શ્રીપરાશર ઉવાચ તત ઉત્સારયામાસ શૈલાન્ શતસહસ્રશઃ। ધનુષ્કોટ્યા પદા વૈન્યસ્તેન શૈલા વિવર્દ્ધિતાઃ
શ્રી પરાશર કહે છે: ત્યારબાદ વૈન્યે પોતાના ધનુષની ટોચ અને પગથી હજારો પર્વતો દૂર કરી દીધા; એના કારણે પર્વતો વધુ ઊંચા થયા.
ન હિ પૂર્વવિસર્ગે વૈ વિષમે પૃથિવીતલે। પ્રવિભાગઃ પુરાણાં વા ગ્રામાણાં વા પુરાઽભવત્
મૈત્રેય, અગાઉની સૃષ્ટિમાં પૃથ્વી પર ક્યાંય જમીન કે ગામોની વહેંચણી નહોતી, કારણ કે ધરતી અસમાન હતી.
ન સસ્યાનિ ન ગોરક્ષ્યં ન કૃષિર્ન વણિક્પથઃ। વૈન્યાત્પ્રભૃતિ મૈત્રેય સર્વસ્યૈતસ્ય સમ્ભવઃ
કોઈ પાક, ગાય-બછડાંની દેખરેખ, ખેતી કે વેપારના રસ્તા નહોતા; એ બધું વૈન્યથી શરૂ થયું, મૈત્રેય.
યત્રયત્ર સમં ત્વસ્ય ભૂમેરાસીદ્દ્વિજોત્તમ। તત્રતત્ર પ્રજાઃ સર્વા નિવાસં સમરોચયત્
દ્વિજોત્તમ, જ્યાં જ્યાં પૃથ્વી સમાન હતી, ત્યાં ત્યાં બધા લોકો રહેવા માટે પસંદ કરતા.
આહારઃ ફલમૂલાનિ પ્રજાનામભવત્તદા। કૃચ્છ્રેણ મહતા સોપિ પ્રણષ્ટાસ્વૌષદીષુ વૈ
તે સમયે લોકોનું ખોરાક ફળ અને મૂળ હતું; અને ઔષધિઓ નાશ પામતાં, એ પણ મોટી મુશ્કેલીથી મળતું.
સ કલ્પયિત્વા વત્સં તુ મનું સ્વાયંભુવં પ્રભુમ્। સ્વપાણૌ પૃથિવીનાથો દુદોહ પૃથિવીં પૃથુઃ। સસ્યજાતાનિ સર્વાણિ પ્રજાનાં હિતકામ્યયા
પૃથુએ સ્વાયંભુવ મનુને વાછરાં બનાવ્યો, અને પોતે પૃથ્વીનો માલિક બનીને પોતાના હાથથી પૃથ્વીને દૂધ પાડી, લોકોના હિત માટે દરેક પ્રકારના પાક મેળવ્યા.
તેનાન્નેન પ્રજાસ્તાત વર્તન્તેદ્યાપિ નિત્યશઃ
એ જ ખોરાકથી, પ્રિય, લોકો આજે પણ સતત જીવતા રહે છે.
પ્રાણપ્રદાતા સ પૃથુર્યસ્માદ્ભૂમેરભૂત્પિતા। તતસ્તુ પૃથિવીસંજ્ઞામવાપાખિલધારિણી। ૮૯ તતશ્ચ દેવૈર્મુનિભિર્દૈત્યૈ રક્ષોભિરદ્રિ ભિઃ। ગન્ધર્વૈરુરગૈર્યક્ષૈઃ પિતૃભિસ્તરુભિસ્તથા
પૃથુ જીવન આપનાર અને પૃથ્વીનો પિતા બન્યો; એટલે સર્વને ધારણ કરતી પૃથ્વી 'પૃથ્વી' નામે ઓળખાઈ.
તત્તત્પાત્રમુપાદાય તત્તદ્દુગ્ધં મુને પયઃ। વત્સદોગ્ધૃવિશ્ષોઆ!શ્ચ તેષાં તદ્યોનયોઽભવન્
પછી દેવ, ઋષિ, દૈત્ય, રાક્ષસ, પર્વત, ગંધર્વ, સર્પ, યક્ષ, પિતૃ અને વૃક્ષોએ પોતપોતાના વાસણમાં, પોતાના વાછરાં અને દૂધપાડનાર સાથે, પૃથ્વીમાંથી પોતપોતાનું દૂધ પાડી લીધું.
સૈષા ધાત્રી વિધાત્રી ચ ધારિણી પોષણી તથા। સર્વસ્ય તુ તતઃ પૃથ્વી વિષ્ણુપાદતલોદ્ભવા
પૃથ્વી પોષક, આધાર, ધારણ કરનાર અને પોષણ આપનાર છે; એ વિષ્ણુના પગથી ઉત્પન્ન થઈને સર્વનો આધાર બની.
એવં પ્રભાવસ્સ પૃથુઃ પુત્રો વૈન્યસ્ય વીર્યવાન્। જજ્ઞે મહીપતિઃ પૂર્વો રાજાભૂજ્જનરઞ્જનાત્
આ રીતે પૃથુ, વૈન્યનો બલવાન પુત્ર, પોતાની શક્તિ બતાવી; એ પ્રથમ રાજા હતો, જે લોકોના આનંદ માટે જન્મ્યો.
ય ઇદં જન્મ વૈન્યસ્ય પૃથોઃ સંકીર્ત્તરેન્નરઃ। ન તસ્ય દુષ્કૃતં કિંચિત્ફલદાયિ પ્રજાયતે
જે માણસ વૈન્યના પુત્ર પૃથુનો જન્મ વર્ણવે છે, એના કોઈ દુષ્કર્મનું ફળ ક્યારેય મળતું નથી.
દુસ્સ્વપ્નોપશમં નૄણાં શૃણ્વતામેતદુત્તમમ્। પૃથોર્જન્મ પ્રભાવશ્ચ કરોતિ સતતં નૃણામ્
પૃથુના જન્મ અને મહિમાનું આ ઉત્તમ વર્ણન સાંભળવાથી લોકોના દુઃસ્વપ્નો હંમેશા દૂર થાય છે.
દીર્ઘસત્રેણ દેવેશં સર્વ્વયજ્ઞેશ્વરં હરિમ્ । પૂજયિષ્યામ ભદ્રં તે તસ્યાંશસ્તે ભવિષ્યતિ
અમે લાંબા યજ્ઞથી હરિ, બધા દેવો અને યજ્ઞોના સ્વામીની પૂજા કરીશું; તને શુભ થાય, એના ભાગ તને મળશે.
દીપ્યમાનઃ સ વપુષા સાક્ષાદગ્નિરિવ જ્વલન્ । આદ્યમાજગવં નામ ખાત્ પપાગ તતો ધનુઃ
એ પોતે જ અગ્નિ જેવો તેજસ્વી દેખાતો, આકાશમાં પ્રાચીન અજગવ રૂપે પ્રવેશ્યો અને ત્યાંથી ધનુષ ઉઠાવ્યો.
ચકાર હ્ટદિ તાદૃક્ ચ કર્મણા કૃતવાનસૌ । તતઃ સ પૃથિવીપાલઃ પાલયન્ વસુધામિમામ્
એણે યોગ્ય કાર્ય કર્યા અને પછી પૃથ્વીનો રક્ષક બનીને આ ધરતી પર શાસન કર્યું.
પ્રજાનામુપકારાય યદિ માં ત્વં હનિષ્યસિ । આધારઃ કઃ પ્રજાનાં તે નપશ્વેષ્ઠે ભવિષ્યતિ
જો તું મને લોકોના હિત માટે મારશે, તો તારા પ્રજાનો આધાર કોણ રહેશે, જો હું નાશ પામું?
તતશ્વ દેવૈર્મુનિબિર્દૈત્યૈરક્ષોભિરદ્રિભિઃ । ગન્ધર્વૈરુરગૈર્યક્ષૈઃ પિતૃભિસ્તરુભિસ્તથા
પછી દેવો, ઋષિઓ, દૈત્યો, રાક્ષસો, પર્વતો, ગંધર્વો, સર્પો, યક્ષો, પિતૃઓ અને વૃક્ષોએ...
પૃથોઃ પુત્રૌ મહાવીર્યૌ જજ્ઞાતોઽન્તર્દ્ધિપાલિનૌ શિખણ્ડિની હવિર્દ્ધાનમન્તર્દ્ધાનાદ્ વ્યજાયત
પૃથુના બે પુત્રો, બંને મહાન શક્તિ ધરાવતા અને સમૃદ્ધિ જાળવનારા, જન્મ્યા — શિખંડિની અને હવિર્ધાન; તેઓ અંતર્ધાનાથી પ્રગટ થયા.
હવિર્દ્ધાનાત્ ષડાગ્નેયી ધિષણાજનયત્ સુતાન્ । પ્રાચીનબર્હિષં શુક્રં ગયં કૃષ્ણં વ્રજાજિનૌ
હવિર્ધાનથી, અગ્નિની દીકરી ધિષણા દ્વારા છ પુત્રો જન્મ્યા: પ્રાચીનબર્હિ, શુક્ર, ગય, કૃષ્ણ, વ્રજ અને અજિન.
પ્રાચીનબર્હિર્ભગવાન્ મહાનાસીત્ પ્રજાપતિઃ । હવિર્ધાનાન્મહાભાગ યેન સંવર્ધિતાઃ પ્રજાઃ ॥ ૧,૧૪.
પ્રાચીનબર્હિ, ધન્ય અને મહાન પ્રજાપતિ, એ હતા જેમણે હવિર્ધાનના સૌભાગ્યશાળી સંતાનોને ઉછેર્યા.
પ્રાચીનાગ્રાઃ કુશાસ્તસ્ય પૃથિવ્યાં વિશ્રુતા મુને । પ્રાચીનબર્હિરભવત્ખ્યાતો ભુવિ મહાબલઃ ॥ ૧,૧૪.
પૃથ્વી પર પૂર્વ તરફ ઝુકેલા કુશના તણાં, હે મુનિ, તેમના કારણે પ્રસિદ્ધ થયા; પ્રાચીનબર્હિ મહા શક્તિશાળી તરીકે પૃથ્વી પર જાણીતા થયા.
સમુદ્રતનયાયાં તુ કૃતદારો મહીપતિઃ । મહતસ્તમસઃ પારે સવર્ણાયાં મહામતે ॥ ૧,૧૪.
સમુદ્રની દીકરી, વિવેકી સવર્ણા સાથે લગ્ન કરીને, રાજાએ મહાન અંધકારના પાર્શ્વે પોતાના ઘર સ્થાપિત કર્યું.
સવર્ણાધત્ત સામુદ્રી દશ પ્રાચીનબર્હિષઃ । સર્વે પ્રાચેતસો નામ ધનુર્વેદસ્ય પારગાઃ ॥ ૧,૧૪.
સવર્ણા, સમુદ્રની દીકરીથી, પ્રાચીનબર્હિને દસ પુત્રો થયા; બધા પ્રચેતસો કહેવાતા, ધનુરવિદ્યા માં નિપુણ હતા.
અપૃથગ્ધર્મચરણાસ્તે તપ્યન્ત મહત્તપઃ । દશવર્ષસહસ્રાણિ સમુદ્રસલિલેશયઃ ॥ ૧,૧૪.
એક જ ધર્મનું પાલન કરતા, તેમણે મહાન તપસ્યા કરી, દસ હજાર વર્ષ સુધી સમુદ્રના જળમાં નિવાસ કર્યો.
શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ યદર્થં તે મહાત્માનસ્તપસ્તેપુર્મહામુને । પ્રાચેતસઃ સમુદ્રામ્ભસ્યેતદાખ્યાતુમર્હસિ ॥ ૧,૧૪.
શ્રીમૈત્રેયે કહ્યું: હે મહામુનિ, એ મહાત્મા પ્રચેતસોએ સમુદ્રના જળમાં તપસ્યા શા માટે કરી? તમે એ વાત જણાવો.
શ્રીપરાશર ઉવાચ પિત્રા પ્રચેતસઃ પ્રોક્તાઃ પ્રજાર્થમમિતાત્મના । પ્રજાપતિનિયુક્તેન બહુમાનપુરઃસરમ્ ॥ ૧,૧૪.
શ્રીપરાશરે કહ્યું: પ્રચેતસોને તેમના પિતા, વિશાળ મન ધરાવતા, પ્રજાના હિત માટે, પ્રજાપતિના આજ્ઞાથી, ખૂબ માનથી સૂચના આપી.
પ્રાચીનબર્હિરુવાચ બ્રહ્મણા દેવદેવેન સમાદિષ્ટોસ્મ્યહં સુતાઃ । પ્રજાઃ સંવર્ધનીયાસ્તે મયા ચોક્તં તથેતિ તત્ ॥ ૧,૧૪.
પ્રાચીનબર્હિએ કહ્યું: મને બ્રહ્માએ, દેવોના દેવ, આજ્ઞા આપી છે કે મારા પુત્રોએ પ્રજાની વૃદ્ધિ કરવી; મેં તેમને એ કહ્યું અને તેઓ સંમત થયા.
તન્મમ પ્રીતયે પુત્રાઃ પ્રજાવૃદ્ધિમતન્દ્રિતાઃ । કુરુધ્વં માનનીયા વઃ સમ્યગાજ્ઞા પ્રજાપતેઃ ॥ ૧,૧૪.
મારા સંતાનો, મારી ખુશી માટે, તમે પ્રજાની વૃદ્ધિ માટે નિરંતર પ્રયત્ન કરો; પ્રજાપતિની આજ્ઞા યોગ્ય રીતે માનવી જોઈએ.
શ્રીપરાશર ઉવાચ તતસ્તે તત્પિતુઃ શ્રુત્વા વચનં નૃપનન્દનાઃ । તથેત્યુક્ત્વા ચ તં ભૂયઃ પપ્રચ્છુઃ પિતરં મુને ॥ ૧,૧૪.
શ્રીપરાશરે કહ્યું: પિતાના આ શબ્દો સાંભળીને, રાજાના પુત્રોએ 'તથાસ્તુ' કહ્યું અને પછી ફરી પિતાને પ્રશ્ન કર્યો, હે મુનિ.