પ્રાચીનબર્હિર્ભગવાન્ મહાનાસીત્ પ્રજાપતિઃ । હવિર્ધાનાન્મહાભાગ યેન સંવર્ધિતાઃ પ્રજાઃ ॥ ૧,૧૪.
પ્રાચીનબર્હિ, ધન્ય અને મહાન પ્રજાપતિ, એ હતા જેમણે હવિર્ધાનના સૌભાગ્યશાળી સંતાનોને ઉછેર્યા.
પ્રાચીનાગ્રાઃ કુશાસ્તસ્ય પૃથિવ્યાં વિશ્રુતા મુને । પ્રાચીનબર્હિરભવત્ખ્યાતો ભુવિ મહાબલઃ ॥ ૧,૧૪.
પૃથ્વી પર પૂર્વ તરફ ઝુકેલા કુશના તણાં, હે મુનિ, તેમના કારણે પ્રસિદ્ધ થયા; પ્રાચીનબર્હિ મહા શક્તિશાળી તરીકે પૃથ્વી પર જાણીતા થયા.
સમુદ્રતનયાયાં તુ કૃતદારો મહીપતિઃ । મહતસ્તમસઃ પારે સવર્ણાયાં મહામતે ॥ ૧,૧૪.
સમુદ્રની દીકરી, વિવેકી સવર્ણા સાથે લગ્ન કરીને, રાજાએ મહાન અંધકારના પાર્શ્વે પોતાના ઘર સ્થાપિત કર્યું.
સવર્ણાધત્ત સામુદ્રી દશ પ્રાચીનબર્હિષઃ । સર્વે પ્રાચેતસો નામ ધનુર્વેદસ્ય પારગાઃ ॥ ૧,૧૪.
સવર્ણા, સમુદ્રની દીકરીથી, પ્રાચીનબર્હિને દસ પુત્રો થયા; બધા પ્રચેતસો કહેવાતા, ધનુરવિદ્યા માં નિપુણ હતા.
અપૃથગ્ધર્મચરણાસ્તે તપ્યન્ત મહત્તપઃ । દશવર્ષસહસ્રાણિ સમુદ્રસલિલેશયઃ ॥ ૧,૧૪.
એક જ ધર્મનું પાલન કરતા, તેમણે મહાન તપસ્યા કરી, દસ હજાર વર્ષ સુધી સમુદ્રના જળમાં નિવાસ કર્યો.
શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ યદર્થં તે મહાત્માનસ્તપસ્તેપુર્મહામુને । પ્રાચેતસઃ સમુદ્રામ્ભસ્યેતદાખ્યાતુમર્હસિ ॥ ૧,૧૪.
શ્રીમૈત્રેયે કહ્યું: હે મહામુનિ, એ મહાત્મા પ્રચેતસોએ સમુદ્રના જળમાં તપસ્યા શા માટે કરી? તમે એ વાત જણાવો.
શ્રીપરાશર ઉવાચ પિત્રા પ્રચેતસઃ પ્રોક્તાઃ પ્રજાર્થમમિતાત્મના । પ્રજાપતિનિયુક્તેન બહુમાનપુરઃસરમ્ ॥ ૧,૧૪.
શ્રીપરાશરે કહ્યું: પ્રચેતસોને તેમના પિતા, વિશાળ મન ધરાવતા, પ્રજાના હિત માટે, પ્રજાપતિના આજ્ઞાથી, ખૂબ માનથી સૂચના આપી.
પ્રાચીનબર્હિરુવાચ બ્રહ્મણા દેવદેવેન સમાદિષ્ટોસ્મ્યહં સુતાઃ । પ્રજાઃ સંવર્ધનીયાસ્તે મયા ચોક્તં તથેતિ તત્ ॥ ૧,૧૪.
પ્રાચીનબર્હિએ કહ્યું: મને બ્રહ્માએ, દેવોના દેવ, આજ્ઞા આપી છે કે મારા પુત્રોએ પ્રજાની વૃદ્ધિ કરવી; મેં તેમને એ કહ્યું અને તેઓ સંમત થયા.
તન્મમ પ્રીતયે પુત્રાઃ પ્રજાવૃદ્ધિમતન્દ્રિતાઃ । કુરુધ્વં માનનીયા વઃ સમ્યગાજ્ઞા પ્રજાપતેઃ ॥ ૧,૧૪.
મારા સંતાનો, મારી ખુશી માટે, તમે પ્રજાની વૃદ્ધિ માટે નિરંતર પ્રયત્ન કરો; પ્રજાપતિની આજ્ઞા યોગ્ય રીતે માનવી જોઈએ.
શ્રીપરાશર ઉવાચ તતસ્તે તત્પિતુઃ શ્રુત્વા વચનં નૃપનન્દનાઃ । તથેત્યુક્ત્વા ચ તં ભૂયઃ પપ્રચ્છુઃ પિતરં મુને ॥ ૧,૧૪.
શ્રીપરાશરે કહ્યું: પિતાના આ શબ્દો સાંભળીને, રાજાના પુત્રોએ 'તથાસ્તુ' કહ્યું અને પછી ફરી પિતાને પ્રશ્ન કર્યો, હે મુનિ.
પ્રચેતસ ઊચુઃ યેન તાત પ્રજાવૃદ્ધૌ સમર્થા કર્મણા વયમ્ । ભવેમ તત્સમસ્તં નઃ કર્મ વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ॥ ૧,૧૪.
પ્રચેતસોએ કહ્યું: પિતા, કયા કાર્ય દ્વારા અમે પ્રજાની વૃદ્ધિ માટે સમર્થ બનીશું? તમે અમને એ તમામ રીતો સમજાવો.
પિતોવાચ આરાધ્ય વરદં વિષ્ણુમિષ્ટપ્રાપ્તિમસંશયમ્ । સમેતિ નાન્યથા મર્ત્યઃ કિમન્યત્કથયામિ વઃ ॥ ૧,૧૪.
પિતાએ કહ્યું: વરદાન આપનાર વિષ્ણુની પૂજા કરીને, નિશ્ચયથી ઇચ્છિત ફળ મળે છે; અન્ય રીતે કોઈ માનવને એ પ્રાપ્ત થતું નથી — બીજું શું કહું?
તસ્માત્પ્રજા વિવૃદ્ધ્યર્થં સર્વભૂતપ્રભું હરિમ્ । આરાધયત ગોવિન્દં યદિ સિદ્ધિમભીપ્સથઃ ॥ ૧,૧૪.
તેથી, પ્રજાની વૃદ્ધિ માટે, સર્વ ભૂતના સ્વામી હરિની પૂજા કરો; જો તમે સિદ્ધિ ઇચ્છો તો, ગોવિંદની આરાધના કરો.
ધર્મમર્થં ચ કામં ચ મોક્ષં ચાન્વિચ્છતાં સદા । આરાધનીયો ભગવાનનાદિપુરુષોત્તમઃ ॥ ૧,૧૪.
જે લોકો હંમેશા ધર્મ, સંપત્તિ, ઈચ્છા અને મુક્તિ શોધે છે, તેમને અનાદિ પુરુષોત્તમ ભગવાનની પૂજા કરવી જોઈએ.
યસ્મિન્નારાધિતે સર્ગં ચકારાદૌ પ્રજાપતિઃ । તમારાધ્યાચ્યુતં વૃદ્ધિઃ પ્રજાનાં વો ભવિષ્યતિ ॥ ૧,૧૪.
જેને પ્રજાપતિએ શરૂઆતમાં પૂજા કરી અને સર્જન કર્યું, એ અચલ ભગવાનની આરાધના કરીને, તમને પ્રજાની વૃદ્ધિ મળશે.
શ્રીપરાશર ઉવાચ ઇત્યેવમુક્તાસ્તે પિત્રા પુત્રાઃ પ્રાચેતસો દશ । મગ્નાઃ પયોધિસલિલે તપસ્તેષુઃ સમાહિતાઃ ॥ ૧,૧૪.
શ્રીપરાશરે કહ્યું: પિતાની આ સૂચના મળ્યા પછી, દસ પ્રચેતસો સમુદ્રના જળમાં ડૂબી ગયા અને એકાગ્ર મનથી તપસ્યા કરવા લાગ્યા.
દશવર્ષસહસ્રાણિ ન્યસ્તચિત્તા જગત્પતૌ । નારાયણે મુનિશ્રેષ્ઠ સર્વલોકપરાયણે ॥ ૧,૧૪.
દસ હજાર વર્ષ સુધી, સર્વજગતના સ્વામી, સર્વ લોકના આશ્રય શ્રી નારાયણમાં મન લગાવીને, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, તેઓ સંપૂર્ણ રીતે તલિન રહ્યા.
તત્રૈવાવસ્થિતા દેવમેકાગ્રમનસો હરિમ્ । તુષ્ટુવુર્યઃસ્તુતઃ કામાન્ સ્તોતુરિષ્ટાન્પ્રયચ્છતિ ॥ ૧,૧૪.
ત્યાં, એકાગ્ર મનથી, તેમણે હરિ ભગવાનની સ્તુતિ કરી, જેની સ્તુતિ કરવામાં આવે ત્યારે, તે ભક્તોને ઇચ્છિત ફળ આપે છે.
શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ સ્તવં પ્રચેતસો વિષ્ણોઃ સમુદ્રામ્ભસિ સંસ્થિતાઃ । ચક્રુસ્તન્મે મુનિશ્રેષ્ઠ સુપુણ્યં વક્તુમર્હસિ ॥ ૧,૧૪.
શ્રીમૈત્રેયે કહ્યું: પ્રચેતસોએ સમુદ્રના પાણીમાં ઊભા રહીને વિષ્ણુની સ્તુતિ રચી; હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, એ પવિત્ર સ્તુતિ મને કહો.
શ્રીપરાશર ઉવાચ શૃણુ મૈત્રેય ગોવિન્દં યથાપૂર્વં પ્રચેતસઃ । તુષ્ટુવુસ્તન્મયીભૂતાઃ સમુદ્રસલિલેશયાઃ ॥ ૧,૧૪.
શ્રીપરાશરે કહ્યું: હે મૈત્રેય, સાંભળો કે કેવી રીતે પ્રચેતસોએ સમુદ્રના પાણીમાં તલિન થઈને, પૂર્વે જેમ, ગોવિંદની સ્તુતિ કરી.
પ્રચેતસ ઊચુઃ નતાઃ સ્મ સર્વવચસાં પ્રતિષ્ઠા યત્ર શાશ્વતી । તમાદ્યન્તમશેષસ્ય જગતઃ પરમં પ્રભુમ્ ॥ ૧,૧૪.
પ્રચેતસોએ કહ્યું: અમે એ પરમ પ્રભુને વંદન કરીએ છીએ, જે સર્વ વાણીનું શાશ્વત આધાર છે, અને જે જગતના આરંભ અને અંત છે.
જ્યોતિરાદ્યમનૌપમ્યમણ્વનન્તમપારવત્ । યોનિભૂતમશેષસ્ય સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ ॥ ૧,૧૪.
તે અનન્ય, અપરિમિત, અતુલ્ય પ્રકાશને, જે સ્થિર અને ચળવળતા સર્વના મૂળ છે, અમે વંદન કરીએ છીએ.
યસ્યાહઃ પ્રથમં રૂપમરૂપસ્ય તથા નિશા । સંધ્યા ચ પરમેશસ્ય તસ્મૈ કાલાત્મને નમઃ ॥ ૧,૧૪.
જેના દિવસ અને રાત, નિરાકારનું પ્રથમ સ્વરૂપ છે, એ પરમેશ્વર, સમયરૂપને અમે વંદન કરીએ છીએ.
ભુજ્યતેઽનુદિનં દેવૈઃ પિતૃભિશ્ચ સુધાત્મકઃ । બીજભૂતં સમસ્તસ્ય તસ્મૈ સોમાત્મને નમઃ ॥ ૧,૧૪.
જે સોમરૂપે દેવો અને પિતૃઓ દ્વારા રોજ આનંદથી સ્વીકૃત થાય છે, અને જે સર્વનું બીજ છે, એ સોમાત્માને અમે વંદન કરીએ છીએ.
યસ્તમાસ્યત્તિ તીવ્રાત્મા પ્રભાભિર્ભાસયન્નભઃ । ઘર્મશીતામ્ભસા યોનિસ્તસ્મૈ સૂર્યત્મને નમઃ ॥ ૧,૧૪.
જે તીવ્ર પ્રકાશથી અંધકારને નાશ કરે છે, અને આકાશને કિરણોથી પ્રકાશિત કરે છે, જે તાપ, ઠંડક અને પાણીનો મૂળ છે, એ સૂર્યરૂપને અમે વંદન કરીએ છીએ.
કાઠિન્યવાન્ યો બિભર્તિ જગદેતદશેષતઃ । શબ્દાદિસંશ્રયો વ્યાપી તસ્મૈ ભૂમ્યાત્મને નમઃ ॥ ૧,૧૪.
જે કઠોરતા ધરાવે છે અને આખું જગત ધારણ કરે છે, અને જે ધ્વનિ અને ઇન્દ્રિયોના આધારરૂપે વ્યાપક છે, એ ભૂમિરૂપને અમે વંદન કરીએ છીએ.
યદ્યોનિભૂતં જગતો વીજં યત્સર્વદેહિનામ્ । તત્તોયરૂપમીશસ્ય નમામો હરિમેધસઃ ॥ ૧,૧૪.
જે ભગવાનનું જળરૂપ જગતનું મૂળ અને સર્વ જીવાત્માઓનું બીજ છે, એ હરિ, જગતના મૂળને અમે વંદન કરીએ છીએ.
યો મુખં સર્વદેવાનાં હવ્યભુક્કવ્યભુક્તથા । પિતૄણાં ચ નમસ્તસ્મૈ વિષ્ણવે પાવકાત્મને ॥ ૧,૧૪.
જે વિષ્ણુ, અગ્નિરૂપ છે, અને સર્વ દેવતાઓનું મુખ છે, જે હવન અને પિતૃઓના અર્પણને ગ્રહણ કરે છે, એ પાવકાત્માને અમે વંદન કરીએ છીએ.
પઞ્ચધાવસ્થિતો દેહે યશ્ચેષ્ટાં કુરુતેઽનિશમ્ । આકાશયોનિર્ભગવાંસ્તસ્મૈ વાય્વાત્મને નમઃ ॥ ૧,૧૪.
જે પાંસ પ્રકારથી શરીરમાં સ્થિત છે અને સતત ક્રિયા કરે છે, અને જે આકાશનું મૂળ છે, એ વાયુરૂપ ભગવાનને અમે વંદન કરીએ છીએ.
અવકાશમશેષાણાં ભૂતાનાં યઃ પ્રયચ્છતિ । અનન્તમૂર્તિમાઞ્છુદ્ધસ્તસ્મૈ વ્યોમાત્મને નમઃ ॥ ૧,૧૪.
જે સર્વ ભૂતોને અવકાશ આપે છે, અને જે અનંત સ્વરૂપ અને શુદ્ધ છે, એ વ્યોમરૂપને અમે વંદન કરીએ છીએ.