કાલસ્વરૂપં વિષ્ણોશ્ચ યન્મયોક્તં તવાનઘ । તેન તસ્ય નિબોધ ત્વં પરિમાણોપપાદનમ્
હે પાપરહિત, મેં જે વિષ્ણુના કાળરૂપ વિશે કહ્યું છે, એથી હવે તેમનું માપ કઈ રીતે ગણાય છે તે સમજ.
અન્યેષાં ચૈવ જન્તૂનાં ચરાણામચરાશ્ચ યે । ભૂભૂભૃત્સાગરાદીનામશેષાણાં ચ સત્તમ
અને એ જ રીતે, હે શ્રેષ્ઠ, બધા અન્ય જીવ, ચાલતા અને અચલ, પૃથ્વી, પર્વતો, સાગર અને બધાંમાં પણ એ જ નિયમ લાગુ પડે છે.
કાષ્ઠા પત્ર્ચદશાખ્યાતા નિમેષા મુનિસત્તમ । કાષ્ઠા પત્ર્ચદશાખ્યાતા નિમેષા મનિસત્તમ । કાષ્ઠા ત્રિંશત્કલા ત્રિંશત્કલા મૌહૂર્તિકો વિધિઃ
હે મહાન મુનિ, પંદર નિમેષને એક કાષ્ઠા કહેવાય છે. ત્રીસ કાષ્ઠા મળીને એક કલાં બને છે અને ત્રીસ કલાંથી એક મુહૂર્ત થાય છે, આવું નિયમ છે.
તાવત્સંખ્યૈરહોરાત્રં મુહૂર્તૈર્માનુષં સ્મૃતમ્ । અહોરાત્રાણિ તાવાનિત માસઃ પક્ષદ્વયાત્મકઃ
એવાં મુહૂર્તોની સંખ્યા પ્રમાણે માનવનો એક દિવસ-રાત ગણાય છે. આવી દિવસ-રાતોની ગણતરીથી, બે પખવાડિયાં મળીને એક મહિનો બને છે.
તૈઃ ષડ્ભિરયનં વર્ષ દ્વેઽયનેં દક્ષિણોત્તરે । અયનં દક્ષિણં રાત્રિર્દેવાનામુત્તરં દિનમ્
છ મહિના મળીને એક વર્ષ થાય છે, જેમાં દક્ષિણ અને ઉત્તર અયન આવે છે. દેવતાઓ માટે દક્ષિણ અયન રાત છે અને ઉત્તર અયન તેમનો દિવસ છે.
દિવ્યૈર્વર્ષસહસ્ત્રૈસ્તુ કૃતત્રેતદિસંજ્ઞિતમ્ । ચતુર્યુગં દ્વાદશભિસ્તદ્વિભાગં નિબોધ મે
હજાર દેવવર્ષને કૃત, ત્રેતાં અને અન્ય યુગો કહેવામાં આવે છે. એ ચાર યુગોનું વિભાજન બાર ભાગમાં કેવી રીતે થાય છે, તે મારી પાસેથી જાણ.
ચત્વારિ ત્રીણિ દ્વૈ ચૈકં કૃતાદિષુ યથાક્રમમ્ । દિવ્યાબ્દાનાં સહસ્ત્રાણિ યુગેષ્વાહુઃ પુરાવિદઃ
કૃતયુગ માટે ચાર, ત્રેતાયુગ માટે ત્રણ, દ્વાપર માટે બે અને કલિયુગ માટે એક—આક્રમશઃ એમ પુરાતન જ્ઞાતાઓએ દરેક યુગ માટે હજારો દેવવર્ષ ગણાવ્યા છે.
તત્પ્રમાણૈઃ શતૈઃ સન્ધ્યા પૂર્વા તત્રાભિધીયતે । સન્ધ્યાંશશ્ચૈવ તત્તુલ્યો યુગસ્યાનન્તરો હિ સઃ
એ જ માપના સો-સો ભાગથી યુગની શરૂઆતની સંધ્યા કહેવાય છે. યુગ પછીની સંધ્યા પણ એટલી જ માપની હોય છે.
સન્ધ્યાસધ્યાંશયોરન્તર્યઃ કાલો મુનિસત્તમ । યુગાખ્યઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ કૃતત્રેતાદિસંજ્ઞિતઃ
સંધ્યા અને સંધ્યાંશ વચ્ચેનો સમય, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, યુગ કહેવાય છે, જેને કૃત, ત્રેતાં વગેરે નામ આપવામાં આવ્યા છે.
કૃતં ત્રેતા દ્વારરશ્ચ કલિશ્ચૈવ ચતુર્યુગમ્ । પ્રોચ્યતે તસ્તહસ્ત્ર ચ બ્રહ્મણો દિવસં મુને
કૃત, ત્રેતાં, દ્વાપર અને કલિ—આ ચાર યુગો કહેવાય છે. આવી હજાર ચતુર્યુગની આવૃત્તિએ બ્રહ્માનો એક દિવસ થાય છે, હે મુનિ.
બ્રહ્મણો દિવસે બ્રહ્મન્મનવસ્તુ ચતુર્દશ । ભવન્તિ પરિમાણં ચ તેષાં કાલકૃતં શ્રૃણુ
બ્રહ્માના એક દિવસે, હે બ્રાહ્મણ, ચૌદ મનુ થાય છે. તેમના સમયનું માપ કેટલું છે, તે સાંભળ.
સપ્તર્ષયઃ સુરાઃ શક્રો મનુસ્તત્સૂનવો નૃપાઃ । એકકાલે હિ સૃજ્યન્તે સંહ્રિયન્તે ચ પૂર્વવત્
સાત ઋષિ, દેવતાઓ, ઇન્દ્ર, મનુ અને તેમના પુત્રો રાજાઓ—આ બધા એક જ સમયે ઉત્પન્ન થાય છે અને પહેલાં જેવું જ વિલય પામે છે.
ચતુર્યગુણાં સંખ્યાતા સાધિકા હ્રોકાસપ્તતિઃ । મન્વન્તરં મનોઃ કાલઃ સુરાદીનાં ચ સત્તમ
એકાવન અને થોડું વધારે, એ ચારથી ગુણ્યા, એટલો સમય મન્વંતર કહેવાય છે, હે શ્રેષ્ઠ. એ મનુ અને દેવતાઓનો સમય છે.
અષ્ટૌ શત સહસ્ત્રાણિ દિવ્યયાં સંખ્યયા સ્મૃતમ્ । દ્વિપત્રચાશત્તથાન્યાનિ સહસ્ત્રાણ્યધિકાનિ તુ
આઠ લાખ બહેતેર હજાર દેવવર્ષ ગણાય છે. અને એ ઉપરાંત, એના બે ગણા અને વધુ હજારો વર્ષો પણ છે.
ત્રિંશત્કોટ્યસ્તુ સમ્પૂર્ણાઃ સંખ્યાતાઃ સંખ્યાયા દ્વિજ । સપ્તષષ્ટિસ્તથાન્યાનિ નિયુતાનિ મહામુને
ત્રણ કરોડ પૂર્ણ સંખ્યા ગણાય છે, હે દ્વિજ. અને એ ઉપરાંત સડસઠ નિયુત વધુ ગણાય છે, હે મહાન મુનિ.
વિંશતિસ્તુ સહ્સ્ત્રાણિ કાલોઽયમધિકં વિના । મન્વન્તરસ્ય સડ્ખયેયં માનુષૈર્વત્સરૈર્દ્વિજ
વીસ હજાર વધુ વર્ષો, વધારાની ગણતરી વિના, મન્વંતરનું માનવ વર્ષોમાં ગણતરી છે, હે દ્વિજ.
ચતુર્દશગુણો હ્યોષ કાલો બ્રાહ્મમહઃ સ્મૃતમ્ । બ્રાહ્મો નૈમિત્તિકો નામ તસ્યાન્તે પ્રતિસત્ર્ચરઃ
એ સમયનો ચૌદ ગણો સમય બ્રહ્માનો દિવસ કહેવાય છે. એના અંતે 'નૈમિત્તિક' નામે વિલય આવે છે.
તદા હી દહ્રાતે સર્વં ત્રૈલોક્યં ભૂર્ભુવાદિકમ્ । જનં પ્રયાન્તિ તાપાર્થા મહર્લોકનિવાસિનઃ
ત્યારે ત્રણેય લોક—ભૂ, ભુવઃ વગેરે—સર્વે વિલય પામે છે. મહર્લોકમાં રહેનારા તાપથી બચવા માટે જનલોકમાં જાય છે.
એકાર્ણવે તુ ત્રૈલોક્યે બ્રહ્મ નારાયણાત્મકઃ । ભોગિશય્યાં ગતઃ શેતે ત્રૈલોક્યગ્રાસબૃંહિતઃ
જ્યારે ત્રણેય લોક એક જ મહાસાગર બની જાય છે, ત્યારે બ્રહ્મા, જેનું સ્વરૂપ નારાયણ છે, ભોગી નાગની શૈયા પર સુઈ જાય છે, લોકગ્રાસથી વિશાળ બનેલા.
જનસ્થૈર્યોગિભિર્દેવાશ્ચિન્ત્યમાનોઽબ્જસમ્ભવઃ । તત્પ્રમાણાં હિ તાં રાત્રિં તદન્તે સૃજતે પુનઃ
જનલોકમાં દેવતાઓ અને યોગીઓ કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માનું સ્મરણ કરે છે. એટલી જ લાંબી રાત પછી, એના અંતે, તેઓ ફરી સર્જન કરે છે.
એવં તુ બ્રહ્મણો વર્ષમેવં વર્ષશતં ચ યત્ । શતં હિ તસ્ય વર્ષાણાં પરમાયુર્મહાત્મનઃ
બ્રહ્માજીનું એક વર્ષ જેમ વર્ણવાયું છે, એ રીતે એમના આવા સો વર્ષ એમનું આયુષ્ય ગણાય છે; એ મહાન આત્માની સર્વોચ્ચ આયુષ્ય સો વર્ષ જ છે.
એકમસ્ય વ્યતીતં તુ પરાર્દ્ધ બ્રહ્મણોઽનઘ । તસ્યાન્તેઽભૂન્મહાકલ્પઃ પાદ્ય ઇત્યભિવિશ્રુતઃ
હે નિર્દોષ, બ્રહ્માજીના એક પરાર્ધ પૂરાં થઈ ગયા છે; એના અંતે પાદ્ય નામે પ્રસિદ્ધ મહાકલ્પ થયો હતો.
દ્વિતીયસ્ય પરાર્દ્ધસ્ય વર્તમાનસ્ય વૈ દ્વિજ । વારાહ ઇતિ કલ્પોઽયં પ્રથમઃ પરિકીર્તિતઃ
હે દ્વિજ, હવે બીજો પરાર્ધ ચાલી રહ્યો છે, તેમાં પહેલો કલ્પ વારાહ કલ્પ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ । બ્રહ્માનારાયણાખ્યોઽસૌ કલ્પાદૌ ભગવાન્યથા । સસર્જ સર્વભૂતાનિ તદાચક્ષ્વ મહામુને
શ્રી મૈત્રેયે કહ્યું: કલ્પના આરંભે બ્રહ્મા-નારાયણ નામે ભગવાને સર્વ જીવોની રચના કરી; હે મહામુની, એ કેવી રીતે થયું તે કહો.
શ્રીપરાશર ઉવાચ । પ્રજાઃ સસર્જ ભગવાન્બ્રહ્મા નારાયણાત્મકઃ । પ્રજાપતિપતિર્દેવો યથા તન્મે નિશામય
શ્રી પરાશરે કહ્યું: નારાયણમય બ્રહ્માએ સર્વ પ્રજાઓની રચના કરી; પ્રજાપતિના સ્વામી દેવે કેવી રીતે સર્જન કર્યું તે સાંભળો.
અતીતકલ્પાવસાને નિશાસુપ્તોત્થિતઃ પ્રભુઃ । સત્ત્વોદ્રિ ક્તસ્તથા બ્રહ્મા શૂન્યં લોકમવૈક્ષત
પહેલા કલ્પના અંતે, રાત્રિ પૂરી થયા પછી જ્યારે ભગવાન જાગ્યા, ત્યારે સત્વગુણથી યુક્ત બ્રહ્માએ જગતને ખાલી જોયું.
નારાયણઃ પરોઽચિન્ત્યઃ પરોષામપિ સ પ્રભુઃ । બ્રહ્મસ્વરૂપી ભગવાનનાદિઃ સર્વસમ્ભવઃ
નારાયણ સર્વોપરી, અવિચલ અને સર્વથી પર છે; એ ભગવાન બ્રહ્મારૂપી છે, અનાદિ છે અને સર્વનું મૂળ છે.
ઇમં ચોદાહરન્ત્યત્ર શ્લોકં નારાયણં પ્રતિ । બ્રહ્મસ્વરૂપિણં દેવં જગતઃ પ્રભવાપ્યયમ્
અહીં નારાયણ વિષે એક શ્લોક કહેવામાં આવે છે: બ્રહ્મારૂપી દેવ જ જગતનું ઉત્પત્તિ અને લયસ્થાન છે.
આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ । અયનં તસ્ય તાઃ પૂર્વં તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ
પાણીને 'નાર' કહેવામાં આવે છે, અને તે પાણી નરનાં સંતાન છે એમ કહેવાય છે. આ પાણી પહેલેથી જ તેમા વસે છે, એટલે તેમને 'નારાયણ' નામે ઓળખવામાં આવે છે.
તોયાન્તઃસ્થાં મહીં જ્ઞાત્વા જગત્યેકાર્ણવીકૃતે । અનુમાનાત્તદુદ્ધારં કર્તુકામઃ પ્રજાપતિઃ
જ્યારે આખું જગત એક જ મહાસાગર બની ગયું હતું, ત્યારે પ્રજાપતિએ જાણ્યું કે ધરતી પાણીની અંદર છે. તેને બહાર લાવવાની ઇચ્છા રાખી, તેણે એ માટે ઉપાય વિચાર્યો.