వాయుపురాణమ్

తస్మాదుత్తరమార్గస్థో హ్యమావాస్యాం నిశాకరః। దృశ్యతే దక్షిణే మార్గే నియమాద్దృశ్యతే న చ ।। ౫౩.

కాబట్టి, అమావాస్య నాడు ఉత్తర మార్గంలో ఉన్న చంద్రుడు కనిపిస్తాడు. దక్షిణ మార్గంలో మాత్రం నియమానుసారం కనిపించడు.

జ్యోతిషాం గతియోగేన సూర్యాచన్ద్రమసావుభౌ। సమానకాలాస్తమయౌ విషువత్సు సమోదయౌ ।। ౫౩.

నక్షత్రాల కదలికతో, సూర్యుడు చంద్రుడు ఇద్దరూ విషువత్సమయాల్లో ఒకేసారి ఉదయించీ, ఒకేసారి అస్తమించెదరు.

ఉత్తరాసు చ వీథీషు వ్యన్తరాస్తమయోదయౌ। పూర్ణామావాస్యయోర్జ్ఞేయౌ జ్యోతిశ్చక్రానువర్త్తినౌ ।। ౫౩.

ఉత్తర దిశలలో వారి ఉదయం, అస్తమయం మధ్యలో జరుగుతాయి; పౌర్ణమి, అమావాస్య రోజుల్లో, అవి నక్షత్రాల క్రమాన్ని అనుసరిస్తూ ఉంటాయి.

దక్షిణాయనమార్గస్థో యదా భవతి రశ్మివాన్। తదా సర్వగ్రహాణాం స సూర్యోఽధస్తాత్ ప్రసర్పతి ।। ౫౩.

సూర్యుడు దక్షిణాయన మార్గంలో ప్రయాణించునప్పుడు, అన్ని గ్రహాల కంటే క్రిందగా సాగిపోతాడు.

విస్తీర్ణం మణ్డలం కృత్వా తస్యోర్ద్ధ్వఞ్చరతే శశీ। నక్షత్రమణ్డలం కృత్స్నం సోమాదూర్ద్ధ్వం ప్రసర్పతి ।। ౫౩.

చంద్రుడు విశాలమైన వలయాన్ని ఏర్పరచి, దాని పైనే సంచరిస్తాడు; అన్ని నక్షత్రాల వలయం చంద్రుని పైనే కదులుతుంది.

నక్షత్రేభ్యో బుధశ్వోర్ద్ధ్వం బుధాదూర్ద్ధ్వం బృహస్పతిః। తస్మాచ్ఛనైశ్చరశ్చోర్ద్ధ్వం తస్మాత్సప్తర్షిమణ్డలమ్ । ఋషీణాఞ్చైవ సప్తానాం ధ్రువ ఊర్ద్ధ్వం వ్యవస్థితః ।। ౫౩.

నక్షత్రాల పైన బుధుడు, బుధుని పైన బృహస్పతి, ఆ తరువాత శనిగ్రహం, దాని పైన సప్తర్షుల వలయం, ఆ సప్త ఋషుల పైన ధ్రువతార స్థిరంగా ఉంటుంది.

ద్విగుణేషు సహస్రేషు యోజనానాం శతేషు చ। తారాగ్రహాన్తరాణి స్యురుపరిష్టాద్యథాక్రమమ్ ।। ౫౩.

రెండు వేల యోజనల దూరంలో, నక్షత్రాలు, గ్రహాల మధ్య ఖాళీలు వరుసగా పైన ఏర్పడినట్లు ఉంటాయి.

గ్రహాశ్చ చన్ద్రసూర్యౌ తు దివి దివ్యేన తేజసా। నిత్యమృక్షేషు యుజ్యన్తి గచ్ఛన్తి నియమక్రమాత్ ।। ౫౩.

గ్రహాలు, చంద్రుడు, సూర్యుడు తమ దివ్య కాంతితో ఎప్పుడూ నక్షత్రాలలో కలిసే ఉంటారు; నిర్ణీత క్రమంలో ప్రయాణిస్తారు.

గ్రహనక్షత్రసూర్యాస్తు నీచోచ్చమృద్వవస్థితాః। సమాగమే చ భేదే చ పశ్యన్తి యుగపత్ ప్రజాః ।। ౫౩.

గ్రహాలు, నక్షత్రాలు, సూర్యుడు — వీరు ఉచ్ఛ, నీచ, మధ్యస్థ స్థితుల్లో ఉంటారు; కలిసినప్పుడు, విడిపోయినప్పుడు ప్రజలు వీరిని ఒకేసారి చూస్తారు.

పరస్పరస్థితాః హ్యేతే యుజ్యన్తే చ పరస్పరమ్। అసఙ్కరేణ విజ్ఞేయస్తేషాం యోగస్తు వై బుధైః ।। ౫౩.

ఇవి పరస్పరం దగ్గరగా ఉండి, ఒకదానికొకటి కలిసిపోతాయి; వాటి సంయోగాలు స్పష్టంగా, గందరగోళం లేకుండా జ్ఞానులు గ్రహించాలి.

ఇత్యేష సన్నివేశో వః పృథివ్యాం జ్యౌతిషస్య చ। ద్వీపానాముద్నధీనాం చ పర్వతానాం తథైవ చ ।। ౫౩.

ఇలా భూమి, నక్షత్రాల, ద్వీపాల, సముద్రాల, పర్వతాల ఏర్పాటును మీకు వివరించాను.

వర్షాణాం చ నదీనాఞ్చ యేషు తేషు వసన్తి వై। ఏతే చైవ గ్రహాః పూర్వం నక్షత్రేషు సముత్థితాః ।। ౫౩.

ప్రజలు నివసించే దేశాలు, నదులు మొదలైన ప్రాంతాలలో, ఈ గ్రహాలు ముందుగా నక్షత్రాలలోనే ఉద్భవించాయి.

వివస్వానదితేః పుత్రః సూర్యో వై చాక్షుషేఽన్తరే। విశాఖాసు సముత్పన్నో గ్రహాణాం ప్రథమో గ్రహః ।। ౫౩.

వివస్వాన్ అయిన ఆదితి కుమారుడు సూర్యుడు చాక్షుషమంతరంలో విశాఖ నక్షత్రంలో జన్మించి, గ్రహాలలో మొదటిగా నిలిచాడు.

త్విషిమాన్ ధర్మ్మపుత్రస్తు సోమో విశ్వావసుస్తథా। శీతరశ్మిః సముత్పన్నః కృత్తికాసు నిశాకరః ।। ౫౩.

ధర్ముడి కుమారుడు, విశ్వావసు అని పిలవబడే శీతల కిరణాల చంద్రుడు కృత్తికా నక్షత్రంలో జన్మించాడు.

షోడశార్చిర్భృగోః పుత్రః శుక్రః సూర్యాదనన్తరమ్। తారాగ్రహాణాం ప్రవరస్తిష్యక్షేత్రే సముత్థితః ।। ౫౩.

పదహారు కిరణాల భృగుపుత్రుడు శుక్రుడు, సూర్యుని తరువాత తిష్య నక్షత్రంలో జన్మించి, తారాగ్రహాలలో ప్రథముడయ్యాడు.

గ్రహశ్చాఙ్గిరసః పుత్రో ద్వాదశార్చ్చిర్బృహస్పతిః। ఫాల్గునీషు సముత్పన్నః సర్వాసు చ జగద్గురుః ।। ౫౩.

అంగిరసుని కుమారుడు, పన్నెండు కిరణాల బృహస్పతి ఫాల్గుని నక్షత్రంలో జన్మించి, అన్ని లోకాల గురువయ్యాడు.

నవార్చిర్లోహితాఙ్గస్తు ప్రజాపతిసుతో గ్రహః । ఆషాఢాస్విహ పూర్వాసు సముత్పన్న ఇతి శ్రుతిః ।। ౫౩.

తొమ్మిది కిరణాల, ఎర్రని శరీరమున్న ప్రజాపతి కుమారుడు పూర్వాషాఢ నక్షత్రంలో జన్మించాడని శ్రుతి చెబుతుంది.

రేవతీష్వేవ సప్తార్చి స్తథా సౌరశనైశ్చరః। రోహిణీషు సముత్పన్నౌ గ్రహౌ చన్ద్రార్కమర్ద్దనౌ ।। ౫౩.

రేవతి నక్షత్రంలో ఏడుకిరణాల శనిగ్రహం, రోహిణి నక్షత్రంలో చంద్రుని, సూర్యుని బాధించే రెండు గ్రహాలు జన్మించాయి.

ఏతే తారాగ్రహాశ్చైవ బోద్ధవ్యా భార్గవాదయ। జన్మనక్షత్రపీడాసు యాన్తి వైగుణ్యతాం యతః। స్పృశన్తే తేన దోషేణ తతస్తా గ్రహభక్తిషు ।। ౫౩.

భార్గవుడు మొదలైన ఈ తారాగ్రహాలను తెలుసుకోవాలి; జన్మనక్షత్రం బాధపడినప్పుడు ఇవి దోషకరంగా మారి, ఆ దోషంతో గ్రహఫలితాలను ప్రభావితం చేస్తాయి.

సర్వగ్రహాణామేతేషామాదిరాదిత్య ఉచ్యతే। తారాగ్రహాణాం శుక్రస్తు కేతూనాఞ్చైవ ధూమవాన్ ।। ౫౩.

ప్రతి గ్రహాల్లో ఆదిత్యుడు మొదటివాడిగా చెప్పబడతాడు. నక్షత్రగ్రహాల్లో శుక్రుడు, ధూమంతో కూడిన కేతువు పుంజగ్రహాల్లో ముఖ్యమైనవారు.

ధ్రువః కాలో గ్రహాణాం తు విభక్తానాం చతుర్దిశమ్ । నక్షత్రాణాం శ్రవిష్ఠా స్యాదయనానాం తథోత్తరమ్ ।। ౫౩.

నాలుగు దిక్కుల్లో విభజించబడిన గ్రహాలకు ధ్రువతారే కాల సూచిక. నక్షత్రాల్లో శ్రవిష్ఠ ముఖ్యమైనది, అయనాల్లో ఉత్తరాయణమే ప్రాముఖ్యత కలది.

వర్షాణాఞ్చాపి పఞ్చానామాద్యః సంవత్సరః స్మృతః। ఋతూనాం శిశిరఞ్చాపి మాసానాం మాఘ ఏవ చ ।। ౫౩.

ఐదు సంవత్సరాల్లో సమ్వత్సరమే మొదటిది. ఋతువుల్లో శిశిరం, నెలల్లో మాఘమాసమే ప్రధానమైనవి.

పక్షాణాం శుక్లపక్షస్తు తిథీనాం ప్రతిపత్తథా। అహోరాత్రవిభాగానామహశ్చాపి ప్రకీర్తితమ్ ।। ౫౩.

పక్షాల్లో శుక్లపక్షమే ప్రథమం. తిథుల్లో ప్రతిపద, పగలు-రాత్రి విభాగాల్లో పగలే ముఖ్యమైనది.

ముహూర్త్తానాం తథైవాదిర్ముహూర్త్తో రుద్రదైవతః। అక్ష్ణోశ్చాపి నిమేషాదిః కాలః కాలవిదో మతః ।। ౫౩.

ముహూర్తాల్లో మొదటిది రుద్రముహూర్తం. కళ్ల కదలికల్లో నిమిషమే కాలానికి ఆది అని కాలజ్ఞులు భావిస్తారు.

శ్రవణాన్తం శ్రవిష్ఠాదియుగం స్యాత్ పఞ్చవార్షికమ్। భానోర్గతివిశేషేణ చక్రవత్ పరివర్త్తతే ।। ౫౩.

శ్రవిష్ఠ నుంచి శ్రవణం వరకు ఐదు సంవత్సరాల యుగం ఉంటుంది. భాస్కరుని ప్రత్యేకమైన చలనం వల్ల అది చక్రంలా తిరుగుతూ ఉంటుంది.

దివాకరః స్మృతస్తస్మాత్కాలస్తం విద్ధి చేశ్వరమ్। చతుర్వనిధానాం భూతానాం ప్రవర్త్తకనివర్త్తకః ।। ౫౩.

అందువల్ల సూర్యునే కాలంగా భావిస్తారు. ఆయననే నాలుగు విధాలైన భూతాల క్రియలకు ఆరంభం, ముగింపు కలిగించే అధిపతిగా తెలుసుకో.

ఇత్యేష జ్యోతిషామేవ సన్నివేశోఽర్థనిశ్చయాత్। లోకసంవ్యవహారార్థమీశ్వరేణ వినిర్మితః ।। ౫౩.

ఇలా ఈ జ్యోతిర్గణాల ఏర్పాటును లోకవ్యవహారానికి, అర్థనిశ్చయానికి పరమేశ్వరుడు సృష్టించాడు.

ఉత్పన్నః శ్రవణేనాసౌ సంక్షిప్తశ్చ ధ్రువే తథా। సర్వతోఽన్తేషు విస్తీర్ణో వృక్షాకార ఇతి స్థితిః ।। ౫౩.

అది శ్రవణం నుంచి ఉద్భవించి, ధ్రువ వద్ద సంకుచితమై, చివరల్లో అన్ని దిశల్లో విస్తరించి, వృక్షాకారంగా ఉంటుంది.

బుద్ధిపూర్వమ్భగవతా కల్పాదౌ సంప్రకీర్తితః। సాశ్రయః సోఽభిమానీ చ సర్వస్య జ్యోతిరాత్మకః। విశ్వరూపః ప్రధానస్య పరిణామోఽయమద్భుతః ।। ౫౩.

కల్ప ప్రారంభంలో భగవంతుడు బుద్ధితో దీనిని వివరించాడు. దీనికి ఆధారం ఉంది, అభిమానం కలది, అన్ని జ్యోతిర్మయమైనది, ప్రధానమైన విశ్వరూపానికి అద్భుతమైన పరిణామం.