వాయుపురాణమ్

తస్యావిష్పన్దజన్తోయం దిగ్గజాః పృథుభిః కరైః। శీకరం సమ్ప్రముఞ్చన్తి నీహార ఇతి స స్మృతః ।। ౫౧.

ఆ గంగానదిలోని నిశ్చలమైన నీటిని, దిక్కుల ఏనుగులు తమ విస్తృతమైన సొంకులతో చిమ్మి, ఆ నీటి తుంపర్లను నీహారంగా అంటారు.

దక్షిణేన గిరిర్యోఽసౌ హేమకూట ఇతి స్మృతః। ఉదగ్ హిమవతః శైలాదుత్తరస్య చ దక్షిణే। పుణ్డ్రం నామ సమాఖ్యాతం నగరం తత్ర వై స్మృతమ్ ।। ౫౧.

దక్షిణదిశలో హేమకూట అనే పర్వతం ఉంది. హిమవంతు పర్వతానికి ఉత్తరంగా, ఉత్తరభాగానికి దక్షిణంగా పుండ్రం అనే నగరం ఉంది.

తస్మిన్నిపతితం వర్షం యత్తుషారసముద్భవమ్ । తతస్తదావహో వాయుర్హిమశైలాత్ సముద్వహన్। ఆనయత్యాత్మయోగేన సిఞ్చమానో మహాగిరిమ్ ।। ౫౧.

అక్కడ పడిన మంచు వర్షాన్ని, ఆ హిమపర్వతం నుండి వాయువు తన శక్తితో మోసుకొని, ఆ మహాపర్వతాన్ని చల్లజలంతో సేద్యం చేస్తుంది.

హిమవన్తమతిక్రమ్య వృష్టిశేషం తతః పరమ్। ఇహాభ్యేతి తతః పశ్చాదపరాన్తవివృద్ధయే ।। ౫౧.

హిమవంతును దాటి మిగిలిన వర్షం ఇక్కడకు వచ్చి, తరువాత పశ్చిమప్రాంతాన్ని అభివృద్ధి చేస్తుంది.

మేఘావాప్యాయతశ్చైవ సర్వమేతత్ ప్రకీర్త్తితమ్ । సూర్య ఏవ తు వృష్టినాం స్రష్టా సముపదిశ్యతే ।। ౫౧.

మేఘాల వ్యాప్తి ఇలా వివరించబడింది. వర్షాలకు కారణమైనవాడు సూర్యుడే అని చెప్పబడింది.

ధ్రువేణా వేష్టితః సూర్యస్తాభ్యాం వృష్టిః ప్రవర్త్తతే। ధ్రువేణావేష్టితో వాయుర్వృష్టిం సంహరతే పునః ।। ౫౧.

ధ్రువ నక్షత్రం చుట్టూ ఉన్న సూర్యుడు ఆ రెండు ద్వారా వర్షాన్ని కలిగిస్తాడు. అలాగే, ధ్రువ నక్షత్రం చుట్టూ ఉన్న వాయువు మళ్లీ ఆ వర్షాన్ని ఆపేస్తాడు.

గ్రహాన్నిఃసృత్య సూర్యాత్తు కృత్స్నే నక్షత్రమణ్డలే । వారస్యాన్తే విశత్యర్కం ధ్రువేణ పరివేష్టితమ్ ।। ౫౧.

గ్రహాల నుండి, సూర్యుని నుండి, రాత్రి చివరలో, నక్షత్ర మండలమంతటిలో, ఆ ధ్రువ నక్షత్రం చుట్టూ ఉన్న సూర్యుని లోపలికి ప్రవేశిస్తుంది.

అతః సూర్యరథస్యాథ సన్నివేశం నిబోధత। సంస్థితైనైకచక్రేణ పఞ్చారేణ త్రినాభినా ।। ౫౧.

ఇప్పుడు సూర్యుని రథ నిర్మాణాన్ని వినండి. అది ఒకే ఒక చక్రంతో, ఐదు ఆరాలతో, మూడు నాభులతో స్థిరంగా ఉంది.

హిరణ్మయేన భగవాన్ పర్వణా తు మహౌజసా। నష్టవర్త్మాన్ధకారేణ షట్‌ప్రకారైకనేమినా। చక్రేణ భాస్వతా సూర్యః స్యన్దనేన ప్రసర్ప్పతి ।। ౫౧.

బలమైన కాంతితో ప్రకాశించే సూర్యుడు బంగారు అక్షంతో, చీకటిలో కనపడని మార్గంతో, ఆరు విధాలుగా ఉన్న ఒకే ఒక నేమితో, వెలుగు చక్రంతో తన రథంపై ప్రయాణిస్తాడు.

దశ యోజనసాహస్రో విస్తారాయామతః స్మృతః। ద్విగుణోఽస్య రథోపస్థాదీషాదణ్డప్రమాణతః ।। ౫౧.

ఆ రథానికి పొడవు, వెడల్పు రెండూ పది వేల యోజనాలు అని చెప్పబడింది. దాని పీఠం, అక్ష ప్రమాణంతో, రెండింతలు ఉంటుంది.

స తస్య బ్రహ్మణా సృష్టో రథో హ్యర్థవశేన తు। అసఙ్గః కాఞ్చనో దివ్యో యుక్తః పరమగైర్హయైః ।। ౫౧.

బ్రహ్మదేవుడు ఒక ముఖ్యమైన అవసరానికి ఆ రథాన్ని సృష్టించాడు. అది ఎటువంటి బంధనాలు లేకుండా, బంగారుతో, దివ్యంగా, అత్యంత వేగంగా పరుగెత్తే అశ్వాలతో కట్టబడి ఉంటుంది.

ఛన్దోభిర్వాజిరూపైస్తు యతః శుక్రస్తతః స్థితః। వరుణస్యన్దనస్తేహ లక్షణైః సదృశస్తు సః। తే నాఽసౌ సర్పతివ్యోమ్ని భాస్వతా తు దివాకరః ।। ౫౧.

ఛందస్సులు అశ్వాల రూపంలో అక్కడ ఉన్నాయి. శుక్రుడు ముందుగా ఉన్నాడు. వరుణుని రథం కూడా ఇదే విధంగా ఉంటుంది. అలా ప్రకాశించే సూర్యుడు ఆకాశంలో ప్రయాణిస్తాడు.

అథేమాని తు సూర్యస్య ప్రత్యఙ్గాని రథస్య తు। సంవత్సరస్యావయవైః కల్పితాని యథా క్రమమ్ ।। ౫౧.

ఇప్పుడు సూర్యుని రథానికి భాగాలు ఏవో, అవి సంవత్సర భాగాల క్రమంలో ఎలా ఏర్పడినవో చెప్పబడతాయి.

అహస్తు నాభిః సూర్యస్య ఏకచక్రః స వై స్మృతః। ఆరాః పఞ్చర్త్తవస్తస్య నేమిః షఢృతవః స్మృతాః ।। ౫౧.

సూర్యునికి నాభి అనగా రోజు. అది ఒకే ఒక చక్రంగా పరిగణించబడుతుంది. ఐదు ఋతువులు దాని ఆరాలు, ఆరు ఋతువులు దాని నేమిగా చెప్పబడతాయి.

రథనీడః స్మృతో హ్యబ్దస్త్వయనే కూబరావుభౌ । ముహూర్తా బన్ధురాస్తస్య శమ్యా తస్య కలాః స్మృతాః ।। ౫౧.

సంవత్సరం రథ దేహంగా, ఉత్తరాయణ-దక్షిణాయనాలు రెండు అక్షాలుగా, ముహూర్తాలు దాని బంధాలుగా, కలాలు దాని భాగాలుగా చెప్పబడతాయి.

తస్య కాష్ఠాః స్మృతా ఘోణా ఈషాదణ్డః క్షణాంస్తు వై। నిమేషాశ్చానుకర్షోఽస్య ఈషా చాస్య లవాః స్మృతాః ।। ౫౧.

కష్టాలు దాని గోణాలు, క్షణాలు దాని ఇషాదండం, నిమిషాలు దాని కొలతలు, లవాలు దాని యోగంగా చెప్పబడతాయి.

రాత్రిర్వరూథో ఘర్మోఽస్య ధ్వజ ఊర్ద్ధ్వసముచ్ఛ్రితః। యుగాక్షకోటీ తే తస్య అర్థకామావుభౌ స్మృతౌ ।। ౫౧.

రాత్రి దాని కవచం, వేడి దాని పతాకం, అది పైకి ఎత్తి ఉంటుంది. యుగం అక్షం చివరలు దాని ప్రయోజనం, కోరికలుగా గుర్తించబడతాయి.

సప్తాశ్వరూపాశ్ఛన్దాంసి వహన్తే వామతో ధురామ్। గాయత్రీ చైవ త్రిష్టుప్ చ అనుష్టుబ్ జగతీ తథా ।। ౫౧.

ఏడు అశ్వాల రూపంలో ఉన్న ఛందస్సులు ఎడమవైపు యోగాన్ని మోస్తున్నాయి. గాయత్రీ, త్రిష్టుప్, అనుష్టుప్, జగతీ కూడా ఉన్నాయి.

పఙ్క్తిశ్చ బృహతీ చైవ ఉష్ణిక్ చైవ తు సప్తమమ్। అక్షే చక్రం నిబద్ధన్తు ధ్రువే త్వక్షః సమర్పితః ।। ౫౧.

పంక్తి, బృహతి, ఉష్ణిక్ ఇవి ఏడవదిగా ఉన్నాయి. చక్రం అక్షంపై బిగించబడి, అక్షం ధ్రువ నక్షత్రానికి కలిపి ఉంటుంది.

సహచక్రో భ్రమత్యక్షః సహాక్షో భ్రమతి ధ్రువః। అక్షః సహైవ చక్రేణ భ్రమతేఽసౌ ధ్రువేరితః ।। ౫౧.

చక్రంతో పాటు అక్షం తిరుగుతుంది. అక్షంతో పాటు ధ్రువ నక్షత్రం కూడా తిరుగుతుంది. అక్షం, చక్రం కలిసే ధ్రువ నక్షత్రం చేత తిప్పబడతాయి.

ఏవమర్థ వశాత్తస్య సన్నివేశో రథస్య తు। తథా సంయోగభాగేన సంసిద్ధో భాస్వరో రథః ।। ౫౧.

ఇలా, అవసరాన్ని బట్టి రథ నిర్మాణం ఏర్పడింది. ఈ విధంగా వాటి కలయికతో ప్రకాశించే రథం సంపూర్ణమవుతుంది.

తేనాఽసౌ తరణిర్దేవస్తరసా సర్పతే దివి। యుగాక్షకోటిసమ్బద్ధౌ రశ్మీ ద్వౌ స్యన్దనస్య హి ।। ౫౧.

దీనివల్ల వేగంగా ఉన్న ఆ సూర్యదేవుడు ఆకాశంలో త్వరగా ప్రయాణిస్తాడు. యుగం, అక్షం చివరలకు రెండు కిరణాలు రథానికి బంధించబడి ఉంటాయి.

ధ్రువేణ భ్రమతో రశ్మీ విచక్రయుగయోస్తు వై। భ్రమతో మణ్డలాని స్యుః ఖేచరస్య రథస్య తు ।। ౫౧.

ధ్రువ నక్షత్రం, రెండు చక్రాలతో కలిసి కిరణాలు తిరుగుతుంటే, ఆకాశంలో ప్రయాణించే రథానికి వలయాలు ఏర్పడతాయి.

యుగాక్షకోటీ తే తస్య దక్షిణే స్యన్దనస్య తు। ధ్రువేణ సంగృహీతే వై ద్విచక్రశ్వేతరజ్జువత్ ।। ౫౧.

ఆ రథానికి యోగపు రెండు చివరలు కుడివైపు ఉంటాయి. అవి ధ్రువుని చేత పట్టబడి ఉంటాయి. ఆ రథానికి రెండు చక్రాలు, తెల్లటి తాడులతో కలిగి ఉంటాయి.

భ్రమన్తమనుగచ్ఛేతాం ధ్రువం రశ్మీ తు తావుభౌ । యుగాక్ష కోటీ తే తస్య వాతోర్మీ స్యన్దనస్య తు ।। ౫౧.

ఆ రెండు కిరణాలు ధ్రువుని చుట్టూ తిరుగుతూ అతడిని అనుసరిస్తాయి. ఆ రథానికి యోగపు చివరలు గాలివేగాలు వంటివిగా ఉంటాయి.

కీలాసక్తో యథా రజ్జుర్భ్రమతే సర్వతో దిశమ్। హ్రసతస్తస్య రశ్మీ తౌ మణ్డలేషూత్తరాయణే ।। ౫౧.

ఒక తాడు కీళలో కట్టినట్లుగా అన్ని దిశల్లో తిరుగుతుంది కదా, అలా ఉత్తరాయణంలో ఆ రెండు కిరణాలు వలయాల్లో తిరుగుతూ చిన్నవిగా మారతాయి.

వర్ద్ధేతే దక్షిణే చైవ భ్రమతో మణ్డలాని తు। ధ్రువేణ సంగృహీతౌ తు రస్మీ వై నయతో రవిమ్ ।। ౫౧.

అలాగే దక్షిణాయనంలో వలయాలు తిరుగుతున్నప్పుడు ఆ కిరణాలు పొడవవుతాయి. ఆ కిరణాలను ధ్రువుడు పట్టుకొని, ఆ రవిని ముందుకు నడిపిస్తాడు.

ఆకృష్యేతే యదా తౌ వై ధ్రువేణ సమధిష్ఠితౌ। తదా సోఽభ్యన్తరం సూర్యో భ్రమతే మణ్డలాని తు ।। ౫౧.

ఆ రెండు కిరణాలు ధ్రువుని ఆధీనంలోకి లాగబడినప్పుడు, అప్పుడే సూర్యుడు లోపల వలయాల్లో తిరుగుతూ సాగిపోతాడు.

అశీతిమణ్డలశతం కాష్ఠయోరుభయోశ్చరన్ । ధ్రువేణ ముచ్యమానాభ్యాం రశ్మిభ్యాం పునరేవ తు ।। ౫౧.

ఎనభై వందల వలయాలను రెండు వైపులా చుట్టి, ఆ రెండు కిరణాల నుంచి ధ్రువుడు విడిచిపెట్టినప్పుడు, సూర్యుడు మళ్లీ తిరిగి వస్తాడు.