ભવન્તુ પતયઃ શ્લાઘ્યા મમ જન્મનિ જન્મનિ । ત્વત્પ્રસાદાત્તથા પુત્રઃ પ્રજાપતિસમોસ્તુ મે ॥ ૧,૧૫.
મારે દરેક જન્મમાં પ્રશંસનીય પતિ મળે અને તમારી કૃપાથી મને પ્રજાપતિ સમાન પુત્ર મળે.
કુલં શીલં વયઃ સત્યં દાક્ષિણ્યં ક્ષિપ્રકારિતા । અવિસંવાદિતા સત્ત્વં વૃદ્ધસેવા કૃતજ્ઞતા ॥ ૧,૧૫.
મારો પુત્ર ઉત્તમ કુળ, સારા સ્વભાવ, યોગ્ય વય, સચ્ચાઈ, દયાળુપણું, ઝડપી કાર્યશીલતા, વિશ્વાસુપણું, સદ્ગુણો, વડીલોની સેવા અને ઋણસ્વીકાર જેવી ખાસિયતો ધરાવતો હોય.
રૂપસમ્પત્સમાયુક્તા સર્વસ્ય પ્રિયદર્શના । અયોનિજા ચ જાયેયં ત્વન્પ્રસાદાદાધેક્ષજ ॥ ૧,૧૫.
તમારી કૃપાથી હું સૌંદર્ય અને સંપત્તિથી યુક્ત, સૌને પ્રિય લાગતી અને ગર્ભમાંથી જન્મેલી નહીં, એવી બનીશ, હે કમળનેત્ર.
સોમ ઉવાચ તયૈવમુક્તો દેવેશો હૃષીકેશ ઉવાચ તામ્ । પ્રણામનમ્રામુત્થાપ્ય વરદઃ પરમેશ્વરઃ ॥ ૧,૧૫.
સોમાએ કહ્યું: જ્યારે એણે આમ કહ્યું, ત્યારે દેવોના સ્વામી હૃષીકેશે, નમ્રતાથી વંદન કરતી એને ઊભી કરી, દયાળુ સ્વરૂપે એમણે એને સંબોધી.
દેવ ઉવાચ ભવિષ્યન્તિ મહાવીર્યા એકસ્મિન્નેવ જન્મનિ । પ્રખ્યાતોદારકર્ણાણો ભવત્યાઃ પતયો દશ ॥ ૧,૧૫.
દેવએ કહ્યું: એક જ જન્મમાં તને મહાન પરાક્રમી અને પ્રસિદ્ધ દયાળુ એવા દસ પતિ મળશે.
પુત્રઞ્ચ સુમહાવીર્યં મહાબલપરાક્રમમ્ । પ્રજાપતિગુણૈર્યુક્તં ત્વમવાપ્સ્યસિ શોભને ॥ ૧,૧૫.
અને તને પ્રજાપતિ જેવા ગુણો ધરાવતો, અતિશય બળવાન અને શક્તિશાળી પુત્ર મળશે, હે સુંદરે.
વંશાનાં તસ્ય કર્તૃત્વં જગત્યસ્મિન્ભવિષ્યતિ । ત્રૈલોક્યમખિલા સૂતિસ્તસ્ય ચાપૂરયિષ્યતિ ॥ ૧,૧૫.
એ પુત્ર આ દુનિયામાં અનેક વંશોનું સ્થાપક બનશે અને એની સંતાનથી ત્રણે લોક ભરાઈ જશે.
ત્વં ચાપ્યયોનિજા સાધ્વી રૂપૌદાર્યગુણાન્વિતા । મનઃ પ્રીતિકરી નૄણાં મત્પ્રસાદાદ્ભવિષ્યસિ ॥ ૧,૧૫.
અને તું પણ, હે સતી, ગર્ભમાંથી જન્મેલી નહીં, સૌંદર્ય અને ઉદારતા જેવા ગુણોથી યુક્ત અને સૌના મનને આનંદ આપતી, મારી કૃપાથી બનશે.
ઇત્યુક્ત્વાન્તર્દધે દેવસ્તાં વિશાલવિલોચનામ્ । સા ચેયં મારિષા જાતા યુષ્મત્પત્ની નૃપાત્મજાઃ ॥ ૧,૧૫.
આ રીતે કહીને દેવ એ વિશાળ આંખો ધરાવતી સ્ત્રીની નજરમાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા; અને એ જ મારીષા હવે તમારી પત્ની બની છે, હે રાજકુમારો.
શ્રીપરાશર ઉવાચ તતઃ સોમસ્ય વચનાજ્જગૃહુસ્તે પ્રચેતસઃ । સંહૃત્ય કોપં વૃક્ષેભ્યઃ પત્નીધર્મોણ મારીષામ્ ॥ ૧,૧૫.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: પછી સોમાના વચનથી પ્રચેતસોએ વૃક્ષો ઉપરનો ગુસ્સો છોડીને મારીષાને પોતાની પત્ની તરીકે સ્વીકારી.
દશભ્યસ્તુ પ્રચેતોભ્યો મારીષાયાં પ્રજાપતિઃ । જજ્ઞે દક્ષો મહાભાગો યઃ પૂર્વં બ્રહ્મણોઽભવત્ ॥ ૧,૧૫.
મારીષા અને દસ પ્રચેતસોથી પ્રજાપતિ દક્ષનો જન્મ થયો, જે બહુ ભાગ્યશાળી હતા અને પહેલાં બ્રહ્માના પુત્ર હતા.
સ તુ દક્ષો મહાભાગઃસૃષ્ટ્યર્થં સુમહામતે । પુત્રાનુત્પાદયામાસ પ્રજાસૃષ્ટ્યર્થમાત્મનઃ ॥ ૧,૧૫.
એ મહાભાગ્યશાળી અને બુદ્ધિશાળી દક્ષે સર્જન માટે પોતાના પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા, જેથી પ્રજાનું સર્જન થાય.
અવરાંશ્ચ વરાંશ્ચૈવ દ્વિપદોથ ચતુષ્પદાન્ । આદેશં બ્રહ્મણઃ કુર્વન્ સૃષ્ટ્યર્થં સમુપસ્થિતઃ ॥ ૧,૧૫.
એણે બ્રહ્માના આદેશથી સર્જન માટે નીચલા અને ઉચ્ચ, બંને પ્રકારના જીવો, બે પગવાળા અને ચાર પગવાળા જીવો ઉત્પન્ન કર્યા.
સ સૃષ્ટ્વા મનસા દક્ષઃ પશ્ચાદસૃજત સ્ત્રિયઃ । દદૌ સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ । કાલસ્ય નયને યુક્તાઃ સપ્તવિંશતિમિન્દવે ॥ ૧,૧૫.
દક્ષે પહેલાં મનથી સર્જન કર્યું, પછી સ્ત્રીઓ ઉત્પન્ન કરી; એમાંથી દસ ધર્મને, તેર કશ્યપને અને સાતવીસ, જે સમયના નિયંત્રણ સાથે જોડાયેલી છે, સોમાને આપી.
તાસુ દેવાસ્તથા દૈત્યા નાગા ગાવસ્તથા ખગાઃ । ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ દાનવાદ્યાશ્ચ જજ્ઞિરે ॥ ૧,૧૫.
તેમમાંથી દેવો, દૈત્યો, સાપો, ગાયો, પક્ષીઓ, ગંધર્વો, અપ્સરાઓ અને દાનવો વગેરે જન્મ્યા.
તતઃ પ્રભૃતિ મૈત્રેય પ્રજા મૈથુનસમ્ભવાઃ । સંકલ્પાદ્દર્શનાત્સ્પર્શાત્પૂર્વેષામભવન્ પ્રજાઃ । તપોવિશેષૈઃ સિદ્ધાનાં તદાત્યન્તતપસ્વિનામ્ ॥ ૧,૧૫.
એ સમયથી, હે વૈત્રેય, સંતાન હવે પતિ-પત્નીના મિલનથી થાય છે; પહેલાં સંતાન માત્ર ઇચ્છાથી, નજરથી કે સ્પર્શથી ઉત્પન્ન થતું, કારણ કે તે મહાન તપસ્વીઓએ વિશેષ તપ કર્યું હતું.
શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ અઙ્ગુષ્ઠાદ્દક્ષિણાદ્દક્ષઃ પૂર્વં જાતો મયા શ્રુતઃ । કથં પ્રાચેતસો ભૂયઃ સમુત્પન્નો મહામુને ॥ ૧,૧૫.
મૈત્રેયે પૂછ્યું: મેં સાંભળ્યું છે કે દક્ષ પહેલેથી જ જમણા અંગૂઠાથી જન્મ્યા હતા; તો પછી, મહાન ઋષિ, પ્રચેતસપુત્ર દક્ષ ફરીથી કેમ જન્મ્યા?
એષ મે સંશયો બ્રહ્મન્સુમહાન્હૃદિ વર્તતે । યદ્દૈહિત્રશ્ચ સોમસ્ય પુનઃ શ્વશુરતાં ગતઃ ॥ ૧,૧૫.
હે બ્રાહ્મણ, મારા હૃદયમાં આ મોટો સંશય છે: દક્ષ, જે ચંદ્રપુત્ર હતા, તેઓ ફરીથી શ્વશુર કેવી રીતે બન્યા?
શ્રીરાશર ઉવાચ ઉત્પત્તિશ્ચ નિરોધશ્ચ નિત્યો ભૂતેષુ સર્વાદ । ઋષયોત્ર ન સુહ્યન્તિ યે ચાન્યે દિવ્યચક્ષુષઃ ॥ ૧,૧૫.
પરાશરે કહ્યું: ઉત્પત્તિ અને લય દરેક જીવમાં સદા રહે છે; ઋષિઓ કે દૈવી દ્રષ્ટિવાળા અન્ય કોઈએ પણ તેમાં ક્યારેય ભ્રમ નથી માન્યો.
યુગેયુગે ભવન્ત્યેતે દક્ષાદ્યા મુનિસત્તમ । પુનશ્ચૈવં નિરુદ્ધ્યન્તે વિદ્વાંસ્તત્ર ન મુહ્યતિ ॥ ૧,૧૫.
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, દરેક યુગમાં દક્ષ અને અન્ય મુનિઓ જન્મે છે અને પછી ફરી લય પામે છે; જ્ઞાની એમાં કદી ભ્રમિત થતો નથી.
કાનિષ્ઠ્યં જ્યૈષ્ઠ્યમપ્યેષાં પૂર્વં નાભૂદ્દ્દ્વિજોત્તમ । તપ એવ ગરીયોભૂત્પ્રભા વશ્ચૈવ કારણમ્ ॥ ૧,૧૫.
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, પહેલાં એમાં ન તો કોઈ નાનો હતો, ન મોટો; તપ જ સૌથી મહાન માનાતું અને તેજ જ કારણ હતું.
મૈત્રેય ઉવાચ દેવાનાં દાનવાનાં ચ ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્ । ઉત્પત્તિં વિસ્તરેણેહ મમ બ્રહ્મન્પ્રકીર્તય ॥ ૧,૧૫.
મૈત્રેયે કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, સાપો અને રાક્ષસોનો ઉત્પત્તિનો વિગતવાર વર્ણન મને કહો.
શ્રીપરાશર ઉવાચ પ્રજાઃ સૃજેતિ વ્યાદિષ્ટઃ પૂર્વં દક્ષઃ સ્વયંભુવા । યથા સસર્જ ભૂતાનિ તથા શૃણુ મહામુને ॥ ૧,૧૫.
પરાશરે કહ્યું: સ્વયંભુએ દક્ષને પહેલાં પ્રજાઓ ઉત્પન્ન કરવા કહ્યું; મહાન મુનિ, દક્ષે કેવી રીતે જીવોની રચના કરી, તે સાંભળો.
માનસાન્યેવ ભૂતાનિ પૂર્વં દક્ષોઽસૃજત્તદા । દેવાનૃષીન્સગન્ધર્વાનસુરાન્પન્નગાંસ્તથા ॥ ૧,૧૫.
દક્ષે પહેલા મનથી જ પ્રજાઓ ઉત્પન્ન કરી: દેવો, ઋષિઓ, ગંધર્વો, અસુરો અને સાપો.
યદાસ્ય સૃજમાનસ્ય ન વ્યવર્ધન્ત તાઃ પ્રજાઃ । તતઃ સંચિન્ત્ય સ પુનઃ સૃષ્ટિહેતોઃ પ્રજાપતિઃ ॥ ૧,૧૫.
જ્યારે દક્ષે ઉત્પન્ન કરેલી પ્રજાઓ વધતી નહોતી, ત્યારે પ્રજાપતિએ ફરી વિચાર કર્યો કે સર્જન કેવી રીતે થાય.
મૈથુનેનૈવ ધર્મેણ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ । અસક્નીમાવહત્કન્યાં વીરણસ્ય પ્રજાપતેઃ । સુતાં સુતપસા યુક્તાં મહતીં લોકધારિણીમ્ ॥ ૧,૧૫.
વિવિધ પ્રજાઓ ધર્મપૂર્વક ઉત્પન્ન કરવાની ઇચ્છાથી, દક્ષે વીરાણના પુત્રી અસિક્નીને, જે મહાન તપસ્વિ અને વિશ્વને ધારણ કરતી હતી, પત્ની રૂપે સ્વીકારી.
અથ પુત્રસહસ્રાણૈ વૈરુણ્યાં પઞ્ચ વીર્યવાન્ । અસિક્ન્યાં જનયામાસ સર્ગહેતોઃ પ્રજાપતિઃ ॥ ૧,૧૫.
પછી પ્રજાપતિ દક્ષે અસિક્નીમાંથી સર્જન માટે પાંચ હજાર બલવાન પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
તાન્દૃષ્ટ્વા નારદો વિપ્ર સંવિવર્ધયિષૂન્પ્રજાઃ । સંગમ્ય પ્રિયસંવાદો દેવર્ષિરિદમબ્રવીત્ ॥ ૧,૧૫.
હે વિદ્વાન, જ્યારે નારદે તેમને જોયા, ત્યારે પ્રજાઓ વધે એ ઇચ્છાથી, દેવર્ષિ નારદે પ્રેમભર્યા વચનોથી તેમની સાથે સંવાદ કર્યો.
હે હર્યશ્વા મહાવીર્યાઃ પ્રજા યૂયં કરિષ્યથ । ઈદૃશો દૃશ્યતે યત્નો ભવતાં શ્રૂયતામીદમ્ ॥ ૧,૧૫.
હે હર્યશ્વો, તમે મહાન બલવાન છો, તમે પ્રજાઓ ઉત્પન્ન કરશો; તમારો પ્રયાસ એવો દેખાય છે—આ વાત સાંભળો.
બાલિશ બત યૂયં વૈ નાસ્યા જાનીત વૈ ભુવઃ । અન્તરૂર્ધ્વમધશ્ચૈવ કથં સૃક્ષ્યથ વૈ પ્રજાઃ ॥ ૧,૧૫.
અરે, તમે તો નાદાન છો; તમને જમીનનું સ્વરૂપ જ ખબર નથી. ઉપર, નીચે અને અંદર શું છે એ જાણ્યા વિના તમે કેવી રીતે પ્રજાઓ ઉત્પન્ન કરશો?