వాయుపురాణమ్

స తదా హ్యాహుతేః కాలో దర్శస్య చ వషట్క్రియా। ఏతదృతుముఖం జ్ఞేయమమావాస్యాస్య పర్వణః ।। ౫౬.

ఆ సమయమే హోమానికి, దర్శయజ్ఞానికి వషట్‌క్రియకు అనుకూలమైనది. ఇదే అమావాస్య పర్వదినానికి ఆరంభంగా భావించాలి.

దివా పర్వణ్యమావాస్యాం క్షీణేన్దౌ బహులే తు వై। తస్మాద్దివా హ్యమావాస్యాం గృహ్యతేఽసౌ దివాకరః। గృహ్యతే వై దివా హ్యస్మాదమావాస్యాం దివిక్షయైః ।। ౫౬.

పగలు అమావాస్య వచ్చినప్పుడు, చంద్రుడు పూర్తిగా క్షీణించి కనబడడు. అందువల్ల ఆ రోజు సూర్యుని పూజిస్తారు. అమావాస్య పర్వదినంలో పగలు సూర్యుని గ్రహిస్తారు.

కలానామపి వై తాసాం బహుమాన్యాజడాత్మకైః। తిథీనాం నామ ధేయాని విద్వద్భిః సంజ్ఞితాని వై ।। ౫౬.

ఆ చంద్రకళలకు కూడా, అవి జడ స్వభావమైనప్పటికీ, పండితులు తిథుల ప్రకారం పేర్లు పెట్టారు.

దర్శయేతామథాన్యోన్యం సూర్యాచన్ద్రమసావుభౌ । నిష్క్రామత్యథ తేనైవ క్రమశః సూర్యమణ్డలాత్ ।। ౫౬.

తర్వాత సూర్యుడు, చంద్రుడు ఒకరినొకరు చూస్తారు. ఆ క్రమంలో చంద్రుడు సూర్యమండలం నుంచి బయటకు వస్తాడు.

ద్విలవేన హ్యహో రాత్రం భాస్కరం స్పృశతే శశీ। స తదా హ్యాహుతేః కాలో దర్శస్య చ వషట్‌క్రియా ।। ౫౬.

రెండు లవ క్షణాల్లో, పగలు-రాత్రి కలిసినప్పుడు చంద్రుడు సూర్యుని తాకుతాడు. ఆ సమయమే హోమానికి, దర్శయజ్ఞానికి వషట్‌క్రియకు అనుకూలమైనది.

కుహేతి కోకిరేనోక్తో యః కాలః పరిచిహ్నితః। తత్కాలసంజ్ఞితా యస్మాదమావాస్యా కుహుః స్మృతా ।। ౫౬.

కుహు అని పండితులు గుర్తించిన సమయాన్ని అలా పిలుస్తారు. అందువల్ల అమావాస్యను కుహు అని కూడా అంటారు.

సినీవాలీప్రమాణేన క్షీణశేషో నిశాకరః। అమావాస్యాం విశత్యర్కం సినీవాలీ తతః స్మృతా ।। ౫౬.

సినీవాళి పరిమాణంతో, చంద్రుడు కేవలం చిన్న భాగంగా మిగిలి ఉంటాడు. అమావాస్య రోజున చంద్రుడు సూర్యునిలో కలిసిపోతాడు. అందుకే దానిని సినీవాళి అంటారు.

పర్వణః పర్వకాలస్తు తుల్యో వై తు వషట్‌క్రియా। చన్ద్రసూర్యవ్యతీపాతే ఉభే తే పూర్ణిమే స్మృతే ।। ౫౬.

పర్వదినంలో వచ్చే కాలం, వషట్‌క్రియ సమయంతో సమానంగా ఉంటుంది. చంద్రుడు, సూర్యుడు కలిసినప్పుడు, రెండూ పౌర్ణమిగా భావిస్తారు.

ప్రతిపత్పఞ్చదశ్యోశ్చ పర్వకాలో ద్విమాత్రకః। కాలః కుహుసినీవాల్యోః సముద్రో ద్విలవః స్మృతః ।। ౫౬.

ప్రతిపద నుంచి పదిహేనవ తిథి వరకు రెండు భాగాల సమయం ఉంటుంది. కుహు, సినీవాళి సమయాన్ని రెండు లవ సముద్రం అంటారు.

అర్కాగ్నిమణ్డలే సోమే పర్వకాలః కలాశ్రయః। ఏవం స శుక్రపక్షో వై రజన్యాః పర్వసన్ధిషు ।। ౫౬.

సూర్యుడు, అగ్ని మండలాల్లో చంద్రుని పర్వకాలంలో, శుక్లపక్షం రాత్రి పర్వసంధుల్లో కొనసాగుతుంది.

సమ్పూర్ణమణ్డలః శ్రీమాంశ్చన్ద్రమా ఉపరజ్యతే। యస్మాదాప్యాయతే సోమః పఞ్చదశ్యాన్తు పూర్ణిమా ।। ౫౬.

పూర్తిగా వెలిగే చంద్రుడు గ్రహణానికి లోనవుతాడు. సోముడు సంపూర్ణంగా నిండినప్పుడు, పదిహేనవ తిథిన పౌర్ణమి వస్తుంది.

దశభిః పఞ్చభిశ్చైవ కలాభిర్దివసక్రమాత్। తస్మాత్ కలా పఞ్చదశీ సోమే నాస్తి తు షోడశీ। తస్మాత్సోమస్య భవతి పఞ్చదశ్యాం మహాక్షయః ।। ౫౬.

పది, ఆపై ఐదు కలలతో, రోజుకో రోజు చంద్రుడు పెరుగుతాడు. అలా పదిహేనవ రోజున చంద్రునికి పదహారవ కల ఉండదు. అందుచేత, ఆ రోజున చంద్రుడు బాగా తగ్గిపోతాడు.

ఇత్యేతే పితరో దేవాః సోమపాః సోమవర్ద్ధనాః। ఆర్త్తవా ఋతవో యస్మాత్తే దేవా భావయన్తి చ ।। ౫౬.

ఇవాళ చెప్పినవారు పితృదేవతలు, సోమాన్ని పానం చేసే వారు, సోమాన్ని పెంచే వారు. వీరిని ఋతువులవారు అంటారు, ఎందుకంటే దేవతలు ఋతువుల ద్వారా వీరిని పోషిస్తారు.

అతః పితౄన్ ప్రవక్ష్యామి మాసశ్రాద్ధభుజస్తు యే। తేషాం గతిఞ్చ సత్త్వఞ్చ గతిం శ్రాద్ధస్య చైవ హి ।। ౫౬.

ఇప్పుడు మాస శ్రాద్ధం భుజించే పితృదేవతల గురించి, వారి గమనం, స్వభావం, అలాగే శ్రాద్ధం ఎలా జరుగుతుందో చెప్తాను.

న మృతానాం గతిః శక్యా విజ్ఞాతుం పునరాగతిః। తపసాపి ప్రసిద్ధేన కిం పునర్మాంసచక్షుషా ।। ౫౬.

చనిపోయినవారి మార్గం తెలుసుకోవడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు; వారు తిరిగి వస్తారా అనే విషయమూ తెలియదు. ఎంతటి తపస్సు చేసినా, మాంసకంటి చూపుతో అయితే అసలు సాధ్యమే కాదు.

శ్రాద్ధదేవాన్ పిదౄనేతాన్ పితరో లౌకికాః స్మృతాః। దేవాః సౌమ్యాశ్చ యజ్వానః సర్వే చైవ హ్యయోనిజాః ।। ౫౬.

శ్రాద్ధదేవతలు, పితృదేవతలు అనబడేవారు లోకపితృదేవతలు. దేవతలు మృదువైనవారు, యజ్ఞాలు చేసే వారు, వీరందరూ గర్భంలో పుట్టని వారు.

దేవాస్తే పితరః సర్వే దేవాస్తాన్ భావయన్త్యుత। మనుష్యాః పితరశ్చైవ తేభ్యోఽన్యే లౌకికాః స్మృతాః ।। ౫౬.

అందరు దేవతలు పితృదేవతలే. దేవతలు వారిని పోషిస్తారు. మనుషులు, వారి పితృదేవతలు వేరు, వీరిని లోకపితృదేవతలు అంటారు.

పితా పితామహశ్చైవ తథైవ ప్రపితామహః। యజ్వానో యే తు సోమే న సోమవన్తస్తు తే స్మృతాః ।। ౫౬.

తండ్రి, తాత, పరతాత—ఇవాళ యజ్ఞాలు చేసే వారు సోమంతో చేస్తే వారిని అలా గుర్తిస్తారు; సోమంలేని వారు అలా పిలవబడరు.

యే యజ్వానః స్మృతాస్తేషాం తే వై బర్హిషదః స్మృతాః। కర్మస్వేతేషు యుక్తాస్తే తృప్యన్త్యాదేహసమ్భవాత్ ।। ౫౬.

వారిలో యజ్ఞాలు చేసే వారిని బర్హిషద్‌లు అంటారు. వారు తమ కర్మల్లో నిమగ్నమై, దేహం లేకుండానే తృప్తి పొందుతారు.

అగ్నిష్వాత్తాః స్మృతాస్తేషాం హోమినో యాజ్యయాజినః। యే వాప్యాశ్రమధర్మేణ ప్రస్థానేషు వ్యవస్థితాః ।। ౫౬.

వారిలో అగ్నిష్వాత్తులు అనబడేవారు హోమాలు చేసే వారు. యాజ్యయాజినులు, అలాగే ఆశ్రమధర్మంలో స్థిరంగా ఉన్నవారు కూడా వీరే.

అన్తే చ నైవ సీదన్తి శ్రద్ధాయుక్తేన కర్మణా। బ్రహ్మచర్యేణ తపసా యజ్ఞేన ప్రజయా చ వై ।। ౫౬.

చివరికి, విశ్వాసంతో చేసిన కర్మ, బ్రహ్మచర్యం, తపస్సు, యజ్ఞం, సంతానం వల్ల వారు ఎప్పుడూ పడిపోరు.

శ్రద్ధయా విద్యయా చైవ ప్రదానేన చ సప్తధా। కర్మస్వేతేషు యే యుక్తా భవన్త్యా దేవపాతనాత్ ।। ౫౬.

శ్రద్ధ, విద్య, దానం—ఈ ఏడు విధాల కర్మల్లో నిమగ్నమైనవారు, దేవతల అనుగ్రహంతో ఆ స్థితిని పొందుతారు.

దేవైస్తైః పితృభిః సార్ద్ధం సూక్ష్మకైః సోమపాయకైః। స్వర్గతా దివి మోదన్తే పితృమన్తముపాసతే ।। ౫౬.

ఆ దేవతలు, సూక్ష్మమైన సోమపాన పితృదేవతలతో కలిసి, స్వర్గానికి వెళ్లినవారు ఆకాశంలో ఆనందంగా ఉండి, పితృదేవతాధిపతిని సేవిస్తారు.

ప్రజావతాం ప్రశంసైవ స్మృతా సిద్ధా క్రియావతామ్। తేషాం నివాపదత్తాన్నం తత్కులీనైశ్చ బాన్ధవైః ।। ౫౬.

సంతానం ఉన్నవారిలో, కర్మఫలితాన్ని పొందినవారు ప్రశంసలు పొందుతారు. వారికి తినే అన్నాన్ని వారి సొంత బంధువులు ఇస్తారు.

మాసం శ్రాద్ధభుజస్తృప్తి లభన్తే సోమలౌకికాః। ఏతే మనుష్యాః పితరో మాసి శ్రాద్ధ భుజస్తు తే ।। ౫౬.

ఒక నెలపాటు, సోమలోకానికి చెందిన శ్రాద్ధ భుజించే పితృదేవతలు తృప్తి పొందుతారు. వీరే మాస శ్రాద్ధ భుజించే మనుష్య పితృదేవతలు.

తేభ్యోఽపరే తు యే చాన్యే సఙ్కీర్ణాః కర్మయోనిషు। భ్రష్టాశ్చాశ్రమధర్మేభ్యః స్వధాస్వాహావివర్జితాః ।। ౫౬.

వారికంటే వేరుగా, ఇతరులు ఉన్నారు. వారు కర్మలో, జననంలో కలిసిపోయినవారు, ఆశ్రమధర్మం నుండి తప్పిపోయినవారు, స్వధా, స్వాహా బలి లేని వారు.

భిన్నదేహా దురాత్మనః ప్రేతభూతా యమక్షయే। స్వకర్మాణ్యేవ శోచన్తి యాతనాస్థానమాగతాః ।। ౫౬.

వారు దేహం విడిచినవారు, చెడ్డ మనస్సు కలవారు, ప్రేతాత్మలు, భూతాలు అయి, యమలోకంలో తమ కర్మాల వల్ల బాధపడుతూ, నరకస్థానానికి చేరుకుంటారు.

దీర్ఘాయుషోఽతిశుష్కాశ్చ వివర్ణాశ్చ వివాససః। క్షుత్పిపాసాపరీతాశ్చ విద్రవన్తి ఇతస్తతః ।। ౫౬.

వారు దీర్ఘాయుష్కులు, బాగా ఎండిపోయినవారు, రంగు లేని వారు, దుస్తులు లేని వారు, ఆకలి దప్పులతో బాధపడుతూ, అటు ఇటు తిరుగుతుంటారు.

సరిత్సరస్తడాగాని వాపిశ్చైవ జలేప్సవః। పరాన్నాని చ లిప్సన్తే కమ్పమానాస్తతస్తతః ।। ౫౬.

నీటి కోరికతో, వారు నదులు, చెరువులు, కుంటలు, బావులు వెతుకుతారు. వణుకుతూ, ఇతరుల అన్నాన్ని ఆశిస్తూ, అటు ఇటు తిరుగుతుంటారు.