મૈત્રેય મુનિએ પરાશર મહર્ષિને વિનંતીપૂર્વક પૂછ્યું: "હે મહર્ષિ, તમે મને સ્વાયંભુવની સૃષ્ટિ અંગે વર્ણન કર્યું છે, પણ હવે હું આખી પૃથ્વીનું વિસ્તૃત વર્ણન સાંભળવા ઈચ્છું છું. કહો, પૃથ્વી પર કેટલા મહાસાગરો, દ્વીપો, પ્રદેશો, પર્વતો, જંગલો, નદીઓ અને શહેરો છે? દેવતાઓ અને અન્ય જીવાત્માઓના નિવાસસ્થાનો ક્યાં-ક્યાં છે? આ બધાનું માપ કેટલું છે, તેનું આધાર અને સ્વરૂપ શું છે? હે મહર્ષિ, કૃપા કરીને તેની વ્યવસ્થા મને યોગ્ય રીતે સમજાવો." પરાશર મહર્ષિએ ઉત્તર આપ્યો: "મૈત્રેય, આ વિષય એટલો વિશાળ છે કે જો હું સો વર્ષ પણ વર્ણન કરું તો પણ પૂર્ણ થાશે નહીં, છતાં હું તને સંક્ષિપ્તમાં સમજાવું છું. પૃથ્વી પર મુખ્ય સાત દ્વીપો છે: જંબૂ, પ્લક્ષ, શાલમલી, કુશ, ક્રૌંચ, શાક અને પુષ્કર. આ સાતેય દ્વીપો સાત મહાસાગરો દ્વારા ઘેરાયેલા છે, અને દરેક મહાસાગરનું પાણી અલગ-અલગ સ્વરૂપ ધરાવે છે—મીઠું, ઈખજૂનું રસ, માદક દ્રવ, ઘી, દહીં, દુધ અને પાણી. આ બધાના મધ્યમાં જંબૂદ્વીપ છે, અને તેના કેન્દ્રમાં સુવર્ણમય મેરુ પર્વત છે. આ મેરુ પર્વત નીચે તરફ સોળ હજાર યોજન અને ઉપર બત્રીસ હજાર યોજન જેટલો વિસ્તૃત છે. તેના પાયા પાસે ચારેય દિશામાં પહોળાઈ પણ સોળ હજાર યોજન છે. આ પર્વત કમળના ગુલાબની જેમ આકાર ધરાવે છે. મેરુ પર્વતના દક્ષિણમાં હિમવંત, હેમકૂટ અને નિષધ પર્વતો છે અને ઉત્તર તરફ નીલ, શ્વેત અને શ્રૃંગી પર્વતો છે. એમા મધ્યના બે પર્વતોની લંબાઈ લાખ યોજન છે અને બાકીના દરેક દસ હજાર યોજન ઓછા છે. તેમના ઊંચાઈ ત્રણ હજાર યોજન છે અને પહોળાઈ પણ એટલી જ છે. આ જંબૂદ્વીપમાં વિવિધ પ્રદેશો છે: પ્રથમ ભારત, પછી કિમ્પુરુષ, અને મેરુ પર્વતના દક્ષિણમાં હરિવર્ષ. ઉત્તર તરફ રામ્યક અને હિરણ્મય પ્રદેશ છે, અને ઉત્તરકુરુ પણ છે, જેમ કે ભારત છે. દરેક પ્રદેશ નવ હજાર યોજન જેટલો વિસ્તૃત છે. તેમના મધ્યમાં ઇલાવૃત પ્રદેશ છે, જ્યાં મેરુ પર્વત ઊંચોそ ઉગ્યો છે. મેરુ પર્વતના પૂર્વે ઇલાવૃત પ્રદેશ નવ હજાર યોજન સુધી વિસ્તરે છે. અહીં ચાર વિશિષ્ટ પર્વતો છે, જે મેરુમાંથી નીકળેલા છે અને દરેક દસ હજાર યોજન ઊંચા છે: પૂર્વે મંદર, દક્ષિણમાં ગંધમાદન, પશ્ચિમે વિપુલ અને ઉત્તરે સુપાર્શ્વ. આ પર્વતો પર કડંબ, જાંબુ, પિપ્પળ અને વટવૃક્ષ જેવા વિશાળ વૃક્ષો છે, જે દરેક અગિયારસો યોજન ઊંચા છે. મહાન જાંબુવૃક્ષના કારણે જંબૂદ્વીપનું નામ પડ્યું છે. તેના ફળ ભારે હાથી જેટલા મોટા હોય છે. જ્યારે આ ફળો તૂટી પર્વતની ઢાળ પર પડે છે, ત્યારે તેમાથી રસ વહે છે અને એ રસથી જાંબુનદી નામની નદી પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાંના રહેવાસીઓ એ નદીનું પાણી પીવે છે, જેના કારણે તેમને પસીનો, દુર્ગંધ, વૃદ્ધાવસ્થા કે ઇન્દ્રિયહાનિ થતી નથી. એ પાણી પીને શુદ્ધ ચિત્તવાળા લોકો ત્યાં જન્મે છે. જ્યારે નદીની ફેણ પવનથી સુકાઈ કિનારે આવે છે, ત્યારે એમાંથી જાંબૂનદ નામનું સોનુ બને છે, જે સિદ્ધ પુરુષોના આભૂષણ માટે યોગ્ય છે. મેરુ પર્વતના પૂર્વે ભદ્રાશ્વ પ્રદેશ છે અને પશ્ચિમે કેતુમાલ પ્રદેશ છે; આ બન્ને વચ્ચે ઇલાવૃત પ્રદેશ છે. પૂર્વે ચૈત્રરથ વન, દક્ષિણમાં ગંધમાદન, પશ્ચિમે વૈભ્રાજ અને ઉત્તર તરફ પ્રસિદ્ધ નંદન વન છે. અહીં અરુણોદ, મહાભદ્ર, અસિતોદ અને શમાન નામના ચાર સરોવર છે, જે દેવતાઓ હંમેશા માણે છે. મેરુના પૂર્વે કેસરાચલ પર્વતો છે જેમા શીતાંત, શ્વક્રમુંજ, કુરરી, માળ્યવાન, વૈકંક વગેરે પર્વતો આવે છે. ત્રિકૂટ, શિશિર, પતંગ અને રુચક પણ આ વિસ્તારમાં છે. દક્ષિણમાં નિષધથી આરંભે કેસરાચલ પર્વતો છે જેમા શીખિવાસ, સવૈદૂર્ય, કપિલ, ગંધમાદન વગેરે છે. પશ્ચિમે જારુધીથી આરંભે પણ કેસરાચલ પર્વતો છે. મેરુને લગતી અન્ય દિશાઓમાં પણ અનેક પર્વતો છે—જેમ કે જઠર, દેવકૂટ, શંખકૂટ, ઋષભ, હંસ, નાગ વગેરે. ઉત્તર તરફ કાલંજરથી આરંભે કેસરાચલ પર્વતો છે. મૈત્રેય, મેરુ પર્વતના શિખરે બ્રહ્માની મહાન નગરી છે, જે સ્વર્ગમાં પ્રસિદ્ધ છે અને ચૌદ હજાર યોજન જેટલી વિશાળ છે. તેના ચારેય બાજુ, આઠ દિશાઓ અને અંતર્દિશાઓમાં, ઇન્દ્ર અને અન્ય લોકપાલોની પ્રસિદ્ધ નગરીઓ સ્થિત છે. વિષ્ણુના પાદથી નીકળી અને ચંદ્રમંડલને વ્યાપતી ગંગા, બ્રહ્માની નગરીના ચારેય બાજુ સ્વર્ગમાંથી ધરા પર પડતી જાય છે. ત્યાંથી ગંગા ચાર પ્રવાહોમાં વિભાજીત થાય છે: સીતા, અલકાનંદા, ચક્ષુ અને ભદ્રા. પૂર્વ દિશામાંથી સીતા પર્વત પરથી આકાશમાં વહે છે અને પછી ભદ્રાશ્વ પ્રદેશમાંથી મહાસાગરમાં મળે છે. અલકાનંદા દક્ષિણ તરફ ભારત પ્રદેશમાં પ્રવેશે છે અને સાત શાખાઓમાં વહેતી મહાસાગરમાં મળે છે. ચક્ષુ પશ્ચિમના પર્વતો પાર કરીને કેતુમાલ પ્રદેશમાં જાય છે અને ત્યાંથી મહાસાગરમાં મળે છે. ભદ્રા ઉત્તરના પર્વતો અને ઉત્તરકુરુ પ્રદેશ પાર કરીને ઉત્તર મહાસાગરમાં જાય છે. આ સમગ્ર જગત કમળની જેમ છે, જેમાં મેરુ પર્વત ગુલાબ છે, અને તેની આસપાસ ભારત, કેતુમાલ, ભદ્રાશ્વ અને કુરુ પ્રદેશો કમળની પાંખડીઓ સમાન છે, જે પર્વતોની સીમાઓથી ચિહ્નિત છે. જઠર અને દેવકૂટ પર્વતો દક્ષિણ અને ઉત્તર તરફ, આનીલ અને નિષધ વચ્ચે છે. ગંધમાદન અને કૈલાસ પર્વતો પૂર્વ અને પશ્ચિમમાં, દરેક એંસી યોજન લાંબા છે અને વચ્ચે સ્થિત છે. આ રીતે, હે મૈત્રેય, પૃથ્વી અને તેના દ્વીપો, મહાસાગરો, પર્વતો, નદીઓ અને દેવસ્થાનોની મહિમા સંક્ષિપ્તમાં વર્ણવાઈ.