પ્રચેતસ ઊચુઃ યેન તાત પ્રજાવૃદ્ધૌ સમર્થા કર્મણા વયમ્ । ભવેમ તત્સમસ્તં નઃ કર્મ વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ॥ ૧,૧૪.
પ્રચેતસોએ કહ્યું: પિતા, કયા કાર્ય દ્વારા અમે પ્રજાની વૃદ્ધિ માટે સમર્થ બનીશું? તમે અમને એ તમામ રીતો સમજાવો.
પિતોવાચ આરાધ્ય વરદં વિષ્ણુમિષ્ટપ્રાપ્તિમસંશયમ્ । સમેતિ નાન્યથા મર્ત્યઃ કિમન્યત્કથયામિ વઃ ॥ ૧,૧૪.
પિતાએ કહ્યું: વરદાન આપનાર વિષ્ણુની પૂજા કરીને, નિશ્ચયથી ઇચ્છિત ફળ મળે છે; અન્ય રીતે કોઈ માનવને એ પ્રાપ્ત થતું નથી — બીજું શું કહું?
તસ્માત્પ્રજા વિવૃદ્ધ્યર્થં સર્વભૂતપ્રભું હરિમ્ । આરાધયત ગોવિન્દં યદિ સિદ્ધિમભીપ્સથઃ ॥ ૧,૧૪.
તેથી, પ્રજાની વૃદ્ધિ માટે, સર્વ ભૂતના સ્વામી હરિની પૂજા કરો; જો તમે સિદ્ધિ ઇચ્છો તો, ગોવિંદની આરાધના કરો.
ધર્મમર્થં ચ કામં ચ મોક્ષં ચાન્વિચ્છતાં સદા । આરાધનીયો ભગવાનનાદિપુરુષોત્તમઃ ॥ ૧,૧૪.
જે લોકો હંમેશા ધર્મ, સંપત્તિ, ઈચ્છા અને મુક્તિ શોધે છે, તેમને અનાદિ પુરુષોત્તમ ભગવાનની પૂજા કરવી જોઈએ.
યસ્મિન્નારાધિતે સર્ગં ચકારાદૌ પ્રજાપતિઃ । તમારાધ્યાચ્યુતં વૃદ્ધિઃ પ્રજાનાં વો ભવિષ્યતિ ॥ ૧,૧૪.
જેને પ્રજાપતિએ શરૂઆતમાં પૂજા કરી અને સર્જન કર્યું, એ અચલ ભગવાનની આરાધના કરીને, તમને પ્રજાની વૃદ્ધિ મળશે.
શ્રીપરાશર ઉવાચ ઇત્યેવમુક્તાસ્તે પિત્રા પુત્રાઃ પ્રાચેતસો દશ । મગ્નાઃ પયોધિસલિલે તપસ્તેષુઃ સમાહિતાઃ ॥ ૧,૧૪.
શ્રીપરાશરે કહ્યું: પિતાની આ સૂચના મળ્યા પછી, દસ પ્રચેતસો સમુદ્રના જળમાં ડૂબી ગયા અને એકાગ્ર મનથી તપસ્યા કરવા લાગ્યા.
દશવર્ષસહસ્રાણિ ન્યસ્તચિત્તા જગત્પતૌ । નારાયણે મુનિશ્રેષ્ઠ સર્વલોકપરાયણે ॥ ૧,૧૪.
દસ હજાર વર્ષ સુધી, સર્વજગતના સ્વામી, સર્વ લોકના આશ્રય શ્રી નારાયણમાં મન લગાવીને, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, તેઓ સંપૂર્ણ રીતે તલિન રહ્યા.
તત્રૈવાવસ્થિતા દેવમેકાગ્રમનસો હરિમ્ । તુષ્ટુવુર્યઃસ્તુતઃ કામાન્ સ્તોતુરિષ્ટાન્પ્રયચ્છતિ ॥ ૧,૧૪.
ત્યાં, એકાગ્ર મનથી, તેમણે હરિ ભગવાનની સ્તુતિ કરી, જેની સ્તુતિ કરવામાં આવે ત્યારે, તે ભક્તોને ઇચ્છિત ફળ આપે છે.
શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ સ્તવં પ્રચેતસો વિષ્ણોઃ સમુદ્રામ્ભસિ સંસ્થિતાઃ । ચક્રુસ્તન્મે મુનિશ્રેષ્ઠ સુપુણ્યં વક્તુમર્હસિ ॥ ૧,૧૪.
શ્રીમૈત્રેયે કહ્યું: પ્રચેતસોએ સમુદ્રના પાણીમાં ઊભા રહીને વિષ્ણુની સ્તુતિ રચી; હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, એ પવિત્ર સ્તુતિ મને કહો.
શ્રીપરાશર ઉવાચ શૃણુ મૈત્રેય ગોવિન્દં યથાપૂર્વં પ્રચેતસઃ । તુષ્ટુવુસ્તન્મયીભૂતાઃ સમુદ્રસલિલેશયાઃ ॥ ૧,૧૪.
શ્રીપરાશરે કહ્યું: હે મૈત્રેય, સાંભળો કે કેવી રીતે પ્રચેતસોએ સમુદ્રના પાણીમાં તલિન થઈને, પૂર્વે જેમ, ગોવિંદની સ્તુતિ કરી.
પ્રચેતસ ઊચુઃ નતાઃ સ્મ સર્વવચસાં પ્રતિષ્ઠા યત્ર શાશ્વતી । તમાદ્યન્તમશેષસ્ય જગતઃ પરમં પ્રભુમ્ ॥ ૧,૧૪.
પ્રચેતસોએ કહ્યું: અમે એ પરમ પ્રભુને વંદન કરીએ છીએ, જે સર્વ વાણીનું શાશ્વત આધાર છે, અને જે જગતના આરંભ અને અંત છે.
જ્યોતિરાદ્યમનૌપમ્યમણ્વનન્તમપારવત્ । યોનિભૂતમશેષસ્ય સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ ॥ ૧,૧૪.
તે અનન્ય, અપરિમિત, અતુલ્ય પ્રકાશને, જે સ્થિર અને ચળવળતા સર્વના મૂળ છે, અમે વંદન કરીએ છીએ.
યસ્યાહઃ પ્રથમં રૂપમરૂપસ્ય તથા નિશા । સંધ્યા ચ પરમેશસ્ય તસ્મૈ કાલાત્મને નમઃ ॥ ૧,૧૪.
જેના દિવસ અને રાત, નિરાકારનું પ્રથમ સ્વરૂપ છે, એ પરમેશ્વર, સમયરૂપને અમે વંદન કરીએ છીએ.
ભુજ્યતેઽનુદિનં દેવૈઃ પિતૃભિશ્ચ સુધાત્મકઃ । બીજભૂતં સમસ્તસ્ય તસ્મૈ સોમાત્મને નમઃ ॥ ૧,૧૪.
જે સોમરૂપે દેવો અને પિતૃઓ દ્વારા રોજ આનંદથી સ્વીકૃત થાય છે, અને જે સર્વનું બીજ છે, એ સોમાત્માને અમે વંદન કરીએ છીએ.
યસ્તમાસ્યત્તિ તીવ્રાત્મા પ્રભાભિર્ભાસયન્નભઃ । ઘર્મશીતામ્ભસા યોનિસ્તસ્મૈ સૂર્યત્મને નમઃ ॥ ૧,૧૪.
જે તીવ્ર પ્રકાશથી અંધકારને નાશ કરે છે, અને આકાશને કિરણોથી પ્રકાશિત કરે છે, જે તાપ, ઠંડક અને પાણીનો મૂળ છે, એ સૂર્યરૂપને અમે વંદન કરીએ છીએ.
કાઠિન્યવાન્ યો બિભર્તિ જગદેતદશેષતઃ । શબ્દાદિસંશ્રયો વ્યાપી તસ્મૈ ભૂમ્યાત્મને નમઃ ॥ ૧,૧૪.
જે કઠોરતા ધરાવે છે અને આખું જગત ધારણ કરે છે, અને જે ધ્વનિ અને ઇન્દ્રિયોના આધારરૂપે વ્યાપક છે, એ ભૂમિરૂપને અમે વંદન કરીએ છીએ.
યદ્યોનિભૂતં જગતો વીજં યત્સર્વદેહિનામ્ । તત્તોયરૂપમીશસ્ય નમામો હરિમેધસઃ ॥ ૧,૧૪.
જે ભગવાનનું જળરૂપ જગતનું મૂળ અને સર્વ જીવાત્માઓનું બીજ છે, એ હરિ, જગતના મૂળને અમે વંદન કરીએ છીએ.
યો મુખં સર્વદેવાનાં હવ્યભુક્કવ્યભુક્તથા । પિતૄણાં ચ નમસ્તસ્મૈ વિષ્ણવે પાવકાત્મને ॥ ૧,૧૪.
જે વિષ્ણુ, અગ્નિરૂપ છે, અને સર્વ દેવતાઓનું મુખ છે, જે હવન અને પિતૃઓના અર્પણને ગ્રહણ કરે છે, એ પાવકાત્માને અમે વંદન કરીએ છીએ.
પઞ્ચધાવસ્થિતો દેહે યશ્ચેષ્ટાં કુરુતેઽનિશમ્ । આકાશયોનિર્ભગવાંસ્તસ્મૈ વાય્વાત્મને નમઃ ॥ ૧,૧૪.
જે પાંસ પ્રકારથી શરીરમાં સ્થિત છે અને સતત ક્રિયા કરે છે, અને જે આકાશનું મૂળ છે, એ વાયુરૂપ ભગવાનને અમે વંદન કરીએ છીએ.
અવકાશમશેષાણાં ભૂતાનાં યઃ પ્રયચ્છતિ । અનન્તમૂર્તિમાઞ્છુદ્ધસ્તસ્મૈ વ્યોમાત્મને નમઃ ॥ ૧,૧૪.
જે સર્વ ભૂતોને અવકાશ આપે છે, અને જે અનંત સ્વરૂપ અને શુદ્ધ છે, એ વ્યોમરૂપને અમે વંદન કરીએ છીએ.
સમસ્તેન્દ્રિયસર્ગસ્ય યઃ સદા સ્થાનમુત્તમમ્ । તસ્મૈ શબ્દાદિરૂપાય નમઃ કૃષ્ણાય વેધસે ॥ ૧,૧૪.
જે સર્વ ઇન્દ્રિય અને deren સર્જનનું શ્રેષ્ઠ સ્થાન છે, અને જે ધ્વનિ અને અન્ય રૂપમાં છે, એ કૃષ્ણ, સર્જનહારને અમે વંદન કરીએ છીએ.
ગૃહ્ણાતિ વિષયાન્નિત્યમિન્દ્રિયાત્માક્ષરાક્ષરઃ । યસ્તસ્મૈ જ્ઞાનમૂલાય નતાસ્મ હરિમેધસે ॥ ૧,૧૪.
જે અક્ષય અને ક્ષયરૂપે, ઇન્દ્રિય દ્વારા વિષયોને સતત ગ્રહણ કરે છે, અને જે જ્ઞાનનો મૂળ છે, એ હરિ, જગતના મૂળને અમે વંદન કરીએ છીએ.
ગૃહીતાનિન્દ્રિયૈરર્થાનાત્મને યઃ પ્રયચ્છતિ । અન્તઃકરણરૂપાય તસ્મૈ વિશ્વાત્મને નમઃ ॥ ૧,૧૪.
જે ઇન્દ્રિયથી ગ્રહિત વસ્તુઓમાં આત્મા આપે છે, અને જે અંતઃકરણ સ્વરૂપ છે, એ વિશ્વાત્માને અમે વંદન કરીએ છીએ.
યસ્મિન્નનન્તે સકલં વિશ્વં યસ્માત્તથોદ્ગતમ્ । લયસ્થાનં ચ યસ્તસ્મૈ નમઃ પ્રકૃતિધર્મિણે ॥ ૧,૧૪.
જેમાં આખું વિશ્વ સ્થિત છે, અને જેમાંથી જગત ઉત્પન્ન થાય છે, અને જેમાં તે વિલય પામે છે, જે વિલયનું સ્થાન છે, એ પ્રકૃતિધારીને અમે વંદન કરીએ છીએ.
શુદ્ધઃ સંલ્લક્ષ્યતે ભ્રાન્ત્યા ગુણવાનિવ યોઽગુણઃ । તમાત્મરૂપિણં દેવ નતાસ્મ પુરુષોત્તમમ્ ॥ ૧,૧૪.
જે શુદ્ધ છે, ગુણોથી રહિત છે, છતાં ભ્રમથી ગુણવાળો લાગે છે—એ આત્મારૂપ ભગવાન, સર્વોત્તમ પુરુષને અમે વંદન કરીએ છીએ.
અવિકારમજં શુદ્ધં નિર્ગુણં યન્નિરજનમ્ । નતાઃસ્મતત્પરં બ્રહ્મ વિષ્ણોર્યત્પરમં પદમ્ ॥ ૧,૧૪.
જે અવિનાશી, અજન્મા, શુદ્ધ, ગુણરહિત અને નિર્દોષ છે—એ સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ, જે વિષ્ણુનું પરમ સ્થાન છે, તેને અમે નમન કરીએ છીએ.
અદીર્ઘહ્રસ્વમસ્થૂલણ્વનમશ્યામલોહિતમ્ । અસ્નેહચ્છાયમતનુમસક્તમશરીરીણમ્ ॥ ૧,૧૪.
જે ન લાંબું છે, ન ટૂંકું; ન મોટું, ન સૂક્ષ્મ; ન કાળું, ન લાલ; જેને મમતા, છાંયાં કે આકાર નથી; જે આસક્ત નથી અને શરીરથી રહિત છે.
અનાકાશમસંસ્પર્શમગન્ધમરસં ચ યત્ । અચક્ષુશ્રોત્રમચલમવાક્પાણિમમાનિસમ્ ॥ ૧,૧૪.
જેમાં આકાશ નથી, સ્પર્શ નથી, સુગંધ કે સ્વાદ નથી; જેને આંખ, કાન નથી; જે અચલ છે, વાણી, હાથ કે અહંકાર નથી.
અનામગોમત્રસુખમતેજસ્કમહેતુકમ્ । અભયં ભ્રાન્તિરહિતમ નિદ્રમજરામરમ્ ॥ ૧,૧૪.
જેનું નામ નથી, માપ નથી, સુખ નથી, તેજ નથી, કારણ નથી; જે નિર્ભય છે, ભ્રમથી મુક્ત છે, જેને ઊંઘ, વૃદ્ધાપન કે મરણ નથી.
અરજોશબ્દમમૃતમપ્લુતં યદસંવૃતમ્ । પૂર્વાપરેણ વૈ યસ્મિસ્તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥ ૧,૧૪.
જેમાં રાગ નથી, અવાજ નથી, જે અમર છે, અડગ છે, ઢાંકાયેલું નથી; જે પહેલાં અને પછી બંનેમાં છે—એ વિષ્ણુનું પરમ સ્થાન છે.