జ్ఞాత్వా తు భక్తిం మమ దేవదేవో గఙ్గాజలాప్లావితకేశదేశః। సూక్ష్మోఽతియోగాతిశయాదచిన్త్యో న హి ప్లుతో వ్యక్తముపైతి చన్ద్రః ।। ౫౪.
నా భక్తిని తెలిసిన దేవదేవుడు, గంగాజలంతో తలస్నానం చేసినవాడు, ఎంతో సూక్ష్మంగా, అపారంగా, ఊహించలేనివాడిగా ఉంటాడు. చంద్రుడు నీటిలో మునిగినా స్పష్టంగా కనిపించని విధంగా, ఆయన కూడా అందరికీ స్పష్టంగా తెలియడు.
ఏవం భగవతా పూర్వం బ్రహ్మణా లోకకర్తృణా। స్తుతోఽహం వివిధైః స్తోత్రై ర్వేదవేదాఙ్గసమ్భవైః ।। ౫౪.
అలా, పూర్వం లోకాలను సృష్టించే భగవంతుడైన బ్రహ్మ నాకు వేదాలు, వాటి ఉపవేదాల నుండి వచ్చిన అనేక స్తోత్రాలతో స్తుతించారు.
తతః ప్రీతో హ్యహం తస్మై బ్రహ్మణే సుమహాత్మనే। తతోఽహం సూక్ష్మయా వాచా పితామహమథాబ్రువమ్ ।। ౫౪.
ఆ మహాత్ముడైన బ్రహ్మపై నేను సంతోషించి, అతనితో మృదువైన మాటలతో మాట్లాడాను.
భగవన్ భూతభవ్యేశ లోకనాథ జగత్పతే। కిం కార్యే తే మయా బ్రహ్మన్ కర్త్తవ్యం వద సువ్రత ।। ౫౪.
భగవంతుడా, భూతభవ్యాల అధిపతీ, లోకాల పాలకా, జగత్తు యజమానా! బ్రహ్మా, నీ కోసం నేను ఏ పని చేయాలి? నీవు చెప్పు, ఓ ధైర్యవంతుడా.
శ్రుత్వా వాక్యం తతో బ్రహ్మా ప్రత్యువాచామ్బుజేక్షణః । భూతభవ్యభవన్నాథ శ్రూయతాం కారణేశ్వర ।। ౫౪.
ఆ మాటలు విని, కమలనేత్రుడైన బ్రహ్మ ఇలా అన్నాడు: 'భూత, భవిష్యత్, వర్తమానకాలాల అధిపతీ, కారణాల అధిపతీ, విను.'
సురాసురైర్మథ్యమానే పయోధావమ్బుజేక్షణ। భగవన్మేఘ సఙ్కాశం నీలజీమూతసన్నిభమ్ ।। ౫౪.
దేవతలు, అసురులు సముద్రాన్ని మథిస్తున్నప్పుడు, కమలనేత్రుడా, మేఘంలా నీలంగా, గర్జించే మేఘంలా ఉన్న ఒక రూపం బయటపడింది.
ప్రాదుర్భూతం విషఙ్ఘోరం సంవర్త్తాగ్నిసమప్రభమ్। కాలమృత్యురివోద్భూతం యుగాన్తాదిత్యవర్చ్చసమ్ ।। ౫౪.
అప్పుడు భయంకరమైన విషం, ప్రళయాగ్నిలా మండుతూ, కాలమృత్యువులా ఉద్భవించి, యుగాంతపు సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తూ బయటపడింది.
త్రైలోక్యోత్సాది సూర్యాభం విస్ఫురన్తం సమన్తతః। అగ్రే సముత్థితం తస్మిన్ విషఙ్కాలానలప్రభమ్ ।। ౫౪.
అది మూడు లోకాలను నాశనం చేయబోయే సూర్యుడిలా అన్ని వైపులా ప్రకాశిస్తూ, ముందుగా ఆ కాలాగ్ని వంటి విషం ఉద్భవించింది.
తం దృష్ట్వా తుం వయం సర్వే భీతాః సమ్భ్రాన్తచేతసః। తత్ పిబస్వ మహాదేవ లోకానాం హితకామ్యయా । భవానగ్ర్యస్య భోక్తా వై భవాంశ్వైవ వరః ప్రభుః ।। ౫౪.
అది చూసి మేమంతా భయంతో మనసు గందరగోళంగా అయ్యాం. 'మహాదేవా! లోకాల మంగళం కోసం దయచేసి ఈ విషాన్ని త్రాగు. నీవే దీనికి యోగ్యుడవు, నీవే పరమేశ్వరుడవు.' అని చెప్పాము.
త్వామృతేఽన్యో మహాదేవ విషం సోఢుం న విద్యతే । నాస్తి కశ్చిత్ పుమాన్ శక్తస్త్రైలోక్యేషు చ గీయతే ।। ౫౪.
'మహాదేవా! నిన్ను తప్ప మరెవ్వరూ ఈ విషాన్ని భరించలేరు. మూడు లోకాలలో ఎవ్వరూ దీనిని తట్టుకునే శక్తి కలవారు కారు.'
ఏవం తస్య వచః శ్రుత్వా బ్రహ్మణః పరమేష్ఠినః। బాఢమిత్యేవ తద్వాక్యం ప్రతిగృహ్య వరాననే ।। ౫౪.
బ్రహ్మ యొక్క ఆ మాటలు విని, 'అలా జరుగుతుందని' అంగీకరించాను, ఓ సుందరివి.
తతోఽహం పాతుమారబ్ధో విషమన్తకసన్నిభమ్। పిబతో మే మహాఘోరం విషం సురభయఙ్కరమ్। కణ్ఠః సమభవత్తూర్ణం కృష్ణో మే వరవర్ణిని ।। ౫౪.
అంతట నేను ఆ మృత్యువుతో సమానమైన విషాన్ని త్రాగడం ప్రారంభించాను. ఆ భయంకరమైన, భయపెట్టే విషాన్ని త్రాగుతుండగా, నా గొంతు వెంటనే నల్లగా మారింది, ఓ సుందరివి.
తందృష్ట్వో త్పలపత్రాభం కణ్ఠే సక్తమివోరగమ్ । తక్షకం నాగరాజానం లేలిహానమివ స్థితమ్ ।। ౫౪.
అది చూసి, నీలి కమలదళంలా, ఆ విషం నా గొంతులో పాము లా అంటుకుని, తక్షకుడు అనే నాగరాజు లా నీలంగా ఉండిపోయింది.
అథోవాచ మహాతేజా బ్రహ్మా లోకపితామహః। శోభసే త్వం మహాదేవ కణ్ఠేనానేన సువ్రత ।। ౫౪.
అప్పుడు లోకాల పితామహుడైన తేజోమయుడైన బ్రహ్మ ఇలా అన్నాడు: 'మహాదేవా! నీ గొంతుతో నీవు ఎంతో అందంగా మెరిసిపోతున్నావు, ఓ ధైర్యవంతుడా.'
తతస్తస్య వచః శ్రుత్వా మయా గిరివరాత్మజే। పశ్యతాం దేవసఙ్గానాం దైత్యానాఞ్చ వరాననే ।। ౫౪.
ఆ మాటలు విని, ఓ పర్వత కుమారీ, దేవతలు, దానవులు అందరూ చూస్తుండగా, ఓ సుందరివి,
యక్షగన్ధర్వభూతానాం పిశాచోరగరక్షసామ్। ధృతం కణ్ఠే విషం ఘోరం నీలకణ్టస్తతో హ్యహమ్ ।। ౫౪.
యక్షులు, గంధర్వులు, భూతాలు, పిశాచులు, నాగులు, రాక్షసుల సమక్షంలో నేను ఆ భయంకరమైన విషాన్ని గొంతులో ఉంచాను. అందుచేత నాకు నీలకంఠుడు అనే పేరు వచ్చింది.
తత్ కాలకూటం విషముగ్రతేజః కణ్ఠే మయా పర్వతరాజపుత్రి। నివేశ్యమానం సురదైత్యసఙ్ఘో దృష్ట్వా పరం విస్మయమాజగామ ।। ౫౪.
ఓ పర్వతరాజు కుమారీ! ఆ ఉగ్రశక్తిగల కాలకూట విషాన్ని నేను గొంతులో ఉంచినప్పుడు, దేవతలు, దానవుల సమూహం చూసి ఎంతో ఆశ్చర్యపోయింది.
తతః సురగణాః సర్వే సదైత్యోరగరాక్షసాః। ఊచుః ప్రాఞ్చలయో భూత్వా మత్తమాతఙ్గగామిని ।। ౫౪.
అంతట దేవతలందరూ, దానవులు, నాగులు, రాక్షసులు కలిసి చేతులు జోడించి, ఓ గజగామినీ, ఇలా పలికారు.
అహో బలం వీర్యపరాక్రమస్తే అహో పునర్యోగబలం తవైవ। అహో ప్రభుత్వం తవ దేవదేవ గఙ్గాజలాస్ఫాలితముక్తకేశ ।। ౫౪.
ఓహో! నీ బలము ఎంత గొప్పది! నీ వీరత్వం, పరాక్రమం ఎంత అద్భుతంగా ఉంది! నీ యోగబలం మరింత ఆశ్చర్యకరం. దేవదేవా! గంగాజలంతో తడిచిన నీ వదులైన జటలతో నీ అధికారం ఎంత అపారమైందో!
త్వమేవ విష్ణుశ్చతురాననస్త్వం త్వమేవ మృత్యు ర్వరదస్త్వమేవ। త్వమేవ సూర్యో రజనీకరశ్చ త్వమేవ భూమిః సలిలం త్వమేవ ।। ౫౪.
నీవే విష్ణువు, నీవే నాలుగు ముఖాలవాడు, నీవే మరణం, నీవే వరాలిచ్చేవాడు. నీవే సూర్యుడు, నీవే రాత్రిని కలిగించేవాడు. నీవే భూమి, నీవే జలము.
త్వమేవ యజ్ఞో నియమస్త్వమేవ త్వమేవ భూతం భవితా త్వమేవ। త్వమేవ చాది ర్నిధనం త్వమేవ స్థూలశ్చ సూక్ష్మః పురుషస్త్వమేవ ।। ౫౪.
నీవే యజ్ఞం, నీవే నియమం. నీవే గతమైనది, నీవే రాబోయేది. నీవే ఆది, నీవే అంతం. నీవే స్థూలుడు, నీవే సూక్ష్ముడు.
త్వమేవ సూక్ష్మస్య పరస్య సూక్ష్మస్త్వమేవ వహ్నిః పవనస్త్వమేవ। త్వమేవ సర్వస్య చరాచరస్య లోకస్య కర్త్తా ప్రలయే చ గోప్తా ।। ౫౪.
నీవే సూక్ష్మమైన వాటిలో అత్యంత సూక్ష్ముడు, నీవే పరమసూక్ష్ముడు. నీవే అగ్ని, నీవే వాయువు. నీవే చరాచర జగత్తు సృష్టికర్త, ప్రళయంలో లోకాన్ని కాపాడేవాడు.
ఇతీదముక్త్వా వచనం సురేన్ద్రాః ప్రగృహ్య సోమం ప్రణిపత్య మూర్ద్నా। గతా విమానైరనిగృహ్య వేగైర్మహాత్మనో మేరుముపేత్య సర్వే ।। ౫౪.
ఈ మాటలు చెప్పి, దేవేంద్రులు సోమాన్ని తీసుకొని తలవంచి నమస్కరించి, తమ విమానాల్లో వేగంగా ప్రయాణించి, అందరూ మహాత్ములు మెరుపర్వతాన్ని చేరారు.
ఇత్యేతత్పరమం గుహ్యం పుణ్యాత్పుణ్యమహత్తరమ్। నీలకణ్ఠేతి యత్ ప్రోక్తం విఖ్యాతం లోకవిశ్రుతమ్ ।। ౫౪.
ఇలా 'నీలకంఠుడు' అని ప్రసిద్ధమైన ఈ పరమ గూఢమైన కథ, అత్యంత పుణ్యఫలదాయకమైనది, లోకంలో ప్రసిద్ధి పొందింది.
స్వయం స్వయమ్భువా ప్రోక్తాం పుణ్యాం పాపప్రణాశనీమ్। యస్తు ధారయతే నిత్యమేనాం బ్రహ్మోద్భవాం కథామ్। తస్యాహం సంప్రవక్ష్యామి ఫలం వై విపులం మహత్ ।। ౫౪.
స్వయంభువుడు స్వయంగా చెప్పిన ఈ పవిత్రమైన, పాపాలను తొలగించే కథను ఎవరైనా ఎప్పుడూ ఆచరిస్తే, బ్రహ్మ నుండి ఉద్భవించిన ఈ కథను ఎవరైనా నిత్యం పఠిస్తే, వారికి నేను గొప్ప ఫలితాన్ని వివరించబోతున్నాను.
విషం తస్య వరారోహే స్థావరం జఙ్గమన్తథా। గాత్రం ప్రాప్య చ సుశ్రోణి క్షిప్రం తత్ ప్రతిహన్యతే ।। ౫౪.
ఓ సుందరీ! అటువంటి వ్యక్తికి స్థావరజంతువులనుండి గానీ, జంగమజీవులనుండి గానీ వచ్చిన విషం, శరీరాన్ని తాకినా వెంటనే నష్ఠమైపోతుంది.
శమయత్యశుభం ఘోరం దుఃస్వప్నఞ్చాపకర్షతి। స్త్రీషు వల్లభతాం యాతి సభాయాం పార్థివస్య చ ।। ౫౪.
అది అశుభమైన, భయంకరమైన విషయాలను శాంతింపజేస్తుంది; చెడ్డ కలలను తొలగిస్తుంది; అతడు స్త్రీలకు ప్రియుడవుతాడు, రాజసభలో గౌరవాన్ని పొందుతాడు.
వివాదే జయమాప్నోతి యుద్ధే శూరత్వమేవ చ। గచ్ఛతః క్షేమమధ్వానం గృహే చ నిత్యసమ్పదః ।। ౫౪.
వివాదంలో విజయం, యుద్ధంలో వీరత్వం పొందుతాడు. ప్రయాణంలో క్షేమంగా ఉంటాడు, ఇంట్లో ఎప్పుడూ ఐశ్వర్యం ఉంటుంది.
శరీరభేదే వక్ష్యామి గతిం తస్య వరాననే। నీలకణ్ఠో హరిచ్ఛమశ్రుః శశాఙ్కాఙ్కితమూర్ద్ధజః ।। ౫౪.
శరీరం విడిచినప్పుడు, ఓ సుందరీ! అతడికి నేను చెప్పే గమ్యం — అతడు నీలకంఠుడివలె, హరిదేవునిపై కరుణతో, ఆనందబాష్పాలతో, చంద్రుడిని అలంకరించిన జటలతో ఉంటాడు.
త్ర్యక్షస్త్రిశూలపాణిశ్చ వృషయానః పినాకధృక్। నన్ధితుల్యబలః శ్రీమాన్ నన్దితుల్యపరాక్రమః ।। ౫౪.
అతడు మూడు కళ్లవాడు, త్రిశూలాన్ని ధరించినవాడు, వృషభంపై సవారీ చేసే వాడు, పినాకమును పట్టుకున్నవాడు, నందికి సమానమైన బలముతో, నందిలా పరాక్రమవంతుడుగా, మహిమతో ఉంటాడు.