સોમ ઉવાચ યાવદિત્થં સ વિપ્રર્ષિસ્તાં બ્રવીતિ સમુધ્યમામ્ । તાવદ્ગલત્સ્વેદજલા સાબભૂવાતિવેપથુઃ ॥ ૧,૧૫.
સોમએ કહ્યું: જ્યારે તે ઋષિએ એ સ્ત્રીને કઠોર શબ્દો કહ્યા, ત્યારે એ ધીરે ધીરે પરસેવો થવા લાગ્યો અને એ ખૂબ જ કાંપવા લાગી.
પ્રવેપમાનાં સતતં ખિન્નગાત્રલતાં સતીમ્ । ગચ્છ ગચ્છેતિ સક્રોધમુવાચ મુનિસત્તમઃ ॥ ૧,૧૫.
એ સતત કાંપતી, શરીર થાકેલું અને પવિત્ર રહી, ત્યારે મહાન ઋષિએ ગુસ્સાથી કહ્યું: 'જા, જા!'
સા તુ નિર્ભર્ત્સિતા તેન વિનાષ્ક્રમ્ય તદાશ્રમાત્ । આકાશગામિની સ્વેદં મમાર્જ તરુપલ્લવૈઃ ॥ ૧,૧૫.
એ ઋષિએ ઠપકો આપતાં જ, એ આશ્રમ છોડીને આકાશમાં ઉડી ગઈ અને વૃક્ષોના પાંદડાંથી પોતાનો પરસેવો પુંછ્યો.
નિર્માર્જમાના ગાત્રાણિ ગલત્સ્વેદજલાનિ વૈ । વૃક્ષાદ્ધૃક્ષં યયૌ બાલા તદગ્રારુણપલ્લવૈઃ ॥ ૧,૧૫.
જ્યારે એ પોતાના પરસેવાથી ભીંજાયેલા અંગો પુંછતી હતી, ત્યારે એ યુવતી એક વૃક્ષ પાસે ગઈ અને એના લાલ પાંદડાંથી પરસેવો પુંછ્યો.
ઋષિણા યસ્તદા ગર્ભસ્તસ્યા દેહે સમાહિતઃ । નિર્જગામ સ રોમાઞ્ચસ્વેદરૂપી તદઙ્ગતઃ ॥ ૧,૧૫.
એ સમયે, ઋષિએ એના શરીરમાં મૂકેલો ગર્ભ, રોમાચ અને પરસેવાની રીતે એના શરીરમાંથી બહાર આવ્યો.
તં વૃક્ષા જગૃહુર્ગર્ભમેકં ચક્રે તુ મારુતઃ । મયા ચાપ્યાયિતો ગોભિઃ સ તદા વવૃધે શનૈઃ ॥ ૧,૧૫.
એ ગર્ભને વૃક્ષોએ સ્વીકાર્યો, પવનએ એને એકરૂપ બનાવ્યો; અને મેં ગાયના દૂધથી પોષણ આપ્યું, જેથી એ ધીરે ધીરે વધ્યો.
વૃક્ષાગ્રગર્ભસમ્ભૂતા મારિષાખ્યા વરાનના । તાં પ્રદાસ્યન્તિ વો વૃક્ષાઃ કોપ એષ પ્રશામ્યતામ્ ॥ ૧,૧૫.
વૃક્ષના શિખરેથી જન્મેલી, સુંદર ચહેરાવાળી એ કન્યાનું નામ મારીષા પડ્યું; વૃક્ષો એ તમને આપશે—હવે તમારો ગુસ્સો શાંત થવો જોઈએ.
કણ્ડોરપત્યમેવં સા વૃક્ષેભ્યશ્ચ સમુદ્ગતા । મમાપત્યં તથા વાયોઃ પ્રમ્લોચાતનયા ચ સા ॥ ૧,૧૫.
આ રીતે એ કંડુની પુત્રી બની, વૃક્ષોમાંથી પણ જન્મી; એ મારી પણ સંતાન છે અને પવન તથા પ્રમ્લોચાની પુત્રી પણ છે.
સ ચાપિ ભગવાન્ કણ્ડુઃ ક્ષીણે તપસિ સત્તમઃ । પુરુષોત્તમાખ્યં મૈત્રેય વિષ્ણોરાયતનં યયૌ ॥ ૧,૧૫.
અને એ મહાન કંડુ, જ્યારે તેનું તપ પૂર્ણ થયું, ત્યારે, હે મૈત્રેય, પુરુષોત્તમ નામના વિષ્ણુના ધામે ગયો.
તત્રૈકાગ્રમતિર્ભૂત્વા ચકારારાધનં હરેઃ । બ્રહ્મપારમયં કુર્વઞ્જપમેકાગ્રમાનસઃ । ઊર્ધ્વબાહુર્મહાયોગી સ્થિત્વાસૌ ભૂપનન્દનાઃ ॥ ૧,૧૫.
ત્યાં એ એકાગ્ર ચિત્તે હરિનું પૂજન કરવા લાગ્યો, મન એકાગ્ર રાખીને પરમ બ્રહ્મનો જપ કરતો, હાથ ઊંચા રાખીને એ મહાયોગી સ્થિર રહ્યો, હે રાજાઓના આનંદ.
પ્રચેતસ ઊચુઃ બ્રહ્મપારં મુને શ્રોતુમિચ્છામઃ પરમં સ્તવમ્ । જપતા કણ્ડુના દેવો યેનારાધ્યત કેશવઃ ॥ ૧,૧૫.
પ્રચેતસોએ કહ્યું: હે મુનિ, અમે એ પરમ સ્તોત્ર સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ, જેના જપથી કંડુએ કેશવનું આરાધન કર્યું.
સોમ ઉવાચ પારં પરં વિષ્ણુરપારપારઃ પરઃ પરેભ્યઃ પામારથરૂપી । સબ્રહ્પારઃ પરપારભૂતઃ પરઃ પરાણામપિ પારપારઃ ॥ ૧,૧૫.
સોમએ કહ્યું: વિષ્ણુ સર્વોચ્ચ છે, અનંત છે, સર્વથી ઊંચો છે, બધા કરતાં પર છે, દુષ્ટનો વિનાશક છે; એ બ્રહ્મનો ધ્યેય છે, સર્વેમાં શ્રેષ્ઠ છે, અને સર્વ શ્રેષ્ઠોમાં પણ શ્રેષ્ઠ છે.
સ કારણં કારણતસ્તતોપિ તસ્યાપિ હેતુઃ । કાર્યેષુ ચૈવં સહ કર્મકર્તૃરૂપૈરશેષૈરવતીહ સર્વમ્ ॥ ૧,૧૫.
એ જ કારણ છે, કારણનું પણ કારણ છે, અને એનું પણ કારણ છે; દરેક કાર્યમાં એ સર્વે કર્મ અને કર્તા રૂપે અહીં અવતરિત થાય છે.
બ્રહ્મ પ્રભુર્બ્રહ્મ સ સર્વભૂતો બ્રહ્મ પ્રજાનાં પતિરચ્યુતોઽસૌ । બ્રહ્માવ્યયં નિત્યમજં સ વિષ્ણુરપક્ષયાદ્યૈરખિલૈરસઙ્ગિ ॥ ૧,૧૫.
એ જ બ્રહ્મ છે, એ જ સ્વામી છે, એ સર્વ જીવોમાં વ્યાપક છે, એ અવિનાશી છે, સર્વ પ્રજાનો અધિપતિ છે; એ વિષ્ણુ છે, શાશ્વત છે, અજન્મા છે, અપરિવર્તનશીલ છે અને કોઈ પણ દોષથી અસ્પર્શ છે.
બ્રહ્માક્ષરમજં નિત્યં યથાસૌ પુરુષોત્તમઃ । તથા રાગાદયો દોષઃ પ્રયાન્તુ પ્રશમં મમ ॥ ૧,૧૫.
જેમ એ બ્રહ્મ છે, અવિનાશી છે, અજન્મા છે, શાશ્વત છે અને પુરુષોત્તમ છે, તેમ મારા અંદર રહેલા રાગ વગેરે બધા દોષો શાંત થાય.
સોમ ઉવાચ એતદ્બ્રહ્મ પરાખ્યં વૈ સંસ્તવં પરમં જપન્ । અવાપ પરમાં સિદ્ધિં સ તમારાધ્ય કેશવમ્ ॥ ૧,૧૫.
સોમએ કહ્યું: એ પરમ બ્રહ્મ નામના શ્રેષ્ઠ સ્તોત્રનો જપ કરીને, કંડુએ કેશવનું આરાધન કર્યું અને સર્વોચ્ચ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.
ઇયં ચ મારીષા પૂર્વમાસીદ્ય તાં બ્રવીમિ વઃ । કાર્યગૌરવમેતસ્યાઃ કથને ફલદાયિ વઃ ॥ ૧,૧૫.
આ મારીષા પહેલાં કેવી હતી, તે હું તમને કહી રહ્યો છું. એની કહાણી સાંભળવાથી તમને અવશ્ય ફળ મળશે, કેમ કે એ બહુ મહત્વની છે.
અપુત્રા પ્રાગિયં વિષ્ણું મૃતે ભર્તરિ સત્તમાઃ । ભીપપત્ની મહાભાગા તોષયામાસ ભક્તિતઃ ॥ ૧,૧૫.
પહેલાં એ સંતાન વિહોણી હતી અને પતિના અવસાન પછી, હે મહાનુભાવો, ભીપની આ ભાગ્યશાળી પત્નીએ ભક્તિપૂર્વક વિષ્ણુને પ્રસન્ન કર્યા.
આરાધિતસ્તયા વિષ્ણુઃ પ્રાહ પ્રત્યક્ષતાં ગતઃ । વરં વૃણીષ્વેતિ શુભે સા ચ પ્રાહાત્મવાઞ્છિતમ્ ॥ ૧,૧૫.
જ્યારે તેણે વિષ્ણુની ઉપાસના કરી, ત્યારે વિષ્ણુ સામે આવ્યા અને કહ્યું: 'હે શુભે, તું જે ઇચ્છે એ વર માંગ.' ત્યારે એણે પોતાનું મનગમતું વર માંગ્યું.
ભગવન્બાલવૈધવ્યાદ્વૃથાજન્માહમીદૃશી । મન્દભાગ્યા સમુદ્ભુતા વિફલા ચ જગત્પતે ॥ ૧,૧૫.
હે ભગવાન, બાળાવસ્થામાં વિધવા થવાથી મારું જન્મ વ્યર્થ ગયું છે, હું દુર્ભાગ્યશાળી અને નિષ્ફળ બની ગઈ છું, હે જગતના સ્વામી.
ભવન્તુ પતયઃ શ્લાઘ્યા મમ જન્મનિ જન્મનિ । ત્વત્પ્રસાદાત્તથા પુત્રઃ પ્રજાપતિસમોસ્તુ મે ॥ ૧,૧૫.
મારે દરેક જન્મમાં પ્રશંસનીય પતિ મળે અને તમારી કૃપાથી મને પ્રજાપતિ સમાન પુત્ર મળે.
કુલં શીલં વયઃ સત્યં દાક્ષિણ્યં ક્ષિપ્રકારિતા । અવિસંવાદિતા સત્ત્વં વૃદ્ધસેવા કૃતજ્ઞતા ॥ ૧,૧૫.
મારો પુત્ર ઉત્તમ કુળ, સારા સ્વભાવ, યોગ્ય વય, સચ્ચાઈ, દયાળુપણું, ઝડપી કાર્યશીલતા, વિશ્વાસુપણું, સદ્ગુણો, વડીલોની સેવા અને ઋણસ્વીકાર જેવી ખાસિયતો ધરાવતો હોય.
રૂપસમ્પત્સમાયુક્તા સર્વસ્ય પ્રિયદર્શના । અયોનિજા ચ જાયેયં ત્વન્પ્રસાદાદાધેક્ષજ ॥ ૧,૧૫.
તમારી કૃપાથી હું સૌંદર્ય અને સંપત્તિથી યુક્ત, સૌને પ્રિય લાગતી અને ગર્ભમાંથી જન્મેલી નહીં, એવી બનીશ, હે કમળનેત્ર.
સોમ ઉવાચ તયૈવમુક્તો દેવેશો હૃષીકેશ ઉવાચ તામ્ । પ્રણામનમ્રામુત્થાપ્ય વરદઃ પરમેશ્વરઃ ॥ ૧,૧૫.
સોમાએ કહ્યું: જ્યારે એણે આમ કહ્યું, ત્યારે દેવોના સ્વામી હૃષીકેશે, નમ્રતાથી વંદન કરતી એને ઊભી કરી, દયાળુ સ્વરૂપે એમણે એને સંબોધી.
દેવ ઉવાચ ભવિષ્યન્તિ મહાવીર્યા એકસ્મિન્નેવ જન્મનિ । પ્રખ્યાતોદારકર્ણાણો ભવત્યાઃ પતયો દશ ॥ ૧,૧૫.
દેવએ કહ્યું: એક જ જન્મમાં તને મહાન પરાક્રમી અને પ્રસિદ્ધ દયાળુ એવા દસ પતિ મળશે.
પુત્રઞ્ચ સુમહાવીર્યં મહાબલપરાક્રમમ્ । પ્રજાપતિગુણૈર્યુક્તં ત્વમવાપ્સ્યસિ શોભને ॥ ૧,૧૫.
અને તને પ્રજાપતિ જેવા ગુણો ધરાવતો, અતિશય બળવાન અને શક્તિશાળી પુત્ર મળશે, હે સુંદરે.
વંશાનાં તસ્ય કર્તૃત્વં જગત્યસ્મિન્ભવિષ્યતિ । ત્રૈલોક્યમખિલા સૂતિસ્તસ્ય ચાપૂરયિષ્યતિ ॥ ૧,૧૫.
એ પુત્ર આ દુનિયામાં અનેક વંશોનું સ્થાપક બનશે અને એની સંતાનથી ત્રણે લોક ભરાઈ જશે.
ત્વં ચાપ્યયોનિજા સાધ્વી રૂપૌદાર્યગુણાન્વિતા । મનઃ પ્રીતિકરી નૄણાં મત્પ્રસાદાદ્ભવિષ્યસિ ॥ ૧,૧૫.
અને તું પણ, હે સતી, ગર્ભમાંથી જન્મેલી નહીં, સૌંદર્ય અને ઉદારતા જેવા ગુણોથી યુક્ત અને સૌના મનને આનંદ આપતી, મારી કૃપાથી બનશે.
ઇત્યુક્ત્વાન્તર્દધે દેવસ્તાં વિશાલવિલોચનામ્ । સા ચેયં મારિષા જાતા યુષ્મત્પત્ની નૃપાત્મજાઃ ॥ ૧,૧૫.
આ રીતે કહીને દેવ એ વિશાળ આંખો ધરાવતી સ્ત્રીની નજરમાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા; અને એ જ મારીષા હવે તમારી પત્ની બની છે, હે રાજકુમારો.
શ્રીપરાશર ઉવાચ તતઃ સોમસ્ય વચનાજ્જગૃહુસ્તે પ્રચેતસઃ । સંહૃત્ય કોપં વૃક્ષેભ્યઃ પત્નીધર્મોણ મારીષામ્ ॥ ૧,૧૫.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: પછી સોમાના વચનથી પ્રચેતસોએ વૃક્ષો ઉપરનો ગુસ્સો છોડીને મારીષાને પોતાની પત્ની તરીકે સ્વીકારી.