બ્રહ્મણો દિવસે બ્રહ્મન્મનવસ્તુ ચતુર્દશ । ભવન્તિ પરિમાણં ચ તેષાં કાલકૃતં શ્રૃણુ
બ્રહ્માના એક દિવસે, હે બ્રાહ્મણ, ચૌદ મનુ થાય છે. તેમના સમયનું માપ કેટલું છે, તે સાંભળ.
સપ્તર્ષયઃ સુરાઃ શક્રો મનુસ્તત્સૂનવો નૃપાઃ । એકકાલે હિ સૃજ્યન્તે સંહ્રિયન્તે ચ પૂર્વવત્
સાત ઋષિ, દેવતાઓ, ઇન્દ્ર, મનુ અને તેમના પુત્રો રાજાઓ—આ બધા એક જ સમયે ઉત્પન્ન થાય છે અને પહેલાં જેવું જ વિલય પામે છે.
ચતુર્યગુણાં સંખ્યાતા સાધિકા હ્રોકાસપ્તતિઃ । મન્વન્તરં મનોઃ કાલઃ સુરાદીનાં ચ સત્તમ
એકાવન અને થોડું વધારે, એ ચારથી ગુણ્યા, એટલો સમય મન્વંતર કહેવાય છે, હે શ્રેષ્ઠ. એ મનુ અને દેવતાઓનો સમય છે.
અષ્ટૌ શત સહસ્ત્રાણિ દિવ્યયાં સંખ્યયા સ્મૃતમ્ । દ્વિપત્રચાશત્તથાન્યાનિ સહસ્ત્રાણ્યધિકાનિ તુ
આઠ લાખ બહેતેર હજાર દેવવર્ષ ગણાય છે. અને એ ઉપરાંત, એના બે ગણા અને વધુ હજારો વર્ષો પણ છે.
ત્રિંશત્કોટ્યસ્તુ સમ્પૂર્ણાઃ સંખ્યાતાઃ સંખ્યાયા દ્વિજ । સપ્તષષ્ટિસ્તથાન્યાનિ નિયુતાનિ મહામુને
ત્રણ કરોડ પૂર્ણ સંખ્યા ગણાય છે, હે દ્વિજ. અને એ ઉપરાંત સડસઠ નિયુત વધુ ગણાય છે, હે મહાન મુનિ.
વિંશતિસ્તુ સહ્સ્ત્રાણિ કાલોઽયમધિકં વિના । મન્વન્તરસ્ય સડ્ખયેયં માનુષૈર્વત્સરૈર્દ્વિજ
વીસ હજાર વધુ વર્ષો, વધારાની ગણતરી વિના, મન્વંતરનું માનવ વર્ષોમાં ગણતરી છે, હે દ્વિજ.
ચતુર્દશગુણો હ્યોષ કાલો બ્રાહ્મમહઃ સ્મૃતમ્ । બ્રાહ્મો નૈમિત્તિકો નામ તસ્યાન્તે પ્રતિસત્ર્ચરઃ
એ સમયનો ચૌદ ગણો સમય બ્રહ્માનો દિવસ કહેવાય છે. એના અંતે 'નૈમિત્તિક' નામે વિલય આવે છે.
તદા હી દહ્રાતે સર્વં ત્રૈલોક્યં ભૂર્ભુવાદિકમ્ । જનં પ્રયાન્તિ તાપાર્થા મહર્લોકનિવાસિનઃ
ત્યારે ત્રણેય લોક—ભૂ, ભુવઃ વગેરે—સર્વે વિલય પામે છે. મહર્લોકમાં રહેનારા તાપથી બચવા માટે જનલોકમાં જાય છે.
એકાર્ણવે તુ ત્રૈલોક્યે બ્રહ્મ નારાયણાત્મકઃ । ભોગિશય્યાં ગતઃ શેતે ત્રૈલોક્યગ્રાસબૃંહિતઃ
જ્યારે ત્રણેય લોક એક જ મહાસાગર બની જાય છે, ત્યારે બ્રહ્મા, જેનું સ્વરૂપ નારાયણ છે, ભોગી નાગની શૈયા પર સુઈ જાય છે, લોકગ્રાસથી વિશાળ બનેલા.
જનસ્થૈર્યોગિભિર્દેવાશ્ચિન્ત્યમાનોઽબ્જસમ્ભવઃ । તત્પ્રમાણાં હિ તાં રાત્રિં તદન્તે સૃજતે પુનઃ
જનલોકમાં દેવતાઓ અને યોગીઓ કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માનું સ્મરણ કરે છે. એટલી જ લાંબી રાત પછી, એના અંતે, તેઓ ફરી સર્જન કરે છે.
એવં તુ બ્રહ્મણો વર્ષમેવં વર્ષશતં ચ યત્ । શતં હિ તસ્ય વર્ષાણાં પરમાયુર્મહાત્મનઃ
બ્રહ્માજીનું એક વર્ષ જેમ વર્ણવાયું છે, એ રીતે એમના આવા સો વર્ષ એમનું આયુષ્ય ગણાય છે; એ મહાન આત્માની સર્વોચ્ચ આયુષ્ય સો વર્ષ જ છે.
એકમસ્ય વ્યતીતં તુ પરાર્દ્ધ બ્રહ્મણોઽનઘ । તસ્યાન્તેઽભૂન્મહાકલ્પઃ પાદ્ય ઇત્યભિવિશ્રુતઃ
હે નિર્દોષ, બ્રહ્માજીના એક પરાર્ધ પૂરાં થઈ ગયા છે; એના અંતે પાદ્ય નામે પ્રસિદ્ધ મહાકલ્પ થયો હતો.
દ્વિતીયસ્ય પરાર્દ્ધસ્ય વર્તમાનસ્ય વૈ દ્વિજ । વારાહ ઇતિ કલ્પોઽયં પ્રથમઃ પરિકીર્તિતઃ
હે દ્વિજ, હવે બીજો પરાર્ધ ચાલી રહ્યો છે, તેમાં પહેલો કલ્પ વારાહ કલ્પ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ । બ્રહ્માનારાયણાખ્યોઽસૌ કલ્પાદૌ ભગવાન્યથા । સસર્જ સર્વભૂતાનિ તદાચક્ષ્વ મહામુને
શ્રી મૈત્રેયે કહ્યું: કલ્પના આરંભે બ્રહ્મા-નારાયણ નામે ભગવાને સર્વ જીવોની રચના કરી; હે મહામુની, એ કેવી રીતે થયું તે કહો.
શ્રીપરાશર ઉવાચ । પ્રજાઃ સસર્જ ભગવાન્બ્રહ્મા નારાયણાત્મકઃ । પ્રજાપતિપતિર્દેવો યથા તન્મે નિશામય
શ્રી પરાશરે કહ્યું: નારાયણમય બ્રહ્માએ સર્વ પ્રજાઓની રચના કરી; પ્રજાપતિના સ્વામી દેવે કેવી રીતે સર્જન કર્યું તે સાંભળો.
અતીતકલ્પાવસાને નિશાસુપ્તોત્થિતઃ પ્રભુઃ । સત્ત્વોદ્રિ ક્તસ્તથા બ્રહ્મા શૂન્યં લોકમવૈક્ષત
પહેલા કલ્પના અંતે, રાત્રિ પૂરી થયા પછી જ્યારે ભગવાન જાગ્યા, ત્યારે સત્વગુણથી યુક્ત બ્રહ્માએ જગતને ખાલી જોયું.
નારાયણઃ પરોઽચિન્ત્યઃ પરોષામપિ સ પ્રભુઃ । બ્રહ્મસ્વરૂપી ભગવાનનાદિઃ સર્વસમ્ભવઃ
નારાયણ સર્વોપરી, અવિચલ અને સર્વથી પર છે; એ ભગવાન બ્રહ્મારૂપી છે, અનાદિ છે અને સર્વનું મૂળ છે.
ઇમં ચોદાહરન્ત્યત્ર શ્લોકં નારાયણં પ્રતિ । બ્રહ્મસ્વરૂપિણં દેવં જગતઃ પ્રભવાપ્યયમ્
અહીં નારાયણ વિષે એક શ્લોક કહેવામાં આવે છે: બ્રહ્મારૂપી દેવ જ જગતનું ઉત્પત્તિ અને લયસ્થાન છે.
આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ । અયનં તસ્ય તાઃ પૂર્વં તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ
પાણીને 'નાર' કહેવામાં આવે છે, અને તે પાણી નરનાં સંતાન છે એમ કહેવાય છે. આ પાણી પહેલેથી જ તેમા વસે છે, એટલે તેમને 'નારાયણ' નામે ઓળખવામાં આવે છે.
તોયાન્તઃસ્થાં મહીં જ્ઞાત્વા જગત્યેકાર્ણવીકૃતે । અનુમાનાત્તદુદ્ધારં કર્તુકામઃ પ્રજાપતિઃ
જ્યારે આખું જગત એક જ મહાસાગર બની ગયું હતું, ત્યારે પ્રજાપતિએ જાણ્યું કે ધરતી પાણીની અંદર છે. તેને બહાર લાવવાની ઇચ્છા રાખી, તેણે એ માટે ઉપાય વિચાર્યો.
અકરોત્સ્વતનૂમન્યાં કલ્પાદિષુ યથા પુરા । સત્સ્યકૂર્માદિકાં તદ્વદ્વારાહં વરુરાસ્થિતઃ
જેમ પૂર્વેના યુગોમાં તેમણે માછલી, કચ્છપ અને અન્ય રૂપ ધારણ કર્યા હતા, તેમ આ વખતે પણ તેમણે બીજું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું અને વરાહ રૂપે અવતાર લીધો.
વેદયજ્ઞમયં રૂપમશ્ષોજગતઃ સ્થિતૌ । સ્થિતઃ સ્થિરાત્મા સર્વાત્મા પરમાત્મા પ્રજાપતિઃ
પ્રજાપતિ, જે અડગ છે, સર્વના આત્મા અને પરમાત્મા છે, તેમણે જગતને ધારે રાખવા માટે વેદ અને યજ્ઞથી બનેલું રૂપ ધારણ કર્યું.
જનલોકગતૈસ્સિદ્ધૈસ્સનકાદ્યૈરભિષ્ટુતઃ । પ્રવિવેશ તદા તોયમાત્માધારો ધરાધરઃ
જનલોકમાં વસતા સિદ્ધો, જેમ કે સનકાદિ, જેમણે તેમની સ્તુતિ કરી, એવા ધરતીના આધાર અને સર્વના આધાર ભગવાન પછી પાણીમાં પ્રવેશ્યા.
નિરીક્ષ્ય તં તદા દેવી પાતાલાતલમાગતમ્ । તુષ્ટાવ પ્રણતા ભૂત્વા ભક્તિનમ્રા વસુન્ધરા
ત્યારે પાતાળના તળમાંથી આવેલી ધરાદેવી, તેમને જોઈ, ભક્તિપૂર્વક નમન કરી અને હૃદયપૂર્વક તેમની સ્તુતિ કરી.
શ્રીપૃથિવ્યુવાચ । નમસ્તે પુણ્ડરીકાક્ષ શંખચક્રગદાધર । મામુદ્ધરાસ્માદદ્ય ત્વં ત્વત્તોઽહં પૂર્વમુત્થિતા
શ્રી ધરાએ કહ્યું: કમળની આંખવાળા, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનારા, તમને વંદન છે. આજે મને અહીંથી બહાર કાઢો, કેમ કે હું પહેલાં પણ તમારામાંથી જ ઉત્પન્ન થઈ હતી.
ત્વયાહમુદ્ધૃતા પૂર્વં ત્વન્મયાહં જનાર્દન । તથાન્યાનિ ચ ભૂતાનિ ગગનાદીન્યશ્ષોતઃ
હે જનાર્દન! તમે મને પહેલાં પણ બહાર કાઢી હતી અને હું તમારામાંથી જ બનેલી છું. આકાશ અને અન્ય સર્વ ભૂતો પણ તમારામાંથી જ ઉત્પન્ન થયા છે.
નમસ્તે પરમાત્માત્મન્પુરુષાત્મન્નમોસ્તુ તે । પ્રધાનવ્યક્તભૂતાય કાલભૂતાય તે નમઃ
હે પરમાત્મા, સર્વના આત્મા, તમને વંદન છે. અવિભક્ત પ્રકૃતિ અને સમયરૂપે રહેનારા તમને નમન છે.
ત્વં કર્તા સર્વભૂતાનાં ત્વં પાતા ત્વં વિનાશકૃત્ । સર્ગાદિષુ પ્રભો બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રા ત્મરૂપધૃક્
તમે સર્વ જીવોના સર્જનહાર, પાલનહાર અને વિનાશક છો. સર્જન વગેરે સમયે, હે પ્રભુ, તમે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્રનાં રૂપ ધારણ કરો છો.
સમ્ભક્ષયિત્વા સકલં જગત્યેકાર્ણવીકૃતે । શ્ષોએ! ત્વમેવ ગોવિંદ ચિન્ત્યમાનો મનીષિભિઃ
જ્યારે આખું જગત એક મહાસાગર બની ગયું અને તમે બધું ગ્રહણ કરી લીધું, ત્યારે, હે ગોવિંદ, જ્ઞાનીજન માત્ર તમારું ધ્યાન કરે છે.
ભવતો યત્પરં તત્ત્વં તન્ન જાનાતિ કશ્ચન । અવતારેષુ યદ્રૂ પં તદર્ચન્તિ દિવૌકસઃ
તમારું પરમ તત્વ કોઈ જાણતું નથી. અવતારોમાં તમે જે રૂપ ધારણ કરો છો, તેને દેવતાઓ પૂજે છે.