వాయుపురాణమ్

ఇత్యేవం పీయమానస్తు దైవతైశ్చ నిశాకరః। సమాగచ్ఛదమావాస్యాం భాగే పఞ్చదశే స్థితః ।। ౫౬.

ఇలా దేవతలు అమృతాన్ని తాగుతుండగా, చంద్రుడు పదిహేను భాగాల్లో ఒక భాగంలో ఉండి, అమావాస్యనాడు కలయికకు చేరుకుంటాడు.

సుషుమ్నాప్యాయితఞ్చైవ అమావాస్యాం యథాక్రమమ్। పిబన్తి ద్వికలం కాలం పితరస్తే సుధామృతమ్ ।। ౫౬.

అమావాస్యనాడు, నిర్ణయించిన విధంగా, సోమాన్ని తాగే పితృదేవతలు సుషుమ్ణ ద్వారా నిండిన రెండు కలల అమృతాన్ని తాగుతారు.

తతః పీతక్షయే సోమే సూర్యోఽసావేకరశ్మినా। ఆప్యాయయత్సుషుమ్నేన పితౄణాం సోమపాయినామ్ ।। ౫౬.

ఆ తరువాత, సోమంలో అమృతం తరిగిపోయినప్పుడు, సూర్యుడు ఒక కిరణంతో సుషుమ్ణ ద్వారా సోమాన్ని తాగే పితృదేవతలకు మళ్లీ నింపుతాడు.

నిఃశేషాయాం కలాయాన్తు సోమమాప్యాయయత్ పునః। సుషుమ్నాప్యాయమానస్య భాగం భాగ మహఃక్రమాత్। కలాః క్షీయన్తి తాః కృష్ణాః శుక్లాశ్చాప్యాయయన్తి చ ।। ౫౬.

అన్ని కలలు పూర్తిగా తరిగిపోయినప్పుడు, సోమం మళ్లీ నిండుతుంది. సుషుమ్ణ నింపుతున్నప్పుడు, కలలు కృష్ణపక్షంలో తగ్గి, శుక్లపక్షంలో పెరుగుతాయి.

ఏవం సూర్యస్య వీర్యేణ చన్ద్రస్యాప్యాయితా తనుః। దృశ్యతే పౌర్ణమాస్యాం వై శుక్లః సమ్పూర్ణమణ్డలః। సంసిద్ధిరేవం సోమస్య పక్షయోః శుక్లకృష్ణయోః ।। ౫౬.

ఇలా సూర్యుని తేజంతో చంద్రుని శరీరం నిండిపోతుంది. పౌర్ణమి నాడు చంద్రుడు పూర్తిగా, ప్రకాశవంతంగా కనిపిస్తాడు. ఇలానే సోమరసం రెండు పక్షాలలో పెరుగుతూ, తగ్గుతూ ఉంటుంది.

ఇత్యేష పితృమాన్ సోమః స్మృత ఇద్వత్సరః క్రమాత్ । క్రాన్తః పంచదశైః సార్ద్ధం సుధా మృతపరిస్రవైః ।। ౫౬.

ఇలా, పితృమాన్ అని పిలవబడే ఈ సోముడు, పదిహేను అర కలల ద్వారా అమృతం, సుధా ప్రవాహంతో సంవత్సరంగా భావించబడతాడు.

అతః పర్వాణి వక్ష్యామి పర్వణాం సన్ధయస్తథా। గ్రన్థిమన్తి యథా పర్వాణీక్షువేణ్వోర్భవన్త్యుత ।। ౫౬.

ఇప్పుడు నేను పర్వాలు, వాటి సంధులను వివరించబోతున్నాను. ఇవి చెరకు కాండంలో ఉండే ముడుల్లా ఉంటాయి.

తథార్ద్ధమాసపర్వాణి శుక్లకృష్ణాని వై విదుః। పూర్ణామావాస్యయోర్భేదైర్గ్రన్థిర్యా సన్ధయశ్చ వై । అర్ద్ధమాసాస్తు పర్వాణి తృతీయాప్రభృతీని తు ।। ౫౬.

అలాగే, శుక్లపక్షం, కృష్ణపక్షం అనే అర్ధమాసాలు పర్వాలుగా గుర్తించబడతాయి. పౌర్ణమి, అమావాస్యల మధ్య తేడాలు ముడులు, సంధులు. మూడవ తేది నుండి మొదలయ్యే అర్ధమాసాలు పర్వాలు.

అగ్నయాధానక్రియా యస్మాత్ క్రియతే పర్వసన్ధిషు। సాయాహ్నే ప్రతిపచ్చైవ స కాలః పౌర్ణమాసికః ।। ౫౬.

పర్వాల సంధుల్లో, సాయంత్రం, ప్రతిపద నాడు అగ్ని స్థాపన చేయబడుతుంది. ఆ సమయాన్ని పౌర్ణమాసిక కాలం అంటారు.

వ్యతీపాతే స్థితే సూర్యే లేసోర్ద్ధన్తు యుగాన్తరే। యుగాన్తరోదితే చైవ లేఖోర్ద్ధం శశినః క్రమాత్ ।। ౫౬.

వ్యతీపాతంలో సూర్యుడు నిలిచినప్పుడు, యుగాంతంలో ఒక భాగం పూర్తయ్యినప్పుడు, చంద్రుడు ఒక కల చివరన ఉదయించునప్పుడు—

పౌర్ణమాసే వ్యతీపాతే యదీక్షేతే పరస్పరమ్। యస్మిన్కాలే స సీమాన్తే స వ్యతీపాత ఏవ తు ।। ౫౬.

పౌర్ణమి, వ్యతీపాత సమయంలో, అవి రెండూ ఒకేసారి కనిపిస్తే, ఆ సమయం సరిహద్దులో ఉన్న వ్యతీపాతంగా పిలవబడుతుంది.

కాలం సూర్యస్య నిర్ద్దేశం దృష్ట్వా సఙ్ఖ్యా తు సర్పతి। స వై పథం క్రియాకాలః కాలాత్సద్యో విధీయతే ।। ౫౬.

సూర్యుని సూచించిన కాలాన్ని చూసి, లెక్కింపు ముందుకు సాగుతుంది. ఆ మార్గమే కర్మలకు నిర్ణీత కాలం, అది కాలానుసారం వెంటనే నిర్ణయించబడుతుంది.

పూర్ణేన్దోః పూర్ణపక్షే తు రాత్రిసన్ధిషు పూర్ణిమా। యస్మాత్తామనుపశ్యన్తి పితరో దైవతైః సహ। తస్మాదనుమతిర్నామ పూర్ణిమా ప్రథమా స్మృతా ।। ౫౬.

పూర్ణ చంద్రుడు ఉన్న శుక్లపక్షంలో, రాత్రి సంధుల్లో పితృదేవతలు దేవతలతో కలిసి ఆమెను దర్శిస్తారు. అందుకే మొదటి పౌర్ణమిని అనుమతి అని పిలుస్తారు.

అత్యర్థం భ్రాజతే యస్మాత్ పౌర్ణమాస్యాన్నిశాకరః। రఞ్జనాచ్చైవ చన్ద్రస్య రాకేతి కవయో విదుః ।। ౫౬.

పౌర్ణమి రాత్రి చంద్రుడు అత్యంతంగా ప్రకాశిస్తాడు. ఆ ప్రకాశంతో ఆకాశాన్ని రంగు మారుస్తాడు. అందుకే కవులు దానిని రాకా అని పిలుస్తారు.

అమా వసేతామృక్షే తు యదా చన్ద్రదివాకరౌ। ఏకాం పఞ్చదశీం రాత్రిమమావాస్యా తతః స్మృతా ।। ౫౬.

చంద్రుడు, సూర్యుడు ఒకే నక్షత్రంలో ఉన్నప్పుడు, ఆ పదిహేనవ రాత్రిని అమావాస్య అని అంటారు.

తతోఽపరస్య తైర్వ్యక్తః పౌర్ణమాస్యాం నిశాకరః। యదీక్షతే వ్యతీపాతే దివా పూర్ణే పరస్పరమ్। చన్ద్రార్కావపరాహ్నే తు పూర్ణాత్మానౌ తు పూర్ణిమా ।। ౫౬.

ఆ తరువాత రోజు, పౌర్ణమి రోజున చంద్రుడు స్పష్టంగా కనిపిస్తాడు. పగలు చంద్రుడు, సూర్యుడు కలిసినప్పుడు, మధ్యాహ్నం ఇద్దరూ సంపూర్ణంగా ఉంటారు. అదే పౌర్ణమి.

విచ్ఛిన్నాం తామమావాస్యాం పశ్యతశ్చ సమాగతౌ। అన్యోన్యం చన్ద్రసూర్యౌ తౌ యదా తద్దర్శ ఉచ్యతే ।। ౫౬.

విభిన్నంగా ఉన్న అమావాస్యను చూసి, చంద్రుడు, సూర్యుడు కలిసే సమయాన్ని దర్శ అని అంటారు.

ద్వౌ ద్వౌ లవావమావాస్యాం యః కాలః పర్వసన్ధిషు। ద్వాక్షరం కుహుమాత్రం తు ఏవం కాలస్తు స స్మృతః। నష్టచన్ద్రా ప్యమావాస్యా మధ్యసూర్యేణ సఙ్గతా ।। ౫౬.

అమావాస్య సంధుల్లో రెండు రెండు లవ క్షణాల సమయాన్ని కుహుమాత్రం అంటారు. అలాగే, చంద్రుడు కనబడకుండా సూర్యునితో కలిసిన సమయాన్ని కూడా అమావాస్య అంటారు.

దివసార్ద్ధేన రాత్ర్యర్ద్ధం సూర్యం ప్రాప్య తు చన్ద్రమాః. సూర్యేణ సహసా ముక్తిం గత్వా ప్రాతస్తనోత్సవౌ । ద్వౌ కాలౌ సఙ్గమశ్చైవ మధ్యాహ్నే నిష్పతేద్రవిః ।। ౫౬.

అర్ధదినం, అర్ధరాత్రి కలిసినప్పుడు చంద్రుడు సూర్యుని చేరతాడు. ఇద్దరూ కలిసిన తర్వాత ఉదయం రెండు ఉత్సవాలు జరుగుతాయి. మధ్యాహ్నం కలిసే సమయానికి రసం విడుదల అవుతుంది.

ప్రతిపచ్ఛుక్లపక్షస్య చన్ద్రమాః సూర్యమణ్డలాత్। నిర్ముచ్యమానయోర్మధ్యే తయోర్మణ్డలయోస్తు వై ।। ౫౬.

శుక్లపక్షం మొదటి రోజున చంద్రుడు సూర్యమండలం నుంచి విడిపోతూ, ఆ రెండు మండలాల మధ్యలో ఉంటాడు.

స తదా హ్యాహుతేః కాలో దర్శస్య చ వషట్క్రియా। ఏతదృతుముఖం జ్ఞేయమమావాస్యాస్య పర్వణః ।। ౫౬.

ఆ సమయమే హోమానికి, దర్శయజ్ఞానికి వషట్‌క్రియకు అనుకూలమైనది. ఇదే అమావాస్య పర్వదినానికి ఆరంభంగా భావించాలి.

దివా పర్వణ్యమావాస్యాం క్షీణేన్దౌ బహులే తు వై। తస్మాద్దివా హ్యమావాస్యాం గృహ్యతేఽసౌ దివాకరః। గృహ్యతే వై దివా హ్యస్మాదమావాస్యాం దివిక్షయైః ।। ౫౬.

పగలు అమావాస్య వచ్చినప్పుడు, చంద్రుడు పూర్తిగా క్షీణించి కనబడడు. అందువల్ల ఆ రోజు సూర్యుని పూజిస్తారు. అమావాస్య పర్వదినంలో పగలు సూర్యుని గ్రహిస్తారు.

కలానామపి వై తాసాం బహుమాన్యాజడాత్మకైః। తిథీనాం నామ ధేయాని విద్వద్భిః సంజ్ఞితాని వై ।। ౫౬.

ఆ చంద్రకళలకు కూడా, అవి జడ స్వభావమైనప్పటికీ, పండితులు తిథుల ప్రకారం పేర్లు పెట్టారు.

దర్శయేతామథాన్యోన్యం సూర్యాచన్ద్రమసావుభౌ । నిష్క్రామత్యథ తేనైవ క్రమశః సూర్యమణ్డలాత్ ।। ౫౬.

తర్వాత సూర్యుడు, చంద్రుడు ఒకరినొకరు చూస్తారు. ఆ క్రమంలో చంద్రుడు సూర్యమండలం నుంచి బయటకు వస్తాడు.

ద్విలవేన హ్యహో రాత్రం భాస్కరం స్పృశతే శశీ। స తదా హ్యాహుతేః కాలో దర్శస్య చ వషట్‌క్రియా ।। ౫౬.

రెండు లవ క్షణాల్లో, పగలు-రాత్రి కలిసినప్పుడు చంద్రుడు సూర్యుని తాకుతాడు. ఆ సమయమే హోమానికి, దర్శయజ్ఞానికి వషట్‌క్రియకు అనుకూలమైనది.

కుహేతి కోకిరేనోక్తో యః కాలః పరిచిహ్నితః। తత్కాలసంజ్ఞితా యస్మాదమావాస్యా కుహుః స్మృతా ।। ౫౬.

కుహు అని పండితులు గుర్తించిన సమయాన్ని అలా పిలుస్తారు. అందువల్ల అమావాస్యను కుహు అని కూడా అంటారు.

సినీవాలీప్రమాణేన క్షీణశేషో నిశాకరః। అమావాస్యాం విశత్యర్కం సినీవాలీ తతః స్మృతా ।। ౫౬.

సినీవాళి పరిమాణంతో, చంద్రుడు కేవలం చిన్న భాగంగా మిగిలి ఉంటాడు. అమావాస్య రోజున చంద్రుడు సూర్యునిలో కలిసిపోతాడు. అందుకే దానిని సినీవాళి అంటారు.

పర్వణః పర్వకాలస్తు తుల్యో వై తు వషట్‌క్రియా। చన్ద్రసూర్యవ్యతీపాతే ఉభే తే పూర్ణిమే స్మృతే ।। ౫౬.

పర్వదినంలో వచ్చే కాలం, వషట్‌క్రియ సమయంతో సమానంగా ఉంటుంది. చంద్రుడు, సూర్యుడు కలిసినప్పుడు, రెండూ పౌర్ణమిగా భావిస్తారు.

ప్రతిపత్పఞ్చదశ్యోశ్చ పర్వకాలో ద్విమాత్రకః। కాలః కుహుసినీవాల్యోః సముద్రో ద్విలవః స్మృతః ।। ౫౬.

ప్రతిపద నుంచి పదిహేనవ తిథి వరకు రెండు భాగాల సమయం ఉంటుంది. కుహు, సినీవాళి సమయాన్ని రెండు లవ సముద్రం అంటారు.