వాయుపురాణమ్

త్రింశన్ముహూర్త్తానే వాహురహోరాత్రం ధ్రువో భ్రమన్ । ఉభయోః కాష్ఠయోర్మధ్యే భ్రమతే మణ్డలాని సః ॥ ౫౦.

ముప్పది ముహూర్తాలు తిరుగుతూ ధ్రువుడు పగలు, రాత్రిని ఏర్పరుస్తూ, ఆ రెండు అంచుల మధ్య చుట్టూ తిరుగుతాడు.

కులాలచక్రనాభిస్తు యథా తత్రైవ వర్త్తతే। ధ్రువస్తథా హి విజ్ఞేయస్తత్రైవ పరివర్త్తతే ॥ ౫౦.

మట్టి చక్రానికి మధ్యలో ఉండే నాభిలా, ధ్రువుడు కూడా అక్కడే ఉండి తిరుగుతాడని తెలుసుకోవాలి.

ఉభయోః కాష్ఠయోర్మధ్యే భ్రమతో మణ్డలాని తు। దివా నక్తఞ్చ సూర్యస్య మన్దా శీఘ్రా చ వై గతిః ॥ ౫౦.

ఆ రెండు అంచుల మధ్య చక్రాలు తిరుగుతున్నప్పుడు, సూర్యుని నడక పగలు నెమ్మదిగా, రాత్రి వేగంగా ఉంటుంది.

ఉత్తరే ప్రక్రమే త్విన్దో ర్దివా మన్దా గతిః స్మృతా। తథైవ చ పునర్నక్తం శీఘ్రా సూర్యస్య వై గతిః ॥ ౫౦.

ఉత్తర దిశలో సూర్యుని పగలు నడక నెమ్మదిగా ఉంటుందని చెబుతారు. అలాగే రాత్రి అతని నడక వేగంగా ఉంటుంది.

దక్షిణే ప్రక్రమే చైవ దివా శీఘ్రం విధీయతే । గతిః సూర్యస్య నక్తం వై మన్దా చాపి తథా స్మృతా ॥ ౫౦.

దక్షిణ దిశలో సూర్యుని పగలు నడక వేగంగా, రాత్రి నడక మాత్రం నెమ్మదిగా ఉంటుందని గుర్తించాలి.

ఏవం గతివిశేషేణ విభజన్ రాత్ర్యహాని తు। తథా విచరతే మార్గం సమేన విషమేణ చ ॥ ౫౦.

ఇలా నడకలో తేడా వల్ల పగలు, రాత్రి విడిపోతాయి. సూర్యుని మార్గం కొన్నిసార్లు సమంగా, కొన్నిసార్లు అసమంగా సాగుతుంది.

లోకాలోకే స్థితా యే తే లోకపాలాశ్చతుర్దిశమ్। అగస్త్యశ్చరతే తేషాముపరిష్టాజ్జవేన తు । భజన్నసావహోరాత్రమేవఙ్గతివిశేషణైః ॥ ౫౦.

లోకలోకంలో ఉండే నాలుగు దిశల లోకపాలకుల పైన, అగస్త్యుడు వేగంగా సంచరిస్తూ, ఈ నడక తేడాల వల్ల పగలు, రాత్రిని విడగొడతాడు.

దక్షిణే నాగవీథ్యాయాం లోకాలోకస్య చోత్తరమ్। లోకసన్తారకో హ్యేష వైశ్వానరపథాద్బహిః ॥ ౫౦.

దక్షిణ నాగవీధిలో, లోకలోక పర్వతానికి ఉత్తర భాగంలో, లోకాలను పోషించే వాడు వైశ్వానరపథానికి బయట ఉంటాడు.

పృష్ఠే యావత్ ప్రభా సౌహీ పురస్తాత్ సమ్ప్రకాశతే। పార్శ్వయోః పృష్ఠతస్తావల్లోకాలోకస్య సర్వతః ॥ ౫౦.

వెనుక వెలుగు ఉన్నంత కాలం, అది ముందుగా కనిపిస్తుంది. అలాగే రెండు వైపులా, వెనుకా, లోకలోకంలో అంతటా ప్రకాశిస్తుంది.

యోజనానాం సహస్రాణి దశోర్ద్ద్వన్తూచ్ఛ్రితో గిరిః। ప్రకాశశ్చాప్రకాశశ్చ సర్వతః పరిమణ్డలః ॥ ౫౦.

పది వేల యోజనాల ఎత్తైన ఒక పర్వతం ఉంది. వెలుగు, చీకటి దానిని చుట్టూ పూర్తిగా ఆవరించాయి.

నక్షత్రచన్ద్రసూర్యాశ్చ గ్రహాస్తారాగణైః సహ। అభ్యన్తరం ప్రకాశన్తే లోకాలోకస్య వై గిరేః ॥ ౫౦.

నక్షత్రాలు, చంద్రుడు, సూర్యుడు, గ్రహాలు, తారాగణాలు — ఇవన్నీ లోకలోక పర్వతం లోపలిని ప్రకాశింపజేస్తాయి.

ఏతావానేవ లోకస్తు నిరాలోకస్త్వతః పరమ్। లోకాలోక ఏకధా తు నిరాలోకస్త్వనేకధా ॥ ౫౦.

ఈ లోకం ఇంతవరకే. దాని తరువాత చీకటి ఉంటుంది. లోకలోక పర్వతం ఒక్కటే, కానీ చీకటి అనేక విధాలుగా విస్తరించి ఉంటుంది.

లోకాలోకన్తు సన్ధత్తే యస్మాత్ సూర్యః పరిగ్రహమ్। తస్మాత్సన్ధ్యేతి తామాహురుషావ్యుష్ట్యోర్యదన్తరమ్ । ఉషా రాత్రిః స్మృతా విప్రైర్వ్యుష్టిశ్చాపి త్వహః స్మృతమ్ ॥ ౫౦.

సూర్యుడు లోకలోకాన్ని చుట్టి తిరుగుతాడు కాబట్టి, అది సరిహద్దు అవుతుంది. అందుకే ఉషా, వ్యుష్టి మధ్య ఉన్న సమయాన్ని సంధ్య అని అంటారు. ఉషాను ఋషులు రాత్రిగా, వ్యుష్టిని పగలుగా గుర్తించారు.

సూర్యం హి గ్రసమానానాం సన్ధ్యాకాలే హి రక్షసామ్। ప్రజాపతినియోగేన శాపస్తేషాం దురాత్మనామ్ । అక్షయత్వఞ్చ దేహస్య ప్రాపితా మరణం తథా ॥ ౫౦.

సంధ్య సమయానికి రాక్షసులు సూర్యుని మింగేందుకు ప్రయత్నించినప్పుడు, ప్రజాపతి ఆజ్ఞతో ఆ దుష్టులకు శాపం వచ్చి, వారి శరీరానికి అమరత్వం, మరణం రెండూ కలిగాయి.

తిస్రః కోట్యస్తు విఖ్యాతా మన్దేహా నామ రాక్షసాః। ప్రార్థయన్తి సహస్రాంశుముదయన్తి దినే దినే। తాపయన్తో దురాత్మానః సూర్యమిచ్ఛన్తి ఖాదితుమ్ ॥ ౫౦.

మూడు కోట్ల మందేహ రాక్షసులు ప్రసిద్ధి చెందారు. వారు ప్రతి రోజూ సహస్రకిరణుడైన సూర్యుని కోరుతూ, దుష్టులను బాధిస్తూ, సూర్యుని మింగాలని ఆశపడతారు.

అథ సూర్యస్య తేషాఞ్చ యుద్ధమాసీత్ సుదారుణమ్। తతో బ్రహ్మా చ దేవాశ్చ బ్రాహ్మణాశ్చైవ సత్తమాః। సన్ధ్యేతి సముపాసన్తః క్షేపయన్తి మహాజలమ్ ॥ ౫౦.

అప్పుడు సూర్యుని, రాక్షసుల మధ్య భయంకరమైన యుద్ధం జరిగింది. ఆ తరువాత బ్రహ్మ, దేవతలు, ఉత్తమ బ్రాహ్మణులు సంధ్యను ఆరాధిస్తూ, గొప్ప నీటిని పోస్తారు.

ఓఙ్కారబ్రహ్మసంయుక్తం గాయత్ర్యా చాభిమన్త్రితమ్। తేన దహ్యన్తి తే దైత్యా వజ్రభూతేన వారిణా ॥ ౫౦.

ఓంకారబ్రహ్మతో కలిపి, గాయత్రీ మంత్రంతో అభిమంత్రించిన ఆ నీరు వజ్రంలా మారి, ఆ దానవులను కాల్చేస్తుంది.

తతః పునర్మహాతేజా మహాద్యుతిపరాక్రమః. యోజనానాం సహ స్రాణి ఊర్ద్ధ్వముత్తిష్ఠతే శతమ్ ॥ ౫౦.

ఆ మహాతేజస్సు, అపారమైన ప్రభావం కలవాడు, కాంతులతో కలిసి నూట యోజనాల ఎత్తుకు మళ్లీ పైకి ఎగసిపోతాడు.

తతః ప్రయాతి భగవాన్ బ్రాహ్మణైః పరివారితః। వాలఖిల్యైశ్చ మునిభిః కృతార్థైః సమరీచిభిః ॥ ౫౦.

అప్పుడతడు, బ్రాహ్మణులు మరియు వాలఖిల్యమునులు అనే సిద్ధులైన ఋషులతో చుట్టుముట్టబడి, కాంతివంతంగా ముందుకు సాగుతాడు.

కాష్ఠా నిమేషా దశ పఞ్చ చైవ త్రింశచ్చ కాష్ఠా గణయేత్ కలాన్తమ్ । త్రింశత్ కలాశ్చైవ భవేన్ముహూర్త్తస్తైస్త్రింశతా రాత్ర్యహనీ సమేతే ॥ ౫౦.

పది, ఐదు నిమిషాలు కలిపి ఒక కాష్ఠ అని లెక్కించాలి. ముప్పై కాష్ఠలు కలిపి ఒక కలా అవుతుంది. ముప్పై కలాలు కలిపి ఒక ముహూర్తం అవుతుంది. అలాంటి ముప్పై ముహూర్తాలతో రాత్రి, పగలు కలిపి లెక్కిస్తారు.

హ్రాసవృద్ధీ త్వహర్భాగైర్దివసానాం యథాక్రమమ్। సన్ధ్యా ముహూర్తమానన్తు హ్రాసే వృద్ధౌ సమా స్మృతా ॥ ౫౦.

పగళ్ళు పెరగడం, తగ్గడం వాటి భాగాల ప్రకారం క్రమంగా జరుగుతాయి. సంధ్యా సమయం ఒక ముహూర్తంగా భావించబడుతుంది. పెరుగుదల, తగ్గుదల రెండింటిలోనూ అది సమానంగా ఉంటుంది.

లేఖాప్రభృత్యథాదిత్యే త్రిముహూర్త్తాగతే తు వై। ప్రాతస్తనః స్మృతః కాలో భాగస్త్వహ్నః స పఞ్చమః ॥ ౫౦.

చంద్రుని లేఖా స్థితి నుంచి ఆది చేసి, సూర్యుడు మూడు ముహూర్తాలు దాటి వెళ్లినప్పుడు, ఆ సమయాన్ని ప్రాతస్తన కాలం అంటారు. ఇది పగటి ఐదవ భాగం.

తస్మాత్ ప్రాతస్తనాత్కాలాత్ త్రిముహూర్త్తస్తు సఙ్గవః। మధ్యాహ్నస్త్రిముహూర్త్తస్తు తస్మాత్కాలాచ్చ సఙ్గవాత్ ॥ ౫౦.

ఆ ప్రాతస్తన కాలం నుంచి మూడు ముహూర్తాలు గడిచిన తర్వాత సంగవ కాలం వస్తుంది. ఆ సంగవ కాలం నుంచి మరో మూడు ముహూర్తాలు గడిచిన తర్వాత మధ్యాహ్నం వస్తుంది.

తస్మాన్మధ్యన్దినాత్ కాలాదపరాహ్న ఇతి స్మృతః । త్రయ ఏవ ముహూర్త్తాస్తు తస్మాత్ కాలాచ్చ మధ్యమాత్ ॥ ౫౦.

ఆ మధ్యాహ్న కాలం తర్వాత వచ్చే సమయాన్ని అపరాహ్నం అంటారు. ఆ మధ్య కాలం నుంచి మూడు ముహూర్తాలు గడిచిన తర్వాత మద్య కాలం వస్తుంది.

అపరాహ్నే వ్యతీపాతే కాల- సాయాహ్న ఉచ్యతే। దశపఞ్చముహూర్త్తాద్వై ముహూర్త్తాస్త్రయ ఏవ చ ॥ ౫౦.

అపరాహ్నం ముగిసిన తర్వాత వచ్చే సమయాన్ని సాయంకాలం అంటారు. పదవ, ఐదవ ముహూర్తాల నుంచి మూడు ముహూర్తాలు ఉంటాయి.

దశపఞ్చముహూర్త్తం వై అహర్విషువతి స్మృతమ్। దశపఞ్చముహూర్త్తాద్వై రాత్రిన్దివమితి స్మృతమ్ ॥ ౫౦.

పదవ, ఐదవ ముహూర్తాలు పగటి విషువతిగా భావించబడతాయి. అదే సమయంలో రాత్రి, పగలు కూడా లెక్కించబడతాయి.

వర్ధ్ధతే హ్రసతే చైవ అయనే దక్షిణోత్తరే। అహస్తు గ్రసతే రాత్రిం రాత్రిస్తు గ్రసతే త్వహః ॥ ౫౦.

దక్షిణాయనం, ఉత్తరాయణంలో పగలు, రాత్రి పెరుగుతాయి, తగ్గుతాయి. పగలు రాత్రిని మింగుతుంది, రాత్రి పగలును మింగుతుంది.

శరద్వసన్తయోర్మధ్యే విషువన్తద్విభావ్యతే। అహోరాత్రం కలాశ్చైవ సప్త సోమః సమశ్రుతే ॥ ౫౦.

శరదృతువు, వసంతఋతువుల మధ్య విషువతు గుర్తించబడుతుంది. పగలు, రాత్రి, వాటి భాగాలు ఏడింటి చొప్పున ఉంటాయి. అలాగే చంద్రుడు కూడా ఏడింటిగా చెప్పబడతాడు.

తథా పఞ్చదశాహాని పక్ష ఇత్యాభిధీయతే। ద్వౌ పక్షౌ చ భవేన్మాసో ద్వౌ మాసావన్తరావృతుః। ఋతుత్రయమయనం స్యాద్ద్వైఽయనే వర్షముచ్యతే ॥ ౫౦.

ఇలా పదిహేను రోజులు ఒక పక్షం అంటారు. రెండు పక్షాలు కలిపి ఒక నెల అవుతుంది. రెండు నెలలు కలిపి ఒక ఋతువు అవుతుంది. మూడు ఋతువులు కలిపి ఒక అయనం అవుతుంది. రెండు అయనాలు కలిపి ఒక సంవత్సరం అవుతుంది.