వాయుపురాణమ్

పౌర్ణమాసే వ్యతీపాతే యదీక్షేతే పరస్పరమ్। యస్మిన్కాలే స సీమాన్తే స వ్యతీపాత ఏవ తు ।। ౫౬.

పౌర్ణమి, వ్యతీపాత సమయంలో, అవి రెండూ ఒకేసారి కనిపిస్తే, ఆ సమయం సరిహద్దులో ఉన్న వ్యతీపాతంగా పిలవబడుతుంది.

కాలం సూర్యస్య నిర్ద్దేశం దృష్ట్వా సఙ్ఖ్యా తు సర్పతి। స వై పథం క్రియాకాలః కాలాత్సద్యో విధీయతే ।। ౫౬.

సూర్యుని సూచించిన కాలాన్ని చూసి, లెక్కింపు ముందుకు సాగుతుంది. ఆ మార్గమే కర్మలకు నిర్ణీత కాలం, అది కాలానుసారం వెంటనే నిర్ణయించబడుతుంది.

పూర్ణేన్దోః పూర్ణపక్షే తు రాత్రిసన్ధిషు పూర్ణిమా। యస్మాత్తామనుపశ్యన్తి పితరో దైవతైః సహ। తస్మాదనుమతిర్నామ పూర్ణిమా ప్రథమా స్మృతా ।। ౫౬.

పూర్ణ చంద్రుడు ఉన్న శుక్లపక్షంలో, రాత్రి సంధుల్లో పితృదేవతలు దేవతలతో కలిసి ఆమెను దర్శిస్తారు. అందుకే మొదటి పౌర్ణమిని అనుమతి అని పిలుస్తారు.

అత్యర్థం భ్రాజతే యస్మాత్ పౌర్ణమాస్యాన్నిశాకరః। రఞ్జనాచ్చైవ చన్ద్రస్య రాకేతి కవయో విదుః ।। ౫౬.

పౌర్ణమి రాత్రి చంద్రుడు అత్యంతంగా ప్రకాశిస్తాడు. ఆ ప్రకాశంతో ఆకాశాన్ని రంగు మారుస్తాడు. అందుకే కవులు దానిని రాకా అని పిలుస్తారు.

అమా వసేతామృక్షే తు యదా చన్ద్రదివాకరౌ। ఏకాం పఞ్చదశీం రాత్రిమమావాస్యా తతః స్మృతా ।। ౫౬.

చంద్రుడు, సూర్యుడు ఒకే నక్షత్రంలో ఉన్నప్పుడు, ఆ పదిహేనవ రాత్రిని అమావాస్య అని అంటారు.

తతోఽపరస్య తైర్వ్యక్తః పౌర్ణమాస్యాం నిశాకరః। యదీక్షతే వ్యతీపాతే దివా పూర్ణే పరస్పరమ్। చన్ద్రార్కావపరాహ్నే తు పూర్ణాత్మానౌ తు పూర్ణిమా ।। ౫౬.

ఆ తరువాత రోజు, పౌర్ణమి రోజున చంద్రుడు స్పష్టంగా కనిపిస్తాడు. పగలు చంద్రుడు, సూర్యుడు కలిసినప్పుడు, మధ్యాహ్నం ఇద్దరూ సంపూర్ణంగా ఉంటారు. అదే పౌర్ణమి.

విచ్ఛిన్నాం తామమావాస్యాం పశ్యతశ్చ సమాగతౌ। అన్యోన్యం చన్ద్రసూర్యౌ తౌ యదా తద్దర్శ ఉచ్యతే ।। ౫౬.

విభిన్నంగా ఉన్న అమావాస్యను చూసి, చంద్రుడు, సూర్యుడు కలిసే సమయాన్ని దర్శ అని అంటారు.

ద్వౌ ద్వౌ లవావమావాస్యాం యః కాలః పర్వసన్ధిషు। ద్వాక్షరం కుహుమాత్రం తు ఏవం కాలస్తు స స్మృతః। నష్టచన్ద్రా ప్యమావాస్యా మధ్యసూర్యేణ సఙ్గతా ।। ౫౬.

అమావాస్య సంధుల్లో రెండు రెండు లవ క్షణాల సమయాన్ని కుహుమాత్రం అంటారు. అలాగే, చంద్రుడు కనబడకుండా సూర్యునితో కలిసిన సమయాన్ని కూడా అమావాస్య అంటారు.

దివసార్ద్ధేన రాత్ర్యర్ద్ధం సూర్యం ప్రాప్య తు చన్ద్రమాః. సూర్యేణ సహసా ముక్తిం గత్వా ప్రాతస్తనోత్సవౌ । ద్వౌ కాలౌ సఙ్గమశ్చైవ మధ్యాహ్నే నిష్పతేద్రవిః ।। ౫౬.

అర్ధదినం, అర్ధరాత్రి కలిసినప్పుడు చంద్రుడు సూర్యుని చేరతాడు. ఇద్దరూ కలిసిన తర్వాత ఉదయం రెండు ఉత్సవాలు జరుగుతాయి. మధ్యాహ్నం కలిసే సమయానికి రసం విడుదల అవుతుంది.

ప్రతిపచ్ఛుక్లపక్షస్య చన్ద్రమాః సూర్యమణ్డలాత్। నిర్ముచ్యమానయోర్మధ్యే తయోర్మణ్డలయోస్తు వై ।। ౫౬.

శుక్లపక్షం మొదటి రోజున చంద్రుడు సూర్యమండలం నుంచి విడిపోతూ, ఆ రెండు మండలాల మధ్యలో ఉంటాడు.

స తదా హ్యాహుతేః కాలో దర్శస్య చ వషట్క్రియా। ఏతదృతుముఖం జ్ఞేయమమావాస్యాస్య పర్వణః ।। ౫౬.

ఆ సమయమే హోమానికి, దర్శయజ్ఞానికి వషట్‌క్రియకు అనుకూలమైనది. ఇదే అమావాస్య పర్వదినానికి ఆరంభంగా భావించాలి.

దివా పర్వణ్యమావాస్యాం క్షీణేన్దౌ బహులే తు వై। తస్మాద్దివా హ్యమావాస్యాం గృహ్యతేఽసౌ దివాకరః। గృహ్యతే వై దివా హ్యస్మాదమావాస్యాం దివిక్షయైః ।। ౫౬.

పగలు అమావాస్య వచ్చినప్పుడు, చంద్రుడు పూర్తిగా క్షీణించి కనబడడు. అందువల్ల ఆ రోజు సూర్యుని పూజిస్తారు. అమావాస్య పర్వదినంలో పగలు సూర్యుని గ్రహిస్తారు.

కలానామపి వై తాసాం బహుమాన్యాజడాత్మకైః। తిథీనాం నామ ధేయాని విద్వద్భిః సంజ్ఞితాని వై ।। ౫౬.

ఆ చంద్రకళలకు కూడా, అవి జడ స్వభావమైనప్పటికీ, పండితులు తిథుల ప్రకారం పేర్లు పెట్టారు.

దర్శయేతామథాన్యోన్యం సూర్యాచన్ద్రమసావుభౌ । నిష్క్రామత్యథ తేనైవ క్రమశః సూర్యమణ్డలాత్ ।। ౫౬.

తర్వాత సూర్యుడు, చంద్రుడు ఒకరినొకరు చూస్తారు. ఆ క్రమంలో చంద్రుడు సూర్యమండలం నుంచి బయటకు వస్తాడు.

ద్విలవేన హ్యహో రాత్రం భాస్కరం స్పృశతే శశీ। స తదా హ్యాహుతేః కాలో దర్శస్య చ వషట్‌క్రియా ।। ౫౬.

రెండు లవ క్షణాల్లో, పగలు-రాత్రి కలిసినప్పుడు చంద్రుడు సూర్యుని తాకుతాడు. ఆ సమయమే హోమానికి, దర్శయజ్ఞానికి వషట్‌క్రియకు అనుకూలమైనది.

కుహేతి కోకిరేనోక్తో యః కాలః పరిచిహ్నితః। తత్కాలసంజ్ఞితా యస్మాదమావాస్యా కుహుః స్మృతా ।। ౫౬.

కుహు అని పండితులు గుర్తించిన సమయాన్ని అలా పిలుస్తారు. అందువల్ల అమావాస్యను కుహు అని కూడా అంటారు.

సినీవాలీప్రమాణేన క్షీణశేషో నిశాకరః। అమావాస్యాం విశత్యర్కం సినీవాలీ తతః స్మృతా ।। ౫౬.

సినీవాళి పరిమాణంతో, చంద్రుడు కేవలం చిన్న భాగంగా మిగిలి ఉంటాడు. అమావాస్య రోజున చంద్రుడు సూర్యునిలో కలిసిపోతాడు. అందుకే దానిని సినీవాళి అంటారు.

పర్వణః పర్వకాలస్తు తుల్యో వై తు వషట్‌క్రియా। చన్ద్రసూర్యవ్యతీపాతే ఉభే తే పూర్ణిమే స్మృతే ।। ౫౬.

పర్వదినంలో వచ్చే కాలం, వషట్‌క్రియ సమయంతో సమానంగా ఉంటుంది. చంద్రుడు, సూర్యుడు కలిసినప్పుడు, రెండూ పౌర్ణమిగా భావిస్తారు.

ప్రతిపత్పఞ్చదశ్యోశ్చ పర్వకాలో ద్విమాత్రకః। కాలః కుహుసినీవాల్యోః సముద్రో ద్విలవః స్మృతః ।। ౫౬.

ప్రతిపద నుంచి పదిహేనవ తిథి వరకు రెండు భాగాల సమయం ఉంటుంది. కుహు, సినీవాళి సమయాన్ని రెండు లవ సముద్రం అంటారు.

అర్కాగ్నిమణ్డలే సోమే పర్వకాలః కలాశ్రయః। ఏవం స శుక్రపక్షో వై రజన్యాః పర్వసన్ధిషు ।। ౫౬.

సూర్యుడు, అగ్ని మండలాల్లో చంద్రుని పర్వకాలంలో, శుక్లపక్షం రాత్రి పర్వసంధుల్లో కొనసాగుతుంది.

సమ్పూర్ణమణ్డలః శ్రీమాంశ్చన్ద్రమా ఉపరజ్యతే। యస్మాదాప్యాయతే సోమః పఞ్చదశ్యాన్తు పూర్ణిమా ।। ౫౬.

పూర్తిగా వెలిగే చంద్రుడు గ్రహణానికి లోనవుతాడు. సోముడు సంపూర్ణంగా నిండినప్పుడు, పదిహేనవ తిథిన పౌర్ణమి వస్తుంది.

దశభిః పఞ్చభిశ్చైవ కలాభిర్దివసక్రమాత్। తస్మాత్ కలా పఞ్చదశీ సోమే నాస్తి తు షోడశీ। తస్మాత్సోమస్య భవతి పఞ్చదశ్యాం మహాక్షయః ।। ౫౬.

పది, ఆపై ఐదు కలలతో, రోజుకో రోజు చంద్రుడు పెరుగుతాడు. అలా పదిహేనవ రోజున చంద్రునికి పదహారవ కల ఉండదు. అందుచేత, ఆ రోజున చంద్రుడు బాగా తగ్గిపోతాడు.

ఇత్యేతే పితరో దేవాః సోమపాః సోమవర్ద్ధనాః। ఆర్త్తవా ఋతవో యస్మాత్తే దేవా భావయన్తి చ ।। ౫౬.

ఇవాళ చెప్పినవారు పితృదేవతలు, సోమాన్ని పానం చేసే వారు, సోమాన్ని పెంచే వారు. వీరిని ఋతువులవారు అంటారు, ఎందుకంటే దేవతలు ఋతువుల ద్వారా వీరిని పోషిస్తారు.

అతః పితౄన్ ప్రవక్ష్యామి మాసశ్రాద్ధభుజస్తు యే। తేషాం గతిఞ్చ సత్త్వఞ్చ గతిం శ్రాద్ధస్య చైవ హి ।। ౫౬.

ఇప్పుడు మాస శ్రాద్ధం భుజించే పితృదేవతల గురించి, వారి గమనం, స్వభావం, అలాగే శ్రాద్ధం ఎలా జరుగుతుందో చెప్తాను.

న మృతానాం గతిః శక్యా విజ్ఞాతుం పునరాగతిః। తపసాపి ప్రసిద్ధేన కిం పునర్మాంసచక్షుషా ।। ౫౬.

చనిపోయినవారి మార్గం తెలుసుకోవడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు; వారు తిరిగి వస్తారా అనే విషయమూ తెలియదు. ఎంతటి తపస్సు చేసినా, మాంసకంటి చూపుతో అయితే అసలు సాధ్యమే కాదు.

శ్రాద్ధదేవాన్ పిదౄనేతాన్ పితరో లౌకికాః స్మృతాః। దేవాః సౌమ్యాశ్చ యజ్వానః సర్వే చైవ హ్యయోనిజాః ।। ౫౬.

శ్రాద్ధదేవతలు, పితృదేవతలు అనబడేవారు లోకపితృదేవతలు. దేవతలు మృదువైనవారు, యజ్ఞాలు చేసే వారు, వీరందరూ గర్భంలో పుట్టని వారు.

దేవాస్తే పితరః సర్వే దేవాస్తాన్ భావయన్త్యుత। మనుష్యాః పితరశ్చైవ తేభ్యోఽన్యే లౌకికాః స్మృతాః ।। ౫౬.

అందరు దేవతలు పితృదేవతలే. దేవతలు వారిని పోషిస్తారు. మనుషులు, వారి పితృదేవతలు వేరు, వీరిని లోకపితృదేవతలు అంటారు.

పితా పితామహశ్చైవ తథైవ ప్రపితామహః। యజ్వానో యే తు సోమే న సోమవన్తస్తు తే స్మృతాః ।। ౫౬.

తండ్రి, తాత, పరతాత—ఇవాళ యజ్ఞాలు చేసే వారు సోమంతో చేస్తే వారిని అలా గుర్తిస్తారు; సోమంలేని వారు అలా పిలవబడరు.

యే యజ్వానః స్మృతాస్తేషాం తే వై బర్హిషదః స్మృతాః। కర్మస్వేతేషు యుక్తాస్తే తృప్యన్త్యాదేహసమ్భవాత్ ।। ౫౬.

వారిలో యజ్ఞాలు చేసే వారిని బర్హిషద్‌లు అంటారు. వారు తమ కర్మల్లో నిమగ్నమై, దేహం లేకుండానే తృప్తి పొందుతారు.