વિષ્ણુપુરાણમ્

त्वत्तो हि वेदाध्ययनमधीतमखिलं गुरो । धर्मशास्त्राणि सर्वाणि तथांगनि यथाक्रमम्

હે ગુરુદેવ, આપ પાસેથી મેં બધા વેદો, ધર્મશાસ્ત્રો અને તેમના બધા અંગો યોગ્ય ક્રમમાં ભણ્યા છે.

त्वत्प्रसादान्मुनिश्रेष्ठ मानन्ये नाकृतश्रमम् । वक्ष्यन्ति सर्वशास्त्रेषु प्रायशो येऽपि विद्विषः

હે ઋષિશ્રેષ્ઠ, આપની કૃપાથી તો જે લોકો આપના ભક્ત નથી કે આપના વિરોધી છે, તેઓ પણ સહેલાઈથી બધા શાસ્ત્રોનું વર્ણન કરી શકે છે.

सोऽहमिच्छामि धर्मज्ञ श्रोतुं त्वत्तो यथा जगत् । बभूव भूयश्च​ यथा महाभाग भविष्यति

હું, હે ધર્મના જ્ઞાતા, આપ પાસેથી સાંભળવા ઈચ્છું છું કે જગત કેવી રીતે થયું, કેવી રીતે છે અને, હે મહાભાગ્યશાળી, ભવિષ્યમાં કેવી રીતે રહેશે.

यन्मयं च जगद्ब्रह्मन्यतश्चैतच्चराचरम् । लीनमासीद्यथा यत्र लयमेष्यति यत्र च

આ બ્રહ્મમય જગત અને ચાલતું-અચળતું બધું કઈ રીતે લય પામ્યું, ક્યાં વિલય પામ્યું અને ફરી ક્યાં લય પામશે, એ પણ હું જાણવું ઈચ્છું છું.

यत्प्रमाणानि भूतानि देवादीनां च सम्भवम् । समुद्रपर्वतानां च संस्थानं च यथा भुवः

સર્વ પ્રાણીઓનું માપ, દેવાદિનું ઉત્પત્તિસ્થાન, સમુદ્રો અને પર્વતોનું સ્વરૂપ અને પૃથ્વીનું બંધારણ શું છે, એ પણ જણાવો.

सूर्यादीनां च संस्थानं प्रमाणं मुनिसत्तम । देवादीनां तथा वंशान्मनून्मन्वन्तराणि च

હે મહાન ઋષિ, સૂર્યાદિ ગ્રહોનું સ્વરૂપ અને માપ, દેવાદિનો વંશ, મનુઓ અને મન્વંતરો વિશે પણ જણાવો.

कल्पान् कल्पविभागांश्च चातुर्युगविकल्पितान् । कल्पान्तस्य स्वरूपं च युगधर्माश्च कृत्स्नशः

કલ્પો, તેમના વિભાગો, ચાર યુગોની રચના, કલ્પના અંતે શું થાય છે અને દરેક યુગના ધર્મો સંપૂર્ણ રીતે શું છે, એ પણ જણાવો.

देवर्षिपार्थिवानां च चरितं यन्महामुने । वेदशाखाप्रणयनं यथावद्व्‌यासकर्तृकम्

હે મહાન ઋષિ, દેવો, ઋષિઓ અને રાજાઓના કાર્યો તથા વ્યાસમુનિએ યોગ્ય રીતે જે રીતે વેદશાખાઓની રચના કરી, એ પણ હું સાંભળવા ઈચ્છું છું.

धर्माश्च ब्राह्मणादीनां तथा चाश्रमवासिनाम् । श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वं त्वृत्तो वासिष्ठनन्दन

બ્રાહ્મણાદિ વર્ણોના તથા વિવિધ આશ્રમમાં રહેતાં લોકોના ધર્મો શું છે, એ પણ હું આપ પાસેથી સાંભળવા ઈચ્છું છું, હે વશિષ્ઠપુત્ર.

ब्रह्मन्प्रसादप्रवणं कुरुष्व मयि मानसम् । येनाहमेतज्जानीयां त्वत्प्रसादान्महामुने

હે બ્રાહ્મણ, કૃપા કરીને આપનું મન મારી તરફ વાળો, જેથી આપની કૃપાથી હું આ બધું જાણું, હે મહાન ઋષિ.

श्रीपराशर उवाच साधु मैत्रेय धर्मज्ञ स्मारितोऽस्मि पुरातनम् । पितुः पिता मे भगवान् वसिष्ठो यदुवाच ह

શ્રી પરાશરે કહ્યું: હે ધર્મજ્ઞ મૈત્રેય, તું સારો પ્રશ્ન કર્યો છે. તું મને પ્રાચીન વાતો યાદ અપાવી. મારા પિતાના પિતા, ભગવાન વશિષ્ઠે કદી આમ કહ્યું હતું—

विश्वामित्रप्रयुक्तेन रक्षसा भक्षितः पुरा । श्रुतस्तातस्ततः क्रोधो मैत्रेयाभून्ममातुलः

પહેલાં, વિશ્વામિત્રે મોકલેલા રાક્ષસે મારા પિતાને ભક્ષી લીધો હતો. આ સાંભળીને, હે મૈત્રેય, મારા મામાને ગુસ્સો આવ્યો.

ततोऽहं रक्षसां सत्रं विनाशाय समारभम् । भस्मीभूताश्च शतशस्तस्मिन्सत्रे निशाचराः

પછી મેં રાક્ષસોના વિનાશ માટે યજ્ઞ શરૂ કર્યો. એ યજ્ઞમાં રાત્રે ફરતા રાક્ષસો સૈંકડો સંખ્યામાં ભસ્મ થઈ ગયા.

ततः सड्‌क्षीयमाणेषु तेषु रक्षस्स्वशेषतः । मामुवाच महाभागो वसिष्ठो मत्पितामहः

જ્યારે રાક્ષસો ઓછા થવા લાગ્યા, ત્યારે મારા પિતામહ મહાભાગ્યશાળી વશિષ્ઠે મને કહ્યું.

अलमत्यन्तकोपेन तात मन्युमिमं जहि । राक्षसा नापराध्यन्ति पितुस्ते विहितं हि तत्

બસ, હવે વધુ ગુસ્સો ન કર, બેટા. આ ક્રોધને શાંત કર. રાક્ષસોનું દોષ નથી—તારા પિતાને જે થયું, એ તો નિયત હતું.

मूढानामेव भवति क्रोधो ज्ञानवतां कृतः । हन्यते तात कः केन यतः स्वकृतभुक्पुमान्

મૂર્ખોને જ ગુસ્સો આવે છે, જ્ઞાનીને નહિ. કોણ કોને મારે છે? દરેકે પોતાનાં કર્મનું ફળ ભોગવવું જ પડે છે.

सत्र्चितस्यापि महता वत्स क्लेशेन मानवैः । यशसस्तपसश्र्चैव क्रोधो नाशकरः परः

મોટા યજ્ઞમાં પણ, બેટા, ગુસ્સો માણસને બહુ દુઃખ આપે છે અને યશ તથા તપનો નાશ કરે છે.

स्वर्गापवर्गव्यासेधकारणं परमर्षयः । वर्जयन्ति सदा क्रोधं तात मा तद्वशो भव

સ્વર્ગ અને મુક્તિ દૂર કરનારા મહાન ઋષિઓ હંમેશા ક્રોધથી દૂર રહે છે; પ્રિય વત્સ, તું પણ ક્યારેય ક્રોધના વશ ન થા.

अलं निशाचरैर्दग्धैदीनैरनपकारिभिः । सत्रं ते विरमत्वेतत्क्षमासारा हि साधवः

આ યજ્ઞ હવે પૂરતો થયો; રાત્રે આવનારા દુઃખી અને નિર્દોષ લોકોના કારણે તેને રોકી દે. સારા લોકો તો હંમેશા ક્ષમાશીલ હોય છે.

एवं तातेन तेनाहमनुनीतो महात्मना । उपसंहृतवान्सत्रं सद्यस्तद्वाक्यगौरवात्

એવી રીતે મારા મહાન પિતાએ મને સમજાવ્યા, અને તેમના વચનનું માન રાખીને મેં તરત જ યજ્ઞ બંધ કરી દીધો.

ततः प्रीतः स भगवान्वसिष्ठो मुनिसत्तमः । सम्प्राप्तश्च तदा तत्र पुलस्त्यो ब्रह्मणः सुतः

પછી મારા પિતામહ ભગવંત વસિષ્ઠ પ્રસન્ન થયા; અને એ સમયે બ્રહ્માજીના પુત્ર પુલસ્ત્ય પણ ત્યાં આવ્યા.

पितामहेन दत्तार्घ्यः कृतासनपरिग्रहः । मामुवाच महाभागो मैत्रेय पुलहाग्रजः

પિતામહે અર્જ્ય આપ્યા પછી અને આસન ગ્રહણ કર્યા પછી, મહાન પુલસ્ત્ય, પુલહના મોટા ભાઈ, મને, મૈત્રેયને, કહ્યું.

वैरे महति यद्दाक्याद्‌गुरोरद्याश्रिता क्षमा । त्वया तस्मात्समस्तानि भवात्र्च्छास्त्राणि वेत्स्यति

તારે આજે ગુરુના ઉપદેશ પ્રમાણે મોટાં વૈર વચ્ચે પણ ક્ષમા અપનાવી છે, તેથી તું બધા શાસ્ત્રો જાણશે.

सन्ततेर्न ममोच्छेदः क्रुद्धेनापि यतः कृतः । त्वया तस्मान्महाभाग ददाम्यन्यं महावरम्

મારા વંશનો તૂટો ન થયો એ તારી ક્રોધથી પણ, એથી, મહાન વત્સ, હું તને બીજું મહાન વરદાન આપું છું.

पुराणसंहिताकर्ता भवान्वत्स भविष्यति । देवतापारमार्थ्यं च यथावद्वेत्स्यते भवान्

વત્સ, તું પુરાણ સંહિતાનો રચયિતા બનશે અને દેવતાઓનું સાચું સ્વરૂપ પણ જાણશે.

प्रवृत्ते च निवृत्ते च कर्मण्यस्तमला मतिः । मत्प्रसादादसन्दिग्धा तव वत्स भविष्यति

કર્મમાં કે વિરામમાં, તારો મન હંમેશા શુદ્ધ રહેશે; મારા આશીર્વાદથી, વત્સ, તને ક્યારેય શંકા નહીં થાય.

ततश्च प्राह भगवान्वसिष्ठो मे पितामहः । पुलस्त्येन यदुक्तं ते सर्वमेतद्भविष्यति

પછી મારા પિતામહ ભગવંત વસિષ્ઠએ કહ્યું: પુલસ્ત્યે જે તને કહ્યું છે, એ બધું ચોક્કસ થશે.

इति पूर्वं वसिष्ठेन पुलस्त्येन च धीमता । यदुक्तं तत्स्मृतिं याति त्वत्प्रश्नादखिलं मम

આ રીતે, પહેલા વસિષ્ઠ અને પુલસ્ત્યે જે કહ્યું હતું, એ બધું તારા પ્રશ્નથી મારી યાદમાં ફરી આવ્યું છે.

सोऽहं वदाम्यशेषं ते मैत्रेय परिपृच्छते । पुराणसंहितां सम्यक् तां निबोध यथातथम्

મૈત્રેય, તું પૂછે છે એટલે હું તને બધું કહું છું; પુરાણ સંહિતા જેમ છે એમ જ ધ્યાનથી સાંભળ.