એકદા તુ ત્વરાયુક્તો નિશ્ચક્રામોટજાન્મુનિઃ । નિષ્ક્રામન્તં ચ કુત્રેતિ ગમ્યતે પ્રાહ સા શુભા ॥ ૧,૧૫.
એક દિવસ, ઋષિએ તાત્કાલિક કામ પડતાં પોતાની ઝૂંપડી છોડીને બહાર નીકળ્યા. ત્યારે એ શુભ સ્ત્રીએ પૂછ્યું: 'તમે ક્યાં જાઓ છો?'
ઇત્યુક્તઃ સ તયા પ્રાહ પરિવૃત્તમહઃ શુભે । સન્ધ્યોપાસ્તિં કરિષ્યામિ ક્રિયાલોપોન્યથા ભવેત્ ॥ ૧,૧૫.
એમ પૂછતાં, ઋષિએ કહ્યું: 'શુભે, હવે દિવસ વળી ગયો છે. હું સાંજની પૂજા કરવા જઈ રહ્યો છું, નહિ તો મારી નિયમિત ક્રિયા બગડી જશે.'
તતઃ પ્રહસ્ય સુદદી તં સા પ્રાહ મહામુનિમ્ । કિમદ્ય સર્વધર્મજ્ઞ પરિવૃત્તમહસ્તવ ॥ ૧,૧૫.
પછી એ સ્ત્રીએ મીઠું હસીને મહાન ઋષિને પૂછ્યું: 'ધર્મને જાણનારા, આજે ખરેખર તમારો દિવસ વળી ગયો?'
બહૂનાં વિપ્ર વર્ષાણાં પરિવૃત્તમ હસ્તવ । ગતમેતન્ન કુરુતે વિસ્મયં કસ્ય કથ્યતામ્ ॥ ૧,૧૫.
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, ઘણા વર્ષોથી તમારો દિવસ વળી ગયો છે. આમાં આશ્ચર્ય શું છે? કહો, આ કઈનું આશ્ચર્ય છે.
મુનિરુવાચ પ્રાતસ્ત્વમાગતા ભદ્રે નદીતીરમિદં શુભમ્ । મયા દૃષ્ટાસિ તન્વઙ્ગિ પ્રવિષ્ટાસિ મમાશ્રમમ્ ॥ ૧,૧૫.
ઋષિએ કહ્યું: 'ભદ્રે, તું સવારે અહીં પવિત્ર નદીના કાંઠે આવી હતી. હું તને જોયા પછી તું મારી આશ્રમમાં પ્રવેશી ગઈ.'
ઇયં ચ વર્તતે સન્ધ્યા પરિણામમહર્ગતમ્ । ઉપહાસઃ કિમર્થોયં સદ્ભાવઃ કથ્યતાં મમ ॥ ૧,૧૫.
હવે તો સાંજ પડી ગઈ છે, આખો દિવસ વીતી ગયો. જો તારો ભાવ સાચો હોય તો આ મજાક શા માટે? મને સાચું કારણ કહો.
પ્રમ્લોચોવાચ પ્રત્યૂષસ્યાગતા બ્રહ્મન્ સત્યમેતન્ન તન્મૃષા । નન્વસ્ય તસ્ય કાલસ્ય ગતાન્યબ્દશતાનિ તે ॥ ૧,૧૫.
પ્રમ્લોચાએ કહ્યું: 'બ્રાહ્મણ, હું ખરેખર સવારે આવી હતી, આ સત્ય છે, ખોટું નથી. પણ એ સમયના તારા માટે તો અનેક સો વર્ષ વીતી ગયા છે.'
સોમ ઉવાચ તતઃ સ સાધ્વસો વિપ્રસ્તાં પપ્રચ્છાયતેક્ષણામ્ । કથ્યતાં ભીરુ કઃ કાલસ્ત્વયા મે રમતઃ સહ ॥ ૧,૧૫.
સોમએ કહ્યું: પછી ઋષિ ડરીને, કમળ જેવી આંખો ધરાવતી એ સ્ત્રીને પૂછ્યું: 'ભયભીતે, મને સાચું કહો—મારે તારી સાથે રહીને કેટલો સમય વીતી ગયો?'
પ્રમ્લોચોવાચ સપ્તોત્તરામ્યતીતાનિ નવવર્ષશતાનિ તે । માસાશ્ચ ષટ્તથૈવાન્યત્સમતીતં દિનત્રયમ્ ॥ ૧,૧૫.
પ્રમ્લોચાએ કહ્યું: 'તારા માટે સાતસો નવ વર્ષ, છ મહિના અને ત્રણ દિવસ વીતી ગયા છે.'
ઋષિરુવાચ સત્યં ભીરુ વદસ્યેતત્પરિહાસોઽથવા શુભે । દિનમેકમહં મન્યેત્વયા સાર્ધમિહાસિતમ્ ॥ ૧,૧૫.
ઋષિએ કહ્યું: 'ભયભીતે, સાચું બોલ, આ મજાક છે કે ખરેખર એવું થયું છે, શુભે? મને તો લાગ્યું કે તારી સાથે અહીં ફક્ત એક જ દિવસ વિતાવ્યો છે.'
પ્રમ્લોચોવાચ વદિષ્યામ્યનૃતં બ્રહ્મન્કથમત્ર તવાન્તિકે । વિશેષેણાદ્ય ભવતા પૃષ્ટા માર્ગાનુવર્તિના ॥ ૧,૧૫.
પ્રમ્લોચાએ કહ્યું: 'બ્રાહ્મણ, હું તારા સામે ખોટું કેમ બોલું? ખાસ કરીને આજે, જ્યારે તું સાચું જાણવા માંગીને મને પૂછ્યું છે.'
સોમ ઉવાચ નિશમ્ય તદ્વચઃ સત્યં સ મુનિર્નૃપનન્દનાઃ । ધિક્ધિક્મામિત્યતીવેત્થં નિનિન્દાત્માનમાત્મના ॥ ૧,૧૫.
સોમએ કહ્યું: એના સાચા શબ્દો સાંભળી, ઋષિએ, રાજકુળના વંશજો, વારંવાર પોતાને ધિક્કારતા કહ્યું: 'અરે, શરમ છે મને!'
મુનિરુવાચ તપાંસિ મમ નષ્ટનિ હતં બ્રહ્મવિદાં ધનમ્ । હતો વિવેકઃ કેનાપિ યોષિન્મોહાય નિર્મિતાઃ ॥ ૧,૧૫.
ઋષિએ કહ્યું: 'મારા તપ નષ્ટ થઈ ગયા, બ્રહ્મને જાણનારા લોકોનું ખજાનો ખોવાઈ ગયું. કોઈએ મારી સમજણ હરાવી નાખી, જે સ્ત્રીઓના મોહ માટે જ બનાવેલી છે.'
ઊર્મિષટ્કાતિગં બ્રહ્મ જ્ઞેયમાત્મજયેન મે । મતિરેષા હૃતા યેન ધિક્તં કામં મહાગ્રહમ્ ॥ ૧,૧૫.
'છ લહેરો પાર કરતું બ્રહ્મ તો આત્મા પર જીત મેળવવાથી જ જાણી શકાય, પણ મારા મનને તો આ મહાન કામે દોરી લીધું છે. ધિક્કાર છે આ મહાકામને.'
વ્રતાનિ વેદવેદ્યાપ્તિકારાણાન્યખિલાનિ ચ । નરકગ્રામમર્ગેણ સઙ્ગેનાપહૃતાનિ મે ॥ ૧,૧૫.
'મારા બધા વ્રત અને વેદને જાણવાના કર્મો, ખરાબ સંગથી, નરક તરફ લઈ જતી દિશામાં વહેંચાઈ ગયા.'
વિનિન્દ્યેત્થં સ ધર્મજ્ઞઃ સ્વયમાત્માનમાત્મના । તામપ્સરસમાસીનામિદં વચનમબ્રવીત્ ॥ ૧,૧૫.
આ રીતે પોતાને ધિક્કાર્યા પછી, ધર્મને જાણનારા એ ઋષિએ ત્યાં બેઠેલી અપ્સરાને કહ્યું:
ગચ્છ પાપે યથાકામં યત્કાર્યં તત્કૃતં ત્વયા । દેવરાજસ્ય મત્ક્ષોભં કુર્વન્ત્યા ભાવચેષ્ટિતૈઃ ॥ ૧,૧૫.
'પાપી, હવે તારે જેવું મન થાય ત્યાં જા; તારે જે કરવું હતું તે કરી લીધું—દેવરાજના આદેશે મારા મનમાં ચંચળતા પેદા કરી.'
ન ત્વાં કરોણ્યહં ભસ્મ ક્રોધતીવ્રેણ વહ્નિના । સતાં સપ્તપદં મૈત્રુમુષિ તોહં ત્વયા સહ ॥ ૧,૧૫.
'હું તને ગુસ્સાની અગ્નિથી ભસ્મ કરી નાખીશ નહીં, કેમ કે સારા લોકો જેમ સાત પગલાં સાથે ચાલે છે, તેમ તારે પણ મારી સાથે મિત્રતા રાખી છે.'
અથ વા તવ કો દોષઃ કિં વા કુપ્યામ્યહં તવ । મમૈવ દોષો નિતરાં યેનાહમજિતેન્દ્રિયઃ ॥ ૧,૧૫.
પણ, તારો શું દોષ છે? હું તારા પર ગુસ્સો કેમ કરું? દોષ તો આખો મારો જ છે, કારણ કે હું મારા ઇન્દ્રિયોને કાબૂમાં રાખી શક્યો નથી.
યયા શક્રપ્રિયાર્થિન્યા કૃતો મે તપસો વ્યયઃ । ત્વયા ધિક્તાં મહામોહમઞ્જૃષાં સુજુગુપ્સિતામ્ ॥ ૧,૧૫.
તમે ઇન્દ્રને પ્રસન્ન કરવા માટે મારા તપનું નાશ કરાવ્યું; તું ખરેખર નિંદનીય છે, મોટાં મોહમાં પડી ગઈ છે અને ખરેખર તિરસ્કાર લાયક છે.
સોમ ઉવાચ યાવદિત્થં સ વિપ્રર્ષિસ્તાં બ્રવીતિ સમુધ્યમામ્ । તાવદ્ગલત્સ્વેદજલા સાબભૂવાતિવેપથુઃ ॥ ૧,૧૫.
સોમએ કહ્યું: જ્યારે તે ઋષિએ એ સ્ત્રીને કઠોર શબ્દો કહ્યા, ત્યારે એ ધીરે ધીરે પરસેવો થવા લાગ્યો અને એ ખૂબ જ કાંપવા લાગી.
પ્રવેપમાનાં સતતં ખિન્નગાત્રલતાં સતીમ્ । ગચ્છ ગચ્છેતિ સક્રોધમુવાચ મુનિસત્તમઃ ॥ ૧,૧૫.
એ સતત કાંપતી, શરીર થાકેલું અને પવિત્ર રહી, ત્યારે મહાન ઋષિએ ગુસ્સાથી કહ્યું: 'જા, જા!'
સા તુ નિર્ભર્ત્સિતા તેન વિનાષ્ક્રમ્ય તદાશ્રમાત્ । આકાશગામિની સ્વેદં મમાર્જ તરુપલ્લવૈઃ ॥ ૧,૧૫.
એ ઋષિએ ઠપકો આપતાં જ, એ આશ્રમ છોડીને આકાશમાં ઉડી ગઈ અને વૃક્ષોના પાંદડાંથી પોતાનો પરસેવો પુંછ્યો.
નિર્માર્જમાના ગાત્રાણિ ગલત્સ્વેદજલાનિ વૈ । વૃક્ષાદ્ધૃક્ષં યયૌ બાલા તદગ્રારુણપલ્લવૈઃ ॥ ૧,૧૫.
જ્યારે એ પોતાના પરસેવાથી ભીંજાયેલા અંગો પુંછતી હતી, ત્યારે એ યુવતી એક વૃક્ષ પાસે ગઈ અને એના લાલ પાંદડાંથી પરસેવો પુંછ્યો.
ઋષિણા યસ્તદા ગર્ભસ્તસ્યા દેહે સમાહિતઃ । નિર્જગામ સ રોમાઞ્ચસ્વેદરૂપી તદઙ્ગતઃ ॥ ૧,૧૫.
એ સમયે, ઋષિએ એના શરીરમાં મૂકેલો ગર્ભ, રોમાચ અને પરસેવાની રીતે એના શરીરમાંથી બહાર આવ્યો.
તં વૃક્ષા જગૃહુર્ગર્ભમેકં ચક્રે તુ મારુતઃ । મયા ચાપ્યાયિતો ગોભિઃ સ તદા વવૃધે શનૈઃ ॥ ૧,૧૫.
એ ગર્ભને વૃક્ષોએ સ્વીકાર્યો, પવનએ એને એકરૂપ બનાવ્યો; અને મેં ગાયના દૂધથી પોષણ આપ્યું, જેથી એ ધીરે ધીરે વધ્યો.
વૃક્ષાગ્રગર્ભસમ્ભૂતા મારિષાખ્યા વરાનના । તાં પ્રદાસ્યન્તિ વો વૃક્ષાઃ કોપ એષ પ્રશામ્યતામ્ ॥ ૧,૧૫.
વૃક્ષના શિખરેથી જન્મેલી, સુંદર ચહેરાવાળી એ કન્યાનું નામ મારીષા પડ્યું; વૃક્ષો એ તમને આપશે—હવે તમારો ગુસ્સો શાંત થવો જોઈએ.
કણ્ડોરપત્યમેવં સા વૃક્ષેભ્યશ્ચ સમુદ્ગતા । મમાપત્યં તથા વાયોઃ પ્રમ્લોચાતનયા ચ સા ॥ ૧,૧૫.
આ રીતે એ કંડુની પુત્રી બની, વૃક્ષોમાંથી પણ જન્મી; એ મારી પણ સંતાન છે અને પવન તથા પ્રમ્લોચાની પુત્રી પણ છે.
સ ચાપિ ભગવાન્ કણ્ડુઃ ક્ષીણે તપસિ સત્તમઃ । પુરુષોત્તમાખ્યં મૈત્રેય વિષ્ણોરાયતનં યયૌ ॥ ૧,૧૫.
અને એ મહાન કંડુ, જ્યારે તેનું તપ પૂર્ણ થયું, ત્યારે, હે મૈત્રેય, પુરુષોત્તમ નામના વિષ્ણુના ધામે ગયો.
તત્રૈકાગ્રમતિર્ભૂત્વા ચકારારાધનં હરેઃ । બ્રહ્મપારમયં કુર્વઞ્જપમેકાગ્રમાનસઃ । ઊર્ધ્વબાહુર્મહાયોગી સ્થિત્વાસૌ ભૂપનન્દનાઃ ॥ ૧,૧૫.
ત્યાં એ એકાગ્ર ચિત્તે હરિનું પૂજન કરવા લાગ્યો, મન એકાગ્ર રાખીને પરમ બ્રહ્મનો જપ કરતો, હાથ ઊંચા રાખીને એ મહાયોગી સ્થિર રહ્યો, હે રાજાઓના આનંદ.