వాయుపురాణమ్

యదా తు చన్ద్రసూర్యౌ తౌ నక్షత్రేణ సమాగతౌ। అమావాస్యాన్నివసత ఏకరాత్రైకమణ్డలే ।। ౫౬.

చంద్రుడు, సూర్యుడు ఒకే నక్షత్రంలో కలిసినప్పుడు, అమావాస్య నాడు వారు ఒకే వలయంలో ఒక్క రాత్రి ఉంటారు.

స గచ్ఛతి తదా ద్రష్టుం దివాకరనిశాకరౌ। అమావస్యామమావాస్యాం మాతామహపితామహౌ। అభివాద్య తదా తత్ర కాలాపేక్షః ప్రతీక్ష్యతే ।। ౫౬.

ఆ సమయంలో సూర్యుడు, చంద్రుడు దర్శనార్థం అమావాస్య నాడు వెళ్తారు. అప్పుడు తల్లి, తండ్రి వంశపు పెద్దలను సత్కరిస్తారు. ఆ సమయంలో నిర్ణీత కాలాన్ని ఎదురుచూస్తారు.

ప్రసీదమానాత్ సోమాచ్చ పిత్రర్థం తత్పరిస్రవాత్। ఐలః పురూరవా విద్వాన్ మాసి మాసి ప్రయత్నతః। ఉవాస్తే పితృమన్తం తం ససోమం స దివాస్థితః ।। ౫౬.

సోముడు దయచూపినప్పుడు, పితృదేవతల కోసం ఆయన నుంచి ప్రవహిస్తుంది. ఐలుని కుమారుడు పురూరవుడు, జ్ఞానంతో, శ్రద్ధతో ప్రతి నెలా సోమునితో, సూర్యునితో కలిసి పితృదేవతతో నివసిస్తాడు.

ద్విలవం కుహుమాత్రం తు తే ఉభే తు విచార్య సః। సినీవాలీప్రమాణేన సినీవాలీముపాసకః ।। ౫౬.

అతడు రెండు లవల పరిమాణాన్ని, కుహూ పరిమాణాన్ని పరిశీలించి, సీనీవాళి పరిమాణాన్ని అనుసరించి, సీనీవాళిని ఆరాధిస్తాడు.

కుహూమాత్రాం కలాఞ్చైవ జ్ఞాత్వోపాస్తే కుహుం పునః। స తదా భానుమత్యేక కాలావేక్షీ ప్రపశ్యతి ।। ౫౬.

కుహూ పరిమాణాన్ని, చంద్రకళను తెలుసుకుని, మళ్లీ కుహూను ఆరాధిస్తాడు. అప్పుడు భానుమతిలో ఒక్క కళను గమనిస్తాడు.

సుధామృతం కుతః సోమాత్ ప్రస్రవేన్మాసతృప్తయే। దశభిః పఞ్చభిశ్చైవ సుధామృతపరిస్రవైః ।। ౫౬.

సోమునుంచి నెలల తృప్తికోసం అమృతం ఎలా ప్రవహిస్తుంది? పది, అయిదు ప్రవాహాల ద్వారా అమృతం, సుధా ప్రవహిస్తుంది.

కృష్ణపక్షే తదా పీత్వా దుహ్యమానం తథాంశుభిః। సద్యః పక్షరతా తేన సౌమ్యేన మధునా చ సః ।। ౫౬.

కృష్ణపక్షంలో చంద్రకిరణాల ద్వారా పానముచేసి, దోహన చేయబడినప్పుడు వెంటనే ఆ సోమమధురంతో పక్షాన్ని పొందుతాడు.

నిర్వాపణార్థం దత్తేన పిత్రేణ విధినా నృపః। సుధామృతేన రాజేన్ద్రస్తర్పయామాస వై పితౄన్। సౌమ్యా బర్హిషదః కావ్యా అగ్నిష్వాత్తాస్తథైవ చ ।। ౫౬.

నివేదన కోసం, రాజు విధానప్రకారం తండ్రిచే ఇచ్చిన అమృతంతో పితృదేవతలను తృప్తిపరిచాడు. సోమ్యులు, బర్హిషదులు, కావ్యులు, అగ్నిష్వత్తులు కూడా అలాగే తృప్తి పొందారు.

ఋతురగ్నిస్తు యః ప్రోక్తః స తు సంవత్సరో మతః। జజ్ఞిరే హ్యృతవస్తస్మాదృతుభ్యశ్చార్త్తవాశ్చ యే । ౫౬.

ఋతువుల అగ్ని అనబడేది సంవత్సరంగా భావించబడుతుంది. దానినుంచి ఋతువులు, ఋతువులనుంచి అర్ధవాసరాలు జన్మిస్తాయి.

ఆర్త్తవా హ్యర్ద్ధమాసాఖ్యాః పితరో హ్యబ్దసూనవః। ఋతుః పితామహా మాసా ఋతుశ్చైవాభ్దసూనవః ।। ౫౬.

అర్ధవాసరాలు పితృదేవతల సంతానంగా, సంవత్సరపు పుత్రులుగా పిలవబడతారు. ఋతువు పెద్దవాడు, మాసాలు సంవత్సరపు పుత్రులు, ఋతువు కూడా అలాగే.

ప్రపితామహాస్తు వై దేవాః పఞ్చాబ్దా బ్రహ్మణః సుతాః। సౌమ్యాస్తు సౌమ్యజా జ్ఞేయాః కావ్యా జ్ఞేయాః కవేః సుతాః ।। ౫౬.

ప్రముఖ పితామహులు దేవతలు, అయిదు సంవత్సరాలు బ్రహ్మదేవుని కుమారులు. సోముని సంతానం సోమ్యులు, కవికి సంతానం కావ్యులు అని తెలుసుకోవాలి.

ఉపహూతాః స్మృతాః దేవాః సోమజాః సోమపాస్తథా। ఆజ్యపాస్తు స్మృతాః కావ్యాస్తృప్యన్తి పితృజాతయః ।। ౫౬.

ఆహ్వానించబడిన దేవతలు సోముని సంతానం, సోమపానం చేయువారు అని గుర్తించాలి. నెయ్యి పానముచేసే కావ్యులు, పితృవంశాలు తృప్తి పొందుతారు.

కావ్యా బర్హిషదశ్చైవ అగ్నిష్వాత్తాశ్చ తే త్రిధా। గృహస్థా యే చ యజ్వానా ఋతుర్బర్హిషదో ధ్రువమ్ ।। ౫౬.

కావ్యులు, బర్హిషదులు, అగ్నిష్వత్తులు మూడు వర్గాలవారు. గృహస్థులు, యజ్ఞకారులు, ఋతువుల బర్హిషదులు ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉంటారు.

గృహస్థాశ్చాపి యజ్వానా అగ్నిష్వాత్తాస్తథార్త్తవాః। అష్టకాపతయః కావ్యాః పఞ్చాబ్దాస్తాన్నిబోధత ।। ౫౬.

గృహస్థులు, యజ్ఞకారులు, అగ్నిష్వత్తులు, అర్ధవాసరాలు, అష్టకాధిపతులు, కావ్యులు, అయిదు సంవత్సరాలు — వీరిని ఇలా తెలుసుకో.

ఏషాం సంవత్సరో హ్యగ్నిః సూర్యస్తు పరివత్సరః। సోమ ఈద్వత్సరః ప్రోక్తో వాయుశ్చైవానువత్సరః ।। ౫౬.

వీరిలో సంవత్సరానికి అగ్ని, పరివత్సరానికి సూర్యుడు, ఇద్వత్సరానికి సోముడు, అనువత్సరానికి వాయువు అని పిలవబడతారు.

రుద్రస్తు వత్సరస్తేషాం పఞ్చాబ్దా యే యుగాత్మకాః। లేఖాశ్వైవోష్మపాశ్చైవ దివాకీర్త్యాశ్చ తే స్మృతాః ।। ౫౬.

ఓ రుద్రా, వారి కోసం ఒక సంవత్సరం ఒక రోజు లా ఉంటుంది, ఐదు సంవత్సరాలు ఒక యుగంగా భావించబడతాయి. వారిని లేఖ, అశ్వ, ఉష్మప, దివాకీర్తి అని పిలుస్తారు.

ఏతే పిబన్త్యమావాస్యాం మాసి మాసి సుధాం దివి । తాంస్తేన తర్పయామాస యావదాసీత్ పురూరవాః ।। ౫౬.

ఈ దేవతలు ప్రతి నెల అమావాస్యనాడు ఆకాశంలో అమృతాన్ని తాగుతారు. పురూరవుడు బ్రతికున్నంతకాలం వారిని ఆ అమృతంతో తృప్తిపరిచాడు.

యస్మాత్ ప్రస్రవతే సోమాన్మాసి మాసి నిబోధత। తస్మాత్ సుధామృతం ద్వై పితౄణాం సోమపాయినామ్ ।। ౫౬.

ప్రతి నెల సోమరసం ఎందుకు ప్రవహిస్తుందో విను. అందువల్లే సోమాన్ని తాగే పితృదేవతలకు అమృతం, సుధా లభిస్తాయి.

ఏవం తదమృతం సౌమ్యం సుధా చ మధు చైవ హ । కృష్ణపక్షే యథా చేన్దోః కలాః పఞ్చదశ క్రమాత్ ।। ౫౬.

అలా, ఆ మృదువైన అమృతం, సుధా, తేనె, చంద్రమండలంలో కృష్ణపక్షంలో పదిహేను కలలు ఒక్కొక్కటిగా తగ్గిపోతూ తాగబడతాయి.

పిబన్త్యమ్బుమయీర్దే వాస్త్రయస్త్రింశత్తు ఛన్దజాః। పీత్వా చ మాసం గచ్ఛన్తి చతుర్ద్దశ్యాం సుధామృతమ్ ।। ౫౬.

ముప్పైమూడు ఛందస్సులలో జన్మించిన, నీటి స్వరూపమైన దేవతలు, చతుర్దశి నాడు అమృతాన్ని తాగి, ఆ తరువాత నెలను గడుపుతారు.

ఇత్యేవం పీయమానస్తు దైవతైశ్చ నిశాకరః। సమాగచ్ఛదమావాస్యాం భాగే పఞ్చదశే స్థితః ।। ౫౬.

ఇలా దేవతలు అమృతాన్ని తాగుతుండగా, చంద్రుడు పదిహేను భాగాల్లో ఒక భాగంలో ఉండి, అమావాస్యనాడు కలయికకు చేరుకుంటాడు.

సుషుమ్నాప్యాయితఞ్చైవ అమావాస్యాం యథాక్రమమ్। పిబన్తి ద్వికలం కాలం పితరస్తే సుధామృతమ్ ।। ౫౬.

అమావాస్యనాడు, నిర్ణయించిన విధంగా, సోమాన్ని తాగే పితృదేవతలు సుషుమ్ణ ద్వారా నిండిన రెండు కలల అమృతాన్ని తాగుతారు.

తతః పీతక్షయే సోమే సూర్యోఽసావేకరశ్మినా। ఆప్యాయయత్సుషుమ్నేన పితౄణాం సోమపాయినామ్ ।। ౫౬.

ఆ తరువాత, సోమంలో అమృతం తరిగిపోయినప్పుడు, సూర్యుడు ఒక కిరణంతో సుషుమ్ణ ద్వారా సోమాన్ని తాగే పితృదేవతలకు మళ్లీ నింపుతాడు.

నిఃశేషాయాం కలాయాన్తు సోమమాప్యాయయత్ పునః। సుషుమ్నాప్యాయమానస్య భాగం భాగ మహఃక్రమాత్। కలాః క్షీయన్తి తాః కృష్ణాః శుక్లాశ్చాప్యాయయన్తి చ ।। ౫౬.

అన్ని కలలు పూర్తిగా తరిగిపోయినప్పుడు, సోమం మళ్లీ నిండుతుంది. సుషుమ్ణ నింపుతున్నప్పుడు, కలలు కృష్ణపక్షంలో తగ్గి, శుక్లపక్షంలో పెరుగుతాయి.

ఏవం సూర్యస్య వీర్యేణ చన్ద్రస్యాప్యాయితా తనుః। దృశ్యతే పౌర్ణమాస్యాం వై శుక్లః సమ్పూర్ణమణ్డలః। సంసిద్ధిరేవం సోమస్య పక్షయోః శుక్లకృష్ణయోః ।। ౫౬.

ఇలా సూర్యుని తేజంతో చంద్రుని శరీరం నిండిపోతుంది. పౌర్ణమి నాడు చంద్రుడు పూర్తిగా, ప్రకాశవంతంగా కనిపిస్తాడు. ఇలానే సోమరసం రెండు పక్షాలలో పెరుగుతూ, తగ్గుతూ ఉంటుంది.

ఇత్యేష పితృమాన్ సోమః స్మృత ఇద్వత్సరః క్రమాత్ । క్రాన్తః పంచదశైః సార్ద్ధం సుధా మృతపరిస్రవైః ।। ౫౬.

ఇలా, పితృమాన్ అని పిలవబడే ఈ సోముడు, పదిహేను అర కలల ద్వారా అమృతం, సుధా ప్రవాహంతో సంవత్సరంగా భావించబడతాడు.

అతః పర్వాణి వక్ష్యామి పర్వణాం సన్ధయస్తథా। గ్రన్థిమన్తి యథా పర్వాణీక్షువేణ్వోర్భవన్త్యుత ।। ౫౬.

ఇప్పుడు నేను పర్వాలు, వాటి సంధులను వివరించబోతున్నాను. ఇవి చెరకు కాండంలో ఉండే ముడుల్లా ఉంటాయి.

తథార్ద్ధమాసపర్వాణి శుక్లకృష్ణాని వై విదుః। పూర్ణామావాస్యయోర్భేదైర్గ్రన్థిర్యా సన్ధయశ్చ వై । అర్ద్ధమాసాస్తు పర్వాణి తృతీయాప్రభృతీని తు ।। ౫౬.

అలాగే, శుక్లపక్షం, కృష్ణపక్షం అనే అర్ధమాసాలు పర్వాలుగా గుర్తించబడతాయి. పౌర్ణమి, అమావాస్యల మధ్య తేడాలు ముడులు, సంధులు. మూడవ తేది నుండి మొదలయ్యే అర్ధమాసాలు పర్వాలు.

అగ్నయాధానక్రియా యస్మాత్ క్రియతే పర్వసన్ధిషు। సాయాహ్నే ప్రతిపచ్చైవ స కాలః పౌర్ణమాసికః ।। ౫౬.

పర్వాల సంధుల్లో, సాయంత్రం, ప్రతిపద నాడు అగ్ని స్థాపన చేయబడుతుంది. ఆ సమయాన్ని పౌర్ణమాసిక కాలం అంటారు.