાન ઋષિએ સ્પષ્ટ સમજાવ્યું: 'ભાઈઓએ જે માર્ગ લીધો છે, એ જ પાળવો જોઈએ; આમાં કોઈ શંકા નથી.'
જ્ઞાત્વા પ્રમાણં પૃથ્વ્યાશ્ચ પ્રજાઃસૃજ્યામહે તતઃ ॥ ૧,૧૫.
'પૃથ્વીનું માપ જાણી લીધું પછી, આપણે સંતાન ઉત્પન્ન કરીએ,' એમ તેમણે કહ્યું.
તેપિ તેનૈવ માર્ગેણ પ્રયાતાઃ સર્વતોમુખમ્ । અદ્યાપિ ન નિવર્તન્તે સમુદ્રેભ્ય ઇવાપગાઃ । તતઃ પ્રભૃતિ વૈ ભ્રાતા ભ્રાતુરન્વેષણે દ્વિજ । પ્રયાતો નશ્યતિ તથા તન્ન કાર્યં વિજાનતા ॥ ૧,૧૫.
તેઓ પણ એ જ માર્ગે ચારેય દિશામાં ગયા; આજે પણ, જેમ નદીઓ સમુદ્રમાં વિળી જાય છે તેમ, પાછા ફર્યા નથી. એ સમયથી, દ્વિજ, ભાઈ પોતાના બીજા ભાઈને શોધવા જાય તો એ પણ ગુમ થઈ જાય છે; એટલે, જે જાણે છે, એ આવું કરવું નહીં.
તાં શ્ચાપિ નષ્ટાન્ વિજ્ઞાય પુત્રાન્ દક્ષઃ પ્રજાપતિઃ । ક્રોધં ચક્રે મહાભાગો નારદં સ શશાપ ચ ॥ ૧,૧૫.
પુત્રો ગુમ થઈ ગયા જાણીને, પ્રજાપતિ દક્ષે ખૂબ ગુસ્સો કર્યો અને નારદને શાપ આપ્યો.
સર્ગકામસ્તતો વિદ્વાન્સ મૈત્રેય પ્રજાપતિઃ । ષષ્ટિં તક્ષોઽસૃજત્કન્યા વૈરુણ્યામિતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥ ૧,૧૫.
મૈત્રેય, પછી વિદ્વાન પ્રજાપતિએ સર્જન કરવાની ઈચ્છાથી વેરુણીથી સાઠ દીકરીઓ ઉત્પન્ન કરી, જેમ આપણે સાંભળ્યું છે.
દદૌ સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ । સપ્તવિંશતિ સોમાય ચતસ્ત્રોઽરિષ્ટનેમિને ॥ ૧,૧૫.
તેમણે દસ ધર્મને, તેર કશ્યપને, સત્તાવીસ સોમને અને ચાર અરીષ્ઠનેમિને આપી.