వాయుపురాణమ్

హ్రాసవృద్ధీ త్వహర్భాగైర్దివసానాం యథాక్రమమ్। సన్ధ్యా ముహూర్తమానన్తు హ్రాసే వృద్ధౌ సమా స్మృతా ॥ ౫౦.

పగళ్ళు పెరగడం, తగ్గడం వాటి భాగాల ప్రకారం క్రమంగా జరుగుతాయి. సంధ్యా సమయం ఒక ముహూర్తంగా భావించబడుతుంది. పెరుగుదల, తగ్గుదల రెండింటిలోనూ అది సమానంగా ఉంటుంది.

లేఖాప్రభృత్యథాదిత్యే త్రిముహూర్త్తాగతే తు వై। ప్రాతస్తనః స్మృతః కాలో భాగస్త్వహ్నః స పఞ్చమః ॥ ౫౦.

చంద్రుని లేఖా స్థితి నుంచి ఆది చేసి, సూర్యుడు మూడు ముహూర్తాలు దాటి వెళ్లినప్పుడు, ఆ సమయాన్ని ప్రాతస్తన కాలం అంటారు. ఇది పగటి ఐదవ భాగం.

తస్మాత్ ప్రాతస్తనాత్కాలాత్ త్రిముహూర్త్తస్తు సఙ్గవః। మధ్యాహ్నస్త్రిముహూర్త్తస్తు తస్మాత్కాలాచ్చ సఙ్గవాత్ ॥ ౫౦.

ఆ ప్రాతస్తన కాలం నుంచి మూడు ముహూర్తాలు గడిచిన తర్వాత సంగవ కాలం వస్తుంది. ఆ సంగవ కాలం నుంచి మరో మూడు ముహూర్తాలు గడిచిన తర్వాత మధ్యాహ్నం వస్తుంది.

తస్మాన్మధ్యన్దినాత్ కాలాదపరాహ్న ఇతి స్మృతః । త్రయ ఏవ ముహూర్త్తాస్తు తస్మాత్ కాలాచ్చ మధ్యమాత్ ॥ ౫౦.

ఆ మధ్యాహ్న కాలం తర్వాత వచ్చే సమయాన్ని అపరాహ్నం అంటారు. ఆ మధ్య కాలం నుంచి మూడు ముహూర్తాలు గడిచిన తర్వాత మద్య కాలం వస్తుంది.

అపరాహ్నే వ్యతీపాతే కాల- సాయాహ్న ఉచ్యతే। దశపఞ్చముహూర్త్తాద్వై ముహూర్త్తాస్త్రయ ఏవ చ ॥ ౫౦.

అపరాహ్నం ముగిసిన తర్వాత వచ్చే సమయాన్ని సాయంకాలం అంటారు. పదవ, ఐదవ ముహూర్తాల నుంచి మూడు ముహూర్తాలు ఉంటాయి.

దశపఞ్చముహూర్త్తం వై అహర్విషువతి స్మృతమ్। దశపఞ్చముహూర్త్తాద్వై రాత్రిన్దివమితి స్మృతమ్ ॥ ౫౦.

పదవ, ఐదవ ముహూర్తాలు పగటి విషువతిగా భావించబడతాయి. అదే సమయంలో రాత్రి, పగలు కూడా లెక్కించబడతాయి.

వర్ధ్ధతే హ్రసతే చైవ అయనే దక్షిణోత్తరే। అహస్తు గ్రసతే రాత్రిం రాత్రిస్తు గ్రసతే త్వహః ॥ ౫౦.

దక్షిణాయనం, ఉత్తరాయణంలో పగలు, రాత్రి పెరుగుతాయి, తగ్గుతాయి. పగలు రాత్రిని మింగుతుంది, రాత్రి పగలును మింగుతుంది.

శరద్వసన్తయోర్మధ్యే విషువన్తద్విభావ్యతే। అహోరాత్రం కలాశ్చైవ సప్త సోమః సమశ్రుతే ॥ ౫౦.

శరదృతువు, వసంతఋతువుల మధ్య విషువతు గుర్తించబడుతుంది. పగలు, రాత్రి, వాటి భాగాలు ఏడింటి చొప్పున ఉంటాయి. అలాగే చంద్రుడు కూడా ఏడింటిగా చెప్పబడతాడు.

తథా పఞ్చదశాహాని పక్ష ఇత్యాభిధీయతే। ద్వౌ పక్షౌ చ భవేన్మాసో ద్వౌ మాసావన్తరావృతుః। ఋతుత్రయమయనం స్యాద్ద్వైఽయనే వర్షముచ్యతే ॥ ౫౦.

ఇలా పదిహేను రోజులు ఒక పక్షం అంటారు. రెండు పక్షాలు కలిపి ఒక నెల అవుతుంది. రెండు నెలలు కలిపి ఒక ఋతువు అవుతుంది. మూడు ఋతువులు కలిపి ఒక అయనం అవుతుంది. రెండు అయనాలు కలిపి ఒక సంవత్సరం అవుతుంది.

నిమేషాదికృతః కాలః కాష్ఠాయా దశ పఞ్చ చ। కలాయాస్త్రింశతః కాష్ఠా మాత్రాఘీతిద్వయాత్మికా ॥ ౫౦.

నిమిషం నుంచి మొదలయ్యే కాలం, పది, ఐదు కలిపి కాష్ఠ అవుతుంది. ముప్పై కాష్ఠలు కలిపి ఒక కలా అవుతుంది. రెండు మాపు కలిపి ఒక మాత్ర అవుతుంది.

శతఘ్నైకోనకాస్త్రింశన్మాత్రాత్రిశత్ షడుత్తరా। ద్విషష్టిభాక్ త్రయోవింశన్మాత్రాయాఞ్చ చలా భవేత్ ॥ ౫౦.

నూరు, ఒకటి, ముప్పై మాత్రలు, ముప్పై ఆరు మరికొన్ని, అరవై రెండు భాగాలు, ఇరవై మూడు మాత్రలు కలిపి చలన పరిమాణం అవుతుంది.

చత్వారింశత్సహస్రాణి శతాన్యష్టౌ చ విద్యుతిః। సప్తతిఞ్చాపి తత్రైవ నవతిం విద్ధి నిస్వయే ॥ ౫౦.

నలభై వేల ఎనిమిది వందల మెరుపులు ఉంటాయి. వాటిలో డబ్బై, తొంభై నిశ్శబ్దంగా ఉంటాయని తెలుసుకో.

చత్వార్యేవ శతాన్యాహుర్విద్యుతౌ వైధసంయుగే। చరాంశో హ్యేష విజ్ఞేయో నాలికా చాత్ర కారణమ్ ॥ ౫౦.

వేదయజ్ఞంలో నాలుగు వందల మెరుపులు మాత్రమే ఉంటాయని అంటారు. ఇదే చలన భాగం, ఇక్కడ నాళికా పరిమాణంగా ఉంటుంది.

సంవత్సరాదయః పఞ్చ చతుర్మానవికల్పితాః। నిశ్చయః సర్వకాలస్య యుగ ఇత్యభిధీయతే ॥ ౫౦.

సంవత్సరం మొదలైన ఐదు, నాలుగు విధాలుగా మానవులు భావిస్తారు. మొత్తం కాలాన్ని యుగం అని అంటారు.

సంవత్సరస్తు ప్రథమో ద్వితీయః పరివత్సరః। ఇద్వత్సరస్తృతీయస్తు చతుర్థశ్చానువత్సరః। పఞ్చమో వత్సరస్తేషాం కాలస్తు పరిసంజ్ఞితః ॥ ౫౦.

మొదటిది సంవత్సరము, రెండవది పరివత్సరము, మూడవది ఇడ్వత్సరము, నాల్గవది అనువత్సరము, ఐదవది వత్సరము. ఇవే కాలానికి పేర్లు.

వింశశతం భవేత్పూర్ణం పర్వణాం తు రవేర్యుగమ్। ఏతాన్యష్టాదశస్త్రింశదుదయో భాస్కరస్య చ ॥ ౫౦.

సూర్యుని యుగం అన్నది రెండు వందల పర్వదినాలతో పూర్తవుతుంది. అలాగే, భాస్కరుని ఉదయం ముప్పై ఎనిమిది సార్లు ముప్పై రెండు గుణించి కలుగుతుంది.

ఋతవస్త్రింశతః సౌరా అయనాని దశైవ తు। పఞ్చత్రింశత్ శతం చాపి షష్టిర్మాసాశ్చ భాస్కరః ॥ ౫౦.

సూర్యునికి ముప్పై ఋతువులు, పది అయనాలు ఉంటాయి. అలాగే, భాస్కరునికి మూడువేల ఐదు వందల అరవై నెలలు ఉంటాయి.

త్రింశదేవ త్వహోరాత్రం స తు మాసశ్చ భాస్కరః। ఏకషష్టిస్త్వహోరాత్రా దనురేకో నిభావ్యతే ॥ ౫౦.

భాస్కరుని ఒక నెలలో ముప్పై రాత్రి పగలు ఉంటాయి. అరవై ఒకటి రాత్రి పగలు కలిస్తే ఒక రాశి అవుతుంది.

అహ్నాన్తు త్ర్యధికాశీతిః శతం చాప్యధికం భవేత్। మానం తచ్చిత్రభానోస్తు విజ్ఞేయం భువనస్య తు ॥ ౫౦.

ఒక సంవత్సరంలో నూరు కంటే వంద ఎనభై మూడు రోజులు ఎక్కువగా ఉంటాయి. ఇదే చిత్రభాను అనే సూర్యుని కాల పరిమాణం అని తెలుసుకోవాలి.

సౌరసౌమ్యం తు విజ్ఞేయం నక్షత్రం సావనం తథా। నామాన్యేతాని చత్వారి యైః పురాణం విభావ్యతే ॥ ౫౦.

సౌర, సోమ, నక్షత్ర, సావన అనే నాలుగు కాలమానాల పేర్లు తెలుసుకోవాలి. వీటితో పురాణం వివరించబడుతుంది.

ఖే తస్యోత్తరతశ్చైవ శ్రృఙ్గవాన్నామ పర్వతః। త్రీణి తస్య తు శ్రృఙ్గాణి స్పృశన్తీవ నభస్తలమ్ ॥ ౫౦.

ఆకాశంలో, దక్షిణానికి ఉత్తరంగా శృంగవాన్ అనే పర్వతం ఉంది. దానికి మూడు శిఖరాలు ఉండి, అవి ఆకాశాన్ని తాకుతున్నట్టు కనిపిస్తాయి.

తైశ్చాపి శ్రృఙ్గవాన్నామ సర్వతశ్చైవ విశ్రుతః। ఏకమార్గశ్చ విస్తారో విష్కమ్భశ్చాపి కీర్తితః ॥ ౫౦.

ఆ మూడు శిఖరాల వలన అది శృంగవాన్ అని అందరికీ ప్రసిద్ధి చెందింది. దానికి ఒకే మార్గం, వెడల్పు, విస్తృతి ఉన్నట్లు చెప్పబడింది.

తస్య వై సర్వతః శ్రృఙ్గం మధ్యమన్తద్ధిరణ్మయమ్। దక్షిణం రాజతఞ్చైవ శ్రృఙ్గం తు స్ఫటికప్రభమ్ ॥ ౫౦.

అందులో మధ్యలోని శిఖరం బంగారంతో ఉంది. దక్షిణ శిఖరం వెండి వర్ణంలో, మరొకటి స్ఫటికం వంటి ప్రకాశంతో మెరిసిపోతుంది.

సర్వరత్నమయం చైకం శ్రృఙ్గముత్తరముత్తమమ్। ఏవం కూటైస్రిభిః శైలైః శ్రృఙ్గవానితి విశ్రుతః ॥ ౫౦.

ఉత్తర దిశలో ఉన్న అత్యున్నత శిఖరం అన్ని రత్నాలతో తయారై ఉంది. ఇలాంటి శిఖరాలతో శృంగవాన్ పర్వతం ప్రసిద్ధి చెందింది.

యత్తద్విషువతం శ్రృఙ్గన్తదర్కః ప్రతిపద్యతే। శరద్వసన్తయోర్మధ్యే మధ్యమాం గతిమాస్థితః। అహస్తుల్యామథో రాత్రిం కరోతి తిమిరాపహః ॥ ౫౦.

విషువత్క్రమంలో ఉన్న ఆ శిఖరాన్ని సూర్యుడు శరదృతువు, వసంత ఋతువుల మధ్యలో చేరుతాడు. అప్పుడాయన మధ్య మార్గాన్ని తీసుకుని, పగలు రాత్రి సమంగా చేసి, చీకటిని తొలగిస్తాడు.

హరితాశ్చ హయా దివ్యాస్తే నియుక్తా మహారథే। అనులిప్తా ఇవాభాన్తి పఝరక్తైర్గభస్తిభిః ॥ ౫౦.

పచ్చని రంగులో ఉన్న దివ్యమైన గుర్రాలు మహారథానికి జోడించబడ్డాయి. అవి సూర్యకిరణాల వలన ఎర్రగా అలంకరించబడినట్టు మెరిసిపోతున్నాయి.

మేషాన్తే చ తులాన్తే చ భాస్కరోదయతః స్మృతాః । ముహూర్త్తా దశ పఞ్చైవ అహోరాత్రిశ్చ తావతీ ॥ ౫౦.

మేషం చివర, తులా చివర సూర్యోదయానికి పదిహేను ముహూర్తాలు లెక్కించబడతాయి. ఆ సమయంలో పగలు, రాత్రి సమంగా ఉంటాయి.

కృత్తికానాం యదా సూర్యః ప్రథమాంశగతో భవేత్ । విశాఖానాం తథా జ్ఞేయశ్చతుర్థాంశే నిశాకరః॥ ౫౦.

సూర్యుడు కృత్తికా నక్షత్రంలో మొదటి అంశంలో ప్రవేశించినప్పుడు, చంద్రుడు విశాఖ నక్షత్రంలో నాలుగవ అంశంలో ఉన్నట్టు తెలుసుకోవాలి.

విశాఖాయాం యదా సూర్య శ్చ్రతేంఽశం తృతీయకమ్। తదా చన్ద్రం విజానీయాత్ కృత్తికాశిరసి స్థితమ్ ॥ ౫౦.

సూర్యుడు విశాఖ నక్షత్రంలో మూడవ అంశంలో ఉన్నప్పుడు, చంద్రుడు కృత్తికా శిరస్సులో ఉన్నట్టు తెలుసుకోవాలి.