વિષ્ણુપુરાણમ્

કંસા પોતાની બહેન દેવકી અને જમાઈ વસુદેવને રથમાં લઈ જઈ રહ્યો હતો ત્યારે અચાનક આકાશવાણી થઈ—"મૂર્ખ, તું જે સ્ત્રીને તેના પતિ સાથે રથમાં લઈ જઈ રહ્યો છે, તેના અષ્ટમ સંતાનથી તારી મૃત્યુ થશે." આ સાંભળતાં જ શક્તિશાળી કંસાએ તુરંત પોતાની તલવાર ખેંચી અને દેવકીની હત્યા કરવા દોડ્યો. પણ વસુદેવએ શાંતિથી કહ્યું, "પાપરહિત દેવકીની તું હત્યા ન કર; તેના ગર્ભમાંથી જે પણ સંતાન જન્મે, હું બધાં તને આપી દઈશ." વસુદેવના આ વચન સાંભળીને કંસાએ કહ્યું, "જ્યાં," અને વસુદેવના વચનનો માન રાખી દેવકીની હત્યા ન કરી. એ જ સમયે, પૃથ્વી પર ભારે બોજથી પીડાતી ધરા, દેવી સ્વરૂપે, દેવતાઓના સભાસ્થાન, મેરુ પર્વત પર પહોંચી. ત્યાં તેણે બ્રહ્મા અને સર્વ દેવતાઓને વંદન કરીને દુઃખ અને દયાથી ભરેલા શબ્દોમાં કહ્યું: "સોના માટે અગ્નિ શ્રેષ્ઠ ગુરુ છે; ગાયોમાં સૂર્ય શ્રેષ્ઠ ગુરુ છે; અને સર્વ પ્રાણીઓ માટે, મારા માટે પણ, નારાયણ જ ગુરુ છે. પ્રજાપતિઓના સ્વામી બ્રહ્મા, જે સર્વપ્રાચીન છે, તેઓજ કાળ સ્વરૂપ છે—પળ, ક્ષણ અને માપથી બનેલા અને અવ્યક્ત સ્વરૂપ ધરાવે છે. એ સર્વમાં જે અંશ છે, એ આપ સર્વ દેવતાઓમાં પણ છે. આદિત્ય, સાધ્ય, રુદ્ર, વસુ, અગ્નિ, પિતૃ અને અત્રિ વડે વિશ્વની રચના કરનારા—આ બધા અપરિમિત, મહાત્મા વિષ્ણુના રૂપ છે. યક્ષ, રાક્ષસ, દૈત્ય, પિશાચ, સાપ, દાનવ, ગંધર્વ, અપ્સરા—આ બધા પણ મહાત્મા વિષ્ણુના જ રૂપ છે. ગ્રહ, તારાઓ, નક્ષત્રો, રંગબેરંગી આકાશ, અગ્નિ, પાણી, વાયુ, હું પોતે અને ઇન્દ્રિય—આ આખું વિશ્વ વિષ્ણુથી વ્યાપ્ત છે. જેની અનેક રૂપે, દિવસ-રાતે, દમનકર્તા અને પીડિત તરીકે, દરિયાની તરંગોની જેમ, અવતરણ થાય છે—તે વિષ્ણુ! હવે, દૈત્યગણ, ખાસ કરીને કાલનેમીના નેતૃત્વમાં, મનુષ્યલોકને કબજે કરી, દિવસે-રાતે પ્રજાને પીડે છે. જે કાલનેમી મહાવિષ્ણુ દ્વારા નાશ પામ્યો હતો, એ જ હવે ઉગ્રસેનપુત્ર, મહાસુર કંસ તરીકે જન્મ્યો છે. અરિષ્ટ, ધેનુક, કેસિ, પ્રલંબ, નરક, ભયાનક સુમ્બ, બલીપુત્ર બાણ અને બીજા અનેક શક્તિશાળી દુષ્ટો રાજાઓના ઘરમાં જન્મ્યા છે—એ બધા હું ગણાવી શકતી નથી. અહીં અનેક સેના વિભાગો, દિવ્ય સ્વરૂપ ધરાવનારા દેવતાઓ, અને મારો દમન કરનારા દૈત્યેશ્વરો છે. આટલા ભારે બોજથી પીડાઈને, અમરલોકના સ્વામિદેવતાઓ, હું હવે પોતાને સહન કરી શકતી નથી, તેથી તમને જાણ કરું છું. મહાનુભાવો, કૃપા કરીને મારો બોજ દૂર કરો, જેથી હું ઓગળીને પાતાળમાં ન જાઉં." પૃથ્વીના આ વચન સાંભળીને સર્વ દેવતાઓએ પૃથ્વીનો બોજ ઓછો કરવા માટે બ્રહ્માને પ્રેર્યા. બ્રહ્માએ કહ્યું: "પૃથ્વીએ જે કહ્યું છે, એ સાચું છે, હે સ્વર્ગવાસીઓ! હું, શિવ અને તમે બધા નારાયણના જ અંશરૂપ છીએ. એમની શક્તિઓમાં શ્રેષ્ઠતા-હીનતા, દમનકર્તા-પીડિતનો સંબંધ, પરસ્પર છે. ચાલો, આપણે દૂધના સાગરના ઉત્તમ કાંઠે જઈએ અને ત્યાં હરીની પૂજા કરીને સર્વ વાત એમને અર્પણ કરીએ. વિશ્વના કલ્યાણ માટે એ સર્વવ્યાપી આત્મા, સર્વસત્તાનું તત્ત્વ, પોતાના શુદ્ધ અંશથી પૃથ્વી પર અવતરિત થાય છે અને ધર્મની સ્થાપના કરે છે." શ્રી પરાશરે કહ્યું: આવું કહી, બ્રહ્મા સર્વ દેવતાઓ સાથે ત્યાં ગયા અને એકાગ્ર ચિત્તે, ગરૂડધારી ભગવાનની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા. બ્રહ્માએ કહ્યું: "હે પ્રભુ! તમે જ પરા અને અપરા બે પ્રકારના જ્ઞાનરૂપ છો; સ્વરૂપ અને નિર્વિશેષ રૂપે, બંને રીતે તમે જ છો. તમે જ સૂક્ષ્મ અને સ્થૂળ બ્રહ્મ, ધ્વનિરૂપ અને પરમ બ્રહ્મ, બધું જ બ્રહ્મનું તત્વ પણ તમે જ છો. ઋગ્વેદ, યજુષ, સામ, અઠર્વ—all you are; શિક્ષા, વિધિ, નિરુક્ત, છંદ, વ્યાકરણ અને જ્યોતિષ પણ તમે જ છો. ઈતિહાસ, પુરાણ, વ્યાકરણ, મીમાંસા, તર્કશાસ્ત્ર, ધર્મશાસ્ત્ર—હે પરમેશ્વર, એ બધું પણ તમે જ છો. આત્મા, તેના શરીર અને ગુણ વિશે જે કંઈ કહેવામાં આવ્યું છે, એ બધું પણ તમારી જ સત્તા છે, હે આદિશ્વર! તમે અવ્યક્ત, વર્ણનાતીત, અકલ્પ્ય, નિરાવરણ છો; હાથ-પગ વિના રૂપ ધરાવતા, શુદ્ધ, શાશ્વત, પરમ, સર્વોપરી છો. તમે કાન વિના સાંભળો છો, આંખ વિના જુઓ છો; અનેકરૂપ અને નિરૂપ છો, પગ-હાથ વિના દોડો છો, પકડી શકો છો; સર્વજ્ઞ છો અને સર્વજ્ઞાનના વિષય છો. તમારી સર્વાતિસૂક્ષ્મ રૂપ સર્વમાં છે; જે તમારો અનુભવ કરે છે, તેને પરમ જ્ઞાન મળે છે; જ્ઞાની માટે તમારું સર્વોત્તમ સ્વરૂપ સિવાય બીજું કંઈ નથી. તમે જ વિશ્વના આધાર, જગતના રક્ષક છો; સર્વ પ્રાણીઓ તમામાં જ છે; જે હતું, જે હશે, એ બધું તમારો જ અંશ છે; તમે પ્રકૃતિથી પર છો. એક ભગવાન ચારરૂપે, યજ્ઞમાં હવનગ્રાહી અગ્નિ પણ તમે જ; તમે જગતમાં તેજ-યશ આપો છો; અનંત રૂપ, સર્વત્ર દ્રષ્ટિ ધરાવતા, તમે જ સર્જનહાર છો. જેમ એક અગ્નિ અનેક રૂપે પ્રગટ થાય છે, તેમ તમે સર્વત્ર એક રૂપે રહી, સર્વ રૂપ ધારણ કરો છો. તમારી સર્વોચ્ચ, પરમ અવસ્થા જ્ઞાની દ્વારા જ્ઞાનથી જ જાણી શકાય છે; હે પરમાત્મા, તમાથી વિના બીજું કંઈ નથી—ન ભૂત, ન ભવિષ્ય. તમે વ્યક્ત અને અવ્યક્ત સ્વરૂપ ધરાવો છો; સમૂહ અને વ્યક્તિ સ્વરૂપે, સર્વજ્ઞ, સર્વવ્યાપી, સર્વશક્તિમાન, સર્વજ્ઞાન, બલ અને સમૃદ્ધિથી સંપન્ન છો." આ રીતે દેવતાઓએ શ્રીહરિનું સ્મરણ કરીને, પૃથ્વીનું દુઃખ નિવારવા માટે પ્રાર્થના કરી.