પરાશર મુનિએ માઇત્રેયને કહ્યુઃ સર્વજ્ઞ, સર્વવ્યાપી શ્રી વિષ્ણુ પરમ બ્રહ્મ છે—જેમની પાસેથી સમગ્ર સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થાય છે, જેમાં આખું જગત નિવાસ કરે છે અને અંતે જેની અંદર જ સર્વનું લય થાય છે. એ પરમ બ્રહ્મ, જે સર્વોચ્ચ ધામ છે, અસ્તિત્વ અને અનસ્તિત્ત્વને પણ પાર છે; જડ અને ચેતન, બધું જ એમના દ્વારા વ્યાપ્ત છે અને એમમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે. એ પરમાત્મા જ બધાનો મૂળ સ્વરૂપ, પ્રકૃતિ અને આખું બ્રહ્માંડ છે; બધું તેમામાં જ વિલય પામે છે અને તેમામાં જ સ્થિત રહે છે. કર્મ કરનાર, યજ્ઞ સ્વરૂપ, યજ્ઞના ફળ, હવનકુંડમાં પ્રયોગ થતી સમિધાથી લઈને ઘૃત સુધી—હરિથી અલગ કંઈ નથી. આકાશમાં જે ભગવાનનું રૂપ દેખાય છે, તે શિશુમાર—ડોલ્ફિન જેવું તારાઓનું સ્વરૂપ—એ પણ હરિનું જ સ્વરૂપ છે. એના પૂંછડે ધ્રુવ તારો સ્થિત છે. જયારે શિશુમાર ગતિ કરે છે, ત્યારે ચંદ્ર, સૂર્ય અને અન્ય ગ્રહો પણ તેની સાથે ફરવા લાગે છે; તારાઓ પણ એનું અનુસરણ કરે છે, જાણે ચક્ર ફરે છે એમ. સૂર્ય, ચંદ્ર, તારા અને ગ્રહો—all ધ્રુવથી વાયુના બંધથી બંધાયેલા છે અને તેથી સ્થિર રહે છે. આકાશમાં જે શિશુમારનું રૂપ છે, તેને નારાયણ કહેવાય છે; એજ સર્વ લોકનો આધાર છે અને પોતાના હૃદયમાં સર્વને ધારણ કરે છે. ઉત્તાનપાદના પુત્ર ધ્રુવે ભગવાનની ઉપાસના કરીને એ તારા રૂપે સ્થિર થયો છે; એ શિશુમારના પૂંછડે ધ્રુવ નિર્વિકાર રીતે ઊભો છે. જનાર્દન એ શિશુમારનો આધાર છે અને સર્વનું નિયંત્રણ કરે છે; શિશુમાર ધ્રુવનો આધાર છે અને ધ્રુવમાં સૂર્ય સ્થિત છે. આખું જગત—દેવ, અસુર અને મનુષ્ય—આ વ્યવસ્થા પર આધાર રાખે છે. આ વ્યવસ્થાનો રહસ્ય પરાશર કહે છે: સૂર્ય આઠ માસમાં પૃથ્વીમાંથી રસરૂપ જળ ઉઠાવે છે, પછી તે જળ વરસાદ રૂપે વરસે છે, અને એ જળમાંથી અન્ન ઉત્પન્ન થાય છે, જેના દ્વારા આખું જગત પોષાય છે. સૂર્ય પોતાની તીક્ષ્ણ કિરણોથી જળ ઉઠાવે છે; પછી ચંદ્ર એ જળને પોષે છે અને વાયુના માર્ગે તેને વરાળ, અગ્નિ અને વાયુ રૂપે વાદળોમાં વિભાજિત કરે છે. વાદળોમાં રહેલું જળ, જે પોતે જ વાદળમાંથી આવ્યું છે, તે વાયુથી ચલિત થઈને પૃથ્વી પર વરસે છે અને સમયના સંસ્કારથી શુદ્ધ બને છે. સૂર્ય ચાર પ્રકારના જળ—નદીઓ, સમુદ્રો, પૃથ્વી અને જીવથી—ઉઠાવે છે. સૂર્ય આકાશગંગાનું જળ પણ ઉઠાવે છે અને પોતાનાં કિરણોથી પૃથ્વી પર વરસાવે છે. જ્યારે સૂર્ય દેખાય છે અને વાદળ ન હોય ત્યારે જે જળ વરસે છે, એ જ આકાશગંગાનું જળ છે. જ્યારે સૂર્ય તારાઓ વચ્ચે, કૃત્તિકા વગેરે નક્ષત્રોમાં હોય ત્યારે જે જળ વરસે છે, એ દિશાના દંતીઓ દ્વારા પૃથ્વી પર પામે છે—એ પણ ગંગાજળ છે. દ્વિ-નક્ષત્ર સંયોગ સમયે, સૂર્યના કિરણોથી જે જળ વરસે છે, તે પણ સૂર્ય દ્વારા ઉઠાવીને વિભાજિત થાય છે. આ બંને પ્રકારનું જળ મનુષ્ય માટે મહાપુણ્યદાયક છે અને પાપનો ભય દૂર કરે છે. પરંતુ વાદળોથી જે જળ વરસે છે, એ સર્વ જીવને પોષે છે; એ જળ જ ઇન્દ્રિયામૃત છે, જે સર્વ વનસ્પતિઓને પોષે છે અને તેમને ફળદાયી બનાવે છે. એ જળથી મનુષ્ય શાસ્ત્રોક્ત યજ્ઞાદિ કર્મો કરે છે, અને એથી દેવતાઓનું પણ પોષણ થાય છે. આમ, યજ્ઞ, વેદ, દ્વિજાદિ વર્ગો, દેવતાઓ અને સર્વ પ્રાણીઓ—આ બધું જ વરસાદથી પોષાય છે, અને એ વરસાદ સૂર્યથી ઉત્પન્ન થાય છે. ધ્રુવ એ સૂર્યનો આધાર છે, અને શિશુમાર ધ્રુવનો આધાર છે—એ પણ નારાયણનું સ્વરૂપ છે. નારાયણ એ શિશુમારના હૃદયમાં વ્યાપ્ત છે, સર્વનું પોષણ કરે છે, અને સદા અવિનાશી છે. હવે ચંદ્ર વિશે પરાશર કહે છે: સોમ (ચંદ્ર)નું રથ ત્રણ ચક્રીયું અને મલ્લિકા જેટલું તેજસ્વી છે; દસ ઘોડા જોડાયેલા છે—પાંચ ડાબી બાજુ અને પાંચ જમણી બાજુ—અને એ રીતે ચંદ્ર ગતિ કરે છે. તારાઓ તેમની ગતિ પ્રમાણે ચંદ્રના રથ સાથે જોડાયેલા છે, અને તેમનું વધઘટ સૂર્યકિરણોની જેમ છે. જેમ સૂર્યના ઘોડા એક જ વાર જોડાય છે અને આખી કલ્પ સુધી ખેંચે છે, તેમ ચંદ્રના પણ છે. જ્યારે દેવતાઓ ચંદ્રમાંથી અમૃતપાન કરે છે અને ચંદ્ર ક્ષીણ થાય છે, ત્યારે સૂર્ય એક કિરણથી બાકી રહેલી એક કળાને ભરપાઈ કરે છે. આમ, જે portion દેવતાઓ પાન કરે છે, એ portion સૂર્ય દિનપ્રતિદિન ભરે છે—સૂર્ય જળચોર છે. પંદર દિવસમાં ચંદ્રમાં રહેલું અમૃત દેવતાઓ દ્વારા પીવાય છે, અને તેથી જ તેઓ અમર બને છે. ત્રેતીસ હજાર ત્રેતીસ સો અને ત્રેતીસ દેવતાઓ રાત્રિના સ્વામી ચંદ્રનું પાન કરે છે. જ્યારે માત્ર બે કળા બાકી રહે છે, ત્યારે ચંદ્ર સૂર્યમંડળમાં, અમાખ્યા નામના કિરણમાં, નિવાસ કરે છે; એ જ અમાવસ્યા તરીકે ઓળખાય છે. દિવસ અને રાત્રિ દરમ્યાન, ચંદ્ર પહેલાં જળમાં પ્રવેશે છે, પછી વનસ્પતિમાં જાય છે અને પછી ધીમે ધીમે સૂર્ય તરફ ગમન કરે છે. જે સમયે ચંદ્ર વનસ્પતિમાં હોય, એ સમયે કોઈએ પાંદડી તોડવી કે છોડ કાપવું—even એક પાંદડી—પાપરૂપ છે, તે બ્રાહ્મણહત્યાના પાપ સમાન છે. જ્યારે માત્ર પંદરમો ભાગ, એટલે કે એક નાની કળા, બાકી રહે છે, ત્યારે મધ્યાહ્ને પિતૃગણો ચંદ્રના તળિયે આરાધના કરે છે. બાકી રહેલી બે કળા, શુદ્ધ અમૃતરૂપ, પિતૃઓ ચંદ્રમાંથી પાન કરે છે. આ રીતે, પરમાત્મા વિષ્ણુથી સમગ્ર બ્રહ્માંડ ઉત્પન્ન, પોષિત અને વિલય પામે છે; અને સૂર્ય, ચંદ્ર, ધ્રુવ, વરસાદ, ગંગાજળ—આ બધું પણ એજ ભગવાનના નિયમ અને અનુક્રમથી ચાલે છે, જેને જાણવાથી મનુષ્ય ધન્ય બને છે.