ઉન્મૂલાનથ તાન્વૃક્ષાન્કૃત્વા વાયુરશોષયત્ । તાનગ્નિરદહદ્ઘોરસ્તત્રાભૂદ્દ્રુમસંક્ષયઃ ॥ ૧,૧૫.
પછી પવનએ એ વૃક્ષોને ઉખેડી નાખ્યા અને ભયાનક અગ્નિએ તેમને બળી નાખ્યા; એ રીતે વૃક્ષોનો નાશ થયો.
દ્રુમક્ષયમથો દૃષ્ટ્વા કિઞ્ચિચ્છિષ્ટેષુ શાખિષુ । ઉપગમ્યાબ્રવીદેતાન્રાજા સોમઃ પ્રજાપતીન્ ॥ ૧,૧૫.
વૃક્ષોનો નાશ જોઈને, થોડા શાખાઓ જ બાકી રહી, ત્યારે પ્રજાપતિ રાજા સોમએ તેમના પાસે આવીને વાત કરી.
કોપં યચ્છત રાજાનઃ શૃણુધ્વઞ્ચ વચો મમ । સન્ધાનં વઃ કરિષ્યામિ સહ ક્ષિતિરુહૈરહમ્ ॥ ૧,૧૫.
રાજાઓ, તમારો ગુસ્સો શાંત રાખો અને મારી વાત સાંભળો. હું તમારો અને વૃક્ષોનો મેળાપ કરાવી દઈશ.
રત્નભૂતા ચ કન્યેયં વાર્ક્ષેયી વરવર્ણિની । ભવિષ્યજ્જાનતા પૂર્વં મયા ગોભિર્વિવર્ધિતા ॥ ૧,૧૫.
આ સુંદર અને તેજસ્વી કન્યા વૃક્ષોની પુત્રીમાં શ્રેષ્ઠ છે; ભવિષ્યમાં શું થવાનું છે એ જાણીને મેં ગાયો સાથે એને પાળેલી છે.
મારિષા નામ નામ્નૈષા વૃક્ષાણામિતિ નિર્મિતા । ભાર્યા વોઽસ્તુ મહાભાગા ધ્રુવં વંશવિવર્ધિની ॥ ૧,૧૫.
એનું નામ મારિષા છે, જે વૃક્ષોમાંથી ઉત્પન્ન થઈ છે; આ મહાન સ્ત્રી તમારી પત્ની બનશે, અને નિશ્ચિતપણે તમારો વંશ વધારશે.
યુષ્માકં તેજ સોર્ધેન મમ ચાર્ધેન તેજસઃ । અસ્યામુત્પત્સ્યતે વિદ્વાન્દક્ષોનામ પ્રજાપતિઃ ॥ ૧,૧૫.
તમારી શક્તિ અને મારી અર્ધી શક્તિથી, એમાંથી એક વિદ્વાન પુત્ર જન્મશે, જેનું નામ દક્ષ હશે અને જે સર્વ પ્રજાઓનો સ્વામી બનશે.
મમ ચાંશેન સંયુક્તો યુષ્મત્તેજોમયેન વૈ । તેજસાગ્નિસમો ભૂયઃ પ્રજાઃ સંવર્ધયિષ્યતિ ॥ ૧,૧૫.
મારા અંશથી અને તમારી તેજસ્વિતા સાથે, એ પુત્ર અગ્નિ જેવું તેજ ધરાવશે અને પ્રજાઓનું પાલન કરશે.
કણ્ડુર્નામ મુનિઃ પૂર્વમાસીદ્વેદવિદાં વરઃ । મુરમ્યે ગોમતીતીરે મ તેપે પરમં તપઃ ॥ ૧,૧૫.
કંડુ નામે એક મહર્ષિ હતા, જે વેદજ્ઞાનમાં શ્રેષ્ઠ હતા; તેમણે ગોમતી નદીના સુખદ તટ પર ઊંચી તપસ્યા કરી હતી.
તત્ક્ષોભાય સુરેન્દ્રેણ પ્રમ્લોચાખ્યા વરાપ્સરાઃ । પ્રયુક્તા ક્ષોભયામાસ તમૃષિં સા શુચિસ્મિતા ॥ ૧,૧૫.
તેમની તપસ્યા ભંગ કરવા માટે ઇન્દ્રે પ્રમ્લોચા નામની અપ્સરાને મોકલી, અને એ નિર્મળ સ્મિતવાળી સ્ત્રીએ ઋષિને ચંચળ કર્યા.
ક્ષોભિતઃ સ તયા સાર્ધં વર્ષાણામધિકં શતમ્ । અતિષ્ઠન્મન્દરદ્રોણ્યાં વિષયાસક્તમાનસઃ ॥ ૧,૧૫.
એના કારણે ઋષિ ચંચળ થઈ ગયા અને મંદર પર્વતની ઘાટીમાં એ સ્ત્રી સાથે સેંકડો વર્ષ વિતાવ્યા, તેમનું મન વિષયભોગમાં લાગી ગયું.
તં સા પ્રાહ મહાભાગ ગન્તુમિચ્છામ્યહં દિવમ્ । પ્રસાદસુમુખો બ્રહ્મન્નનુજ્ઞાં દાતુમર્હસિ ॥ ૧,૧૫.
એ સ્ત્રીએ કહ્યું: 'હે પુણ્યશાળી, હવે હું સ્વર્ગ જવું છે; હે દયાળુ ઋષિ, કૃપા કરીને મને પરવાનગી આપો.'
તયૈવમુક્તઃ સ મુનિસ્તસ્યામાસક્તમાનસઃ । દિનાનિ કતિચિદ્ભદ્રે સ્થીયતામિત્યભાષત ॥ ૧,૧૫.
એમ કહીને પણ, ઋષિનું મન એ સ્ત્રીમાં બંધાઈ ગયું હતું, તેથી તેમણે કહ્યું: 'હે ભદ્રે, થોડા દિવસો અહીં જ રહે.'
એવમુક્તા તતસ્તેન સાગ્રં વર્ષશતં પુનઃ । બુભુજે વિષયાંસ્તન્વી તેન સાકં મહાત્મના ॥ ૧,૧૫.
એ રીતે કહેતાં, એ સ્ત્રી ફરી મહાન આત્માવાળા ઋષિ સાથે આખા સો વર્ષ સુધી વિષયભોગમાં લીન રહી.
અનુજ્ઞાં દેહિ ભગવન્ વ્રજામિ ત્રિદશાલયમ્ । ઉક્તસ્તથેતિ સ પુનઃ સ્થીયતામિત્યભાષત ॥ ૧,૧૫.
એ સ્ત્રીએ ફરી કહ્યું: 'હે ભગવન, મને પરવાનગી આપો, હું દેવલોક જવું છે.' ઋષિએ કહ્યું: 'જેમ તું ઈચ્છે છે,' પણ પછી ફરી કહ્યું: 'થોડુંક વધુ રોકાઈ જા.'
પુનર્ગતે વર્ષશતે સાધિક સા શુભાનના । યામીત્યાહ દિવં બ્રહ્મન્પ્રણયસ્મિતશોભનમ્ ॥ ૧,૧૫.
પછી, બીજાં સો વર્ષ વીતી ગયા ત્યારે, એ સુંદર ચહેરાવાળી સ્ત્રીએ પ્રેમભર્યા સ્મિતથી કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, હવે હું સ્વર્ગ જવું છે.'
ઉક્તસ્તયૈવં સ મુનિરુપગુહ્યાયતે ક્ષણામ્ । ઇહાસ્યતાં ક્ષણં સુભુ ચિરકાલં ગમિષ્યસિ ॥ ૧,૧૫.
એ રીતે કહેતાં, ઋષિએ એને એક ક્ષણ માટે ચાંપીને કહ્યું: 'હે સુંદરિ, અહીં થોડુંક વધુ રોકાઈ જા, પછી તું લાંબા સમય માટે દૂર જઈશ.'
સા ક્રીડમાના સુશ્રોણી સહ તેનર્ષિણા પુનઃ । શતદ્વયં કિઞ્ચિદૂનં વર્ષણામન્વતિષ્ઠત ॥ ૧,૧૫.
એ પછી, એ સુશીલ કટિવાળી સ્ત્રી ફરી ઋષિ સાથે રમતાં લગભગ બે સો વર્ષ સુધી રહી.
ગમનાય મહાભાગ દેવરાજનિવેશનમ્ । પ્રોક્તઃ પ્રોક્તસ્તયા તન્વ્યા સ્થીયતામિત્યભાષત ॥ ૧,૧૫.
જ્યારે એ દેવરાજના નિવાસસ્થાને જવાની વાત કરતી, ત્યારે એ સુશીલ સ્ત્રીના કહેવા પર ઋષિ કહેતા: 'થોડુંક વધુ રોકાઈ જા.'
તસ્ય શાપભયાદ્ભીતા દાક્ષિણ્યેન ચ દક્ષિણા । પ્રોક્તા પ્રણયભઙ્ગર્તિવેદિની ન જહૌ મુનિમ્ ॥ ૧,૧૫.
ઋષિના શાપના ડરથી અને દયાથી, એ વિનમ્ર સ્ત્રી, વિયોગના દુઃખને જાણતી, ઋષિને છોડતી નહોતી.
તયા ચ રમતસ્તસ્ય પરમર્ષેરહર્નિશમ્ । નવંનવમભૂત્પ્રમ મન્મથાવિષ્ટચેતસઃ ॥ ૧,૧૫.
મહાન ઋષિ એ સ્ત્રી સાથે રાત-દિવસ આનંદ માણતા, અને પ્રેમથી ભરાયેલું તેમનું મન હંમેશાં નવી ખુશી અનુભતું હતું.
એકદા તુ ત્વરાયુક્તો નિશ્ચક્રામોટજાન્મુનિઃ । નિષ્ક્રામન્તં ચ કુત્રેતિ ગમ્યતે પ્રાહ સા શુભા ॥ ૧,૧૫.
એક દિવસ, ઋષિએ તાત્કાલિક કામ પડતાં પોતાની ઝૂંપડી છોડીને બહાર નીકળ્યા. ત્યારે એ શુભ સ્ત્રીએ પૂછ્યું: 'તમે ક્યાં જાઓ છો?'
ઇત્યુક્તઃ સ તયા પ્રાહ પરિવૃત્તમહઃ શુભે । સન્ધ્યોપાસ્તિં કરિષ્યામિ ક્રિયાલોપોન્યથા ભવેત્ ॥ ૧,૧૫.
એમ પૂછતાં, ઋષિએ કહ્યું: 'શુભે, હવે દિવસ વળી ગયો છે. હું સાંજની પૂજા કરવા જઈ રહ્યો છું, નહિ તો મારી નિયમિત ક્રિયા બગડી જશે.'
તતઃ પ્રહસ્ય સુદદી તં સા પ્રાહ મહામુનિમ્ । કિમદ્ય સર્વધર્મજ્ઞ પરિવૃત્તમહસ્તવ ॥ ૧,૧૫.
પછી એ સ્ત્રીએ મીઠું હસીને મહાન ઋષિને પૂછ્યું: 'ધર્મને જાણનારા, આજે ખરેખર તમારો દિવસ વળી ગયો?'
બહૂનાં વિપ્ર વર્ષાણાં પરિવૃત્તમ હસ્તવ । ગતમેતન્ન કુરુતે વિસ્મયં કસ્ય કથ્યતામ્ ॥ ૧,૧૫.
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, ઘણા વર્ષોથી તમારો દિવસ વળી ગયો છે. આમાં આશ્ચર્ય શું છે? કહો, આ કઈનું આશ્ચર્ય છે.
મુનિરુવાચ પ્રાતસ્ત્વમાગતા ભદ્રે નદીતીરમિદં શુભમ્ । મયા દૃષ્ટાસિ તન્વઙ્ગિ પ્રવિષ્ટાસિ મમાશ્રમમ્ ॥ ૧,૧૫.
ઋષિએ કહ્યું: 'ભદ્રે, તું સવારે અહીં પવિત્ર નદીના કાંઠે આવી હતી. હું તને જોયા પછી તું મારી આશ્રમમાં પ્રવેશી ગઈ.'
ઇયં ચ વર્તતે સન્ધ્યા પરિણામમહર્ગતમ્ । ઉપહાસઃ કિમર્થોયં સદ્ભાવઃ કથ્યતાં મમ ॥ ૧,૧૫.
હવે તો સાંજ પડી ગઈ છે, આખો દિવસ વીતી ગયો. જો તારો ભાવ સાચો હોય તો આ મજાક શા માટે? મને સાચું કારણ કહો.
પ્રમ્લોચોવાચ પ્રત્યૂષસ્યાગતા બ્રહ્મન્ સત્યમેતન્ન તન્મૃષા । નન્વસ્ય તસ્ય કાલસ્ય ગતાન્યબ્દશતાનિ તે ॥ ૧,૧૫.
પ્રમ્લોચાએ કહ્યું: 'બ્રાહ્મણ, હું ખરેખર સવારે આવી હતી, આ સત્ય છે, ખોટું નથી. પણ એ સમયના તારા માટે તો અનેક સો વર્ષ વીતી ગયા છે.'
સોમ ઉવાચ તતઃ સ સાધ્વસો વિપ્રસ્તાં પપ્રચ્છાયતેક્ષણામ્ । કથ્યતાં ભીરુ કઃ કાલસ્ત્વયા મે રમતઃ સહ ॥ ૧,૧૫.
સોમએ કહ્યું: પછી ઋષિ ડરીને, કમળ જેવી આંખો ધરાવતી એ સ્ત્રીને પૂછ્યું: 'ભયભીતે, મને સાચું કહો—મારે તારી સાથે રહીને કેટલો સમય વીતી ગયો?'
પ્રમ્લોચોવાચ સપ્તોત્તરામ્યતીતાનિ નવવર્ષશતાનિ તે । માસાશ્ચ ષટ્તથૈવાન્યત્સમતીતં દિનત્રયમ્ ॥ ૧,૧૫.
પ્રમ્લોચાએ કહ્યું: 'તારા માટે સાતસો નવ વર્ષ, છ મહિના અને ત્રણ દિવસ વીતી ગયા છે.'
ઋષિરુવાચ સત્યં ભીરુ વદસ્યેતત્પરિહાસોઽથવા શુભે । દિનમેકમહં મન્યેત્વયા સાર્ધમિહાસિતમ્ ॥ ૧,૧૫.
ઋષિએ કહ્યું: 'ભયભીતે, સાચું બોલ, આ મજાક છે કે ખરેખર એવું થયું છે, શુભે? મને તો લાગ્યું કે તારી સાથે અહીં ફક્ત એક જ દિવસ વિતાવ્યો છે.'