ઇન્દ્રને કૃષ્ણે આશ્વાસન આપ્યું: "તમે જઈ શકો છો, અને તમારે તમારા પુત્ર માટે શોક કરવાની કોઈ જરૂર નથી, કેમ કે અર્જુનના કોઈ પણ દુશ્મનને મારી હાજરીમાં જીત મળી શકશે નહીં. અર્જુનના હિત માટે, હું યુદ્ધના અંતે યુધિષ્ઠિર સહિત બધા પુત્રોને અક્ષત રીતે કુંતિને પરત આપીશ." આ રીતે શ્રીકૃષ્ણના વચનો સાંભળીને દેવતાઓના રાજા ઇન્દ્રે કૃષ્ણને ભેટી લીધા, પોતાના એરાવત હાથી પર આરૂઢ થયા અને સ્વર્ગ તરફ પાછા ગયા. પછી કૃષ્ણ ગોપ અને ગાયો સાથે, ગોપીઓના પવિત્ર દૃષ્ટિથી શુદ્ધ થયેલા માર્ગે ફરી વ્રજમાં પાછા ફર્યા. ઇન્દ્રના વિદાય પછી, ગોપોએ જોયું કે કૃષ્ણે નિર્દોષ કર્મો કરીને ગોવર્ધન પર્વત ઊંચો રાખ્યો છે. તેઓ પ્રેમથી કૃષ્ણને કહ્યું, "હે મહાબાહુ, તમે અમને અને અમારી ગાયોને મહાન સંકટમાંથી બચાવ્યા છો, પર્વત ઉપાડીને. આ બાળલીલા અને ગોપાળપણું તમારી દિવ્ય ક્રિયાઓને યોગ્ય લાગતું નથી—આનો અર્થ શું છે? કૃપા કરીને અમને કહો. તમે જળમાં કાળિયાને વિશમ કર્યા, પ્રલંબને સંહાર્યા, ગોવર્ધન પર્વત ઉપાડ્યો—આ બધા કાર્યો અમને ચિંતિત કરે છે. હે અપરિમિત શક્તિ ધરાવનારા હરી, આ બધું જોઈને અમે તમને માત્ર માનવ માનતા નથી. હે કેશવ, વ્રજની સ્ત્રીઓ અને બાળકોનો પ્રેમ તો તમારી સાથે છે, પણ આવી કૃતિઓ તો બધા દેવતાઓ પણ કરી શકે એમ નથી. તમારું બાળપણ, અસાધારણ શક્તિ અને અમારામાં જન્મ—all these are wonderful. હે અગ્રાહ્ય, આ બધું વિચારીને અમને શંકા થાય છે. તમે દેવ છો, દાનવ છો, યક્ષ છો કે ગંધર્વ—એ અમને કંઈ ફરક પડતો નથી. તમે અમારા સ્વજ્ઞ છો, અમારો વંદન સ્વીકારો." કૃષ્ણ થોડા સમય માટે મૌન રહ્યા, હળવા પ્રેમભર્યા ઉખડાવ સાથે. પછી તેમણે કહ્યું, "હે ગોપો, જો તમારો મારા સાથે એવો સંબંધ છે કે તમને શરમ લાગતી નથી, અથવા હું તમારી દૃષ્ટિએ માનનીય નથી, તો પછી વિચારવાનો અર્થ શું? જો તમારો મારા માટે પ્રેમ છે, તો મને સાચા સ્વજ્ઞ તરીકે જ સમજજો. હું દેવ નથી, ગંધર્વ નથી, યક્ષ નથી, દાનવ પણ નથી; હું તો તમારો સ્વજ્ઞ બની જન્મ્યો છું—બીજું કંઈ વિચારવાની જરૂર નથી." હરીના આ વચનો સાંભળીને ગોપો મૌન થઈ ગયા અને થોડા ઉખડાવ સાથે વનમાં ચાલ્યા ગયા. કૃષ્ણે આ સમયે આકાશમાં ચાંદની જેવી ઉજાસ, ખીલી રહેલી કુમુદિનીઓની સુગંધથી ભરાયેલા દિશાઓ નિહાળ્યા. તેમણે સુંદર વૃક્ષોની પંક્તિઓ, ભમરાઓના મંડળ અને ગોપીઓની મોહક સંગત જોઈ, અને તેમના મનમાં આનંદ છવાઈ ગયો. રામ સાથે, જે સ્ત્રીઓને અત્યંત પ્રિય હતા, શ્રીકૃષ્ણે મધુર સંગીત ગાયું, વિવિધ વાદ્યો સાથે. આ મોહક સંગીત સાંભળીને ગોપીઓ પોતાની ઝુંપડીઓમાંથી ઝડપી બહાર આવી, જ્યાં મધુસૂદન હતા ત્યાં દોડી આવી. કોઇ ગોપી કૃષ્ણ સાથે સહગાન કરતી, બીજીએ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ્યું, ત્રીજી મનમાં તેમને સ્મરે છે. એક ગોપી 'કૃષ્ણ, કૃષ્ણ' બોલીને શરમાઈ ગઈ; બીજી પ્રેમમાં અંધ બની, નિઃશંક કૃષ્ણની બાજુએ પહોંચી ગઈ. કોઇ ગોપી ઘરમાં રહી, બહાર વડીલોને જોઈને, બંધ આંખે મનથી ગોવિંદને સ્મરે છે. આ રીતે કૃષ્ણની સ્મૃતિથી તેમનો આનંદ વધતો ગયો, તેમનું પુણ્યક્ષય થયું, અને કૃષ્ણના વિયોગના દુ:ખમાં તેમના બધા પાપો વિઘટિત થઈ ગયા. એક ગોપી, જગતની ઉત્પત્તિ અને પરમ બ્રહ્મને કૃષ્ણના સ્વરૂપમાં ધ્યાન કરીને, શ્વાસ રોકી મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી. ગોપીઓથી ઘેરાયેલા ગોવિંદે શરદ ચંદ્ર જેવી રાત્રિનું સન્માન કર્યું, રાસ આરંભની ઉત્સુકતા સાથે. ગોપીઓ જૂથોમાં કૃષ્ણના હાવભાવની નકલ કરતી, તેમનાં રૂપ પણ કૃષ્ણની લીલાથી આકાર પામેલું, અને જ્યારે કૃષ્ણ બીજે ગયા, ત્યારે તેઓ વૃંદાવનના આંતરિક ભાગોમાં ફરી રહી હતી. કૃષ્ણ વિહોણા થઈ, હૃદય સંયમિત કરીને, એકબીજાને કહેતી: "હું કૃષ્ણ છું—મારી આ મોહક ચાલ જુઓ!" બીજીએ કહ્યું, "મારું ગીત સાંભળો, એ તો કૃષ્ણનું ગીત છે!" બીજી ગોપી, "દુષ્ટ કાળિયા, અહીં જ રહે! હું કૃષ્ણ છું!" કહી, પોતાનું હાથ ઝાટકીને કૃષ્ણ જેવી લીલાઓ કરતી. બીજી ગોપી, "ગોપો, ડરો નહીં—હું ગોવર્ધન ઉપાડ્યો છે, વરસાદથી ડરવાની જરૂર નથી!" એમ કહી. બીજી ગોપી, કૃષ્ણની નકલ કરીને, "હું ધેનુકાને પછાડ્યો છે; હવે મારે મનમુક્ત ફરવું છે," એમ કહી. આ રીતે ગોપીઓ કૃષ્ણની વિવિધ લીલાઓની નકલ કરતાં સુંદર વૃંદાવનના વનમાં ફરતી. ધરતી પર પગલાં જોઈ, ગોપીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને સૌંદર્યથી ભરેલી એક ગોપી, આનંદથી રોમાંચિત થઈ, કમળ જેવી આંખો પહોળી કરીને બોલી: "આ પગલાં જુઓ, ધ્વજ, વજ્ર, અંકુશ અને કમળના ચિન્હોથી યુક્ત—આ તો કૃષ્ણના પગલાં છે, તેમની રમણીય ચાલથી શોભાયમાન. કોઈ ભાગ્યશાળી, સુંદર ગોપી તેમના સાથે ગઈ છે; આ તેના પગલાં છે, કૃષ્ણના પગલાંની નજીક અને સૂક્ષ્મ. અહીં દામોદરે ચોક્કસ તેના માટે ફૂલો તોડ્યા હશે, કેમ કે અહીં માત્ર પગલાંના આગળના ભાગ જોવા મળે છે. અહીં તે ફૂલો પહેરીને કૃષ્ણ સાથે બેઠી હતી; ભૂતકાળમાં તેણે સર્વાત્મા વિષ્ણુની પૂજા કરી હતી. કૃષ્ણે તેને ફૂલોની વેણી ધરાવી, આ માર્ગે આગળ ગયા—જુઓ! બીજી ગોપી, પોતાના વજનથી ધીમી પડી, પગલાં જમણેથી જમણેથી ચલાવી રહી છે, પણ તદ્દન ઉત્સાહથી આગળ ધસી રહી છે." આ રીતે કૃષ્ણ અને ગોપીઓની દિવ્ય લીલાઓ વૃંદાવનમાં પ્રસરી રહી હતી.