వాయుపురాణమ్

ఏవం పుష్కరమధ్యేన యదా సర్పతి భాస్కరః। త్రింశాం శకన్తు మేదిన్యా ముహూర్తేనైవ గచ్ఛతి ॥ ౫౦.

ఇలా పుష్కర మధ్యభాగంలో సూర్యుడు సంచరించేటప్పుడు, ఒక్క ముహూర్తంలో ముప్పై శాక పరిమాణాల భూమిని దాటి వెళ్తాడు.

యోజనాగ్రాన్ముహూర్త్తస్య ఇమాం సఙ్ఖ్యాం నిబోధత। పూర్ణం శతసహస్రాణామేకత్రింశత్తు సా స్మృతా ॥ ౫౦.

ఒక ముహూర్తంలో సూర్యుడు ఎంత దూరం ప్రయాణిస్తాడో విను: అది మొత్తం లక్షా ముప్పై ఒకటి వేల యోజనాలు అని చెబుతారు.

పఞ్చాశత్తు తథాన్యాని సహస్రాణ్యధికాని తు। మౌహూర్త్తికీ గతిర్హ్యేషా సూర్యస్య తు విధీయతే ॥ ౫౦.

దీనికి మరో యాభై వేల యోజనాలు కూడా కలిపి, ఇది ముహూర్తంలో సూర్యుని ప్రయాణమని చెప్పబడింది.

ఏతేన గతియోగేన యదా కాష్ఠాన్తు దక్షిణామ్। పర్య్యాగచ్ఛేత్తదాదిత్యో మాఘే కాష్ఠాన్తమేవ హి ॥ ౫౦.

ఈ ప్రయాణ పరిమాణంతో, సూర్యుడు దక్షిణ భాగానికి చివర చేరినప్పుడు, మాఘ మాసంలో ఆ భాగానికి అంతం చేరుకుంటాడు.

సర్పతే దక్షిణాయాన్తు కాష్ఠాయాం తన్నిబోధత। నవకోట్యః ప్రసఙ్ఖ్యాతా యోజనైః పరిమణ్డలమ్ ॥ ౫౦.

ఇప్పుడు సూర్యుడు దక్షిణ చివర భాగంలో సంచరించేటప్పుడు విను: ఆ వృత్త పరిధి తొంభై కోట్ల యోజనాలు అని లెక్కించబడింది.

తథా శతసహస్రాణి చత్వారింశచ్చ పఞ్చ చ। అహోరాత్రాత్పతఙ్గస్య గతిరేషా విధీయతే ॥ ౫౦.

అలాగే, మరో లక్ష నలభై ఐదు వేల యోజనాలు కూడా కలిపి, ఇది సూర్యుని ఒక పగలు, రాత్రి ప్రయాణంగా చెప్పబడింది.

దక్షిణాద్వినివృత్తోఽసౌ విషువస్థో యదా రవిః। క్షీరోదస్య సముద్రస్య ఉత్తరాన్తా దిశశ్చరన్ ॥ ౫౦.

సూర్యుడు దక్షిణ దిశ నుంచి తిరిగి, సమదిన రేఖ వద్ద నిలిచినప్పుడు, క్షీరసాగర ఉత్తర చివర దిశలో ప్రయాణిస్తాడు.

మణ్డలం విషువద్యాపి యోజనైస్తన్నిబోధత। తిస్రః కోట్యస్తు విస్తీర్ణా విషువద్యాపి సా స్మృతా ॥ ౫౦.

ఇప్పుడు సమదిన రేఖ వద్ద వృత్త పరిమాణాన్ని యోజనల్లో విను: అది మూడు కోట్ల యోజనాల విస్తీర్ణంగా ఉందని చెబుతారు.

తథా శతసహస్రాణామశీత్యేకాధికా పునః । శ్రవణే చోత్తరాం కాష్ఠాఞ్చిత్రభానుర్యదా భవేత్ । శాకద్వీపస్య షష్ఠస్య ఉత్తరాన్తా దిశశ్చరన్ ॥ ౫౦.

అలాగే, మరో ఎనభై ఒక వేల యోజనాలు కూడా కలిపి, శ్రవణ మాసంలో చిత్రభాను ఉత్తర భాగానికి చేరినప్పుడు, ఆరు వంతు ద్వీపమైన శాకద్వీప ఉత్తర చివర దిశలో ప్రయాణిస్తాడు.

ఉత్తరాయాఞ్చ కాష్ఠాయాం ప్రమాణం మణ్‍డలస్య చ। యోజనాగ్రాత్ప్రసఙ్ఖ్యాతా కోటిరేకా తు సా ద్విజైః ॥ ౫౦.

ఉత్తర భాగంలో వృత్త పరిమాణాన్ని యోజనలతో లెక్కిస్తే, అది ఒక కోట్ల యోజనాలు అని ద్విజులు చెబుతారు.

అశీతిర్నియుతానీహ యోజనానాం తథైవ చ। అష్టపఞ్చాశతఞ్చైవ యోజనాన్యధికాని తు ॥ ౫౦.

ఇక్కడ ఎనభై లక్షల యోజనాలు ఉంటాయి, అలాగే మరో యాభై ఎనిమిది యోజనాలు అదనంగా ఉంటాయి.

నాగవీథ్యుత్తరావీథీ అజవీథీ చ దక్షిణా। మూలం చైవ తథాషాడే హ్యజవీథ్యుదయాస్త్రయః। అభిజిత్పూర్వతః స్వాతిర్నాగవీథ్యుదయాస్త్రయః ॥ ౫౦.

పాము మార్గంలోని ఉత్తర దిక్కు, మేక మార్గంలోని దక్షిణ దిక్కు, అలాగే మూలం, అష్టమ నక్షత్రం — ఇవన్నీ మేక మార్గంలో మూడు ఉదయ బిందువులు. అభిజిత్‌కు తూర్పుగా స్వాతి ఉంటుంది, అలాగే పాము మార్గంలో మూడు ఉదయ బిందువులు ఉంటాయి.

కాష్ఠయోరన్తరం యచ్చ తద్వక్ష్యే యోజనైః పునః। ఏతచ్ఛతసహస్రాణామేకత్రింశోత్తరం శతమ్ ॥ ౫౦.

ఇప్పుడు ఆ రెండు సంధి బిందువుల మధ్య దూరాన్ని యోజనలలో చెబుతాను. అది లక్ష ముప్పై ఒకటి వేల యోజనలుగా ఉంది.

త్రయస్త్రింశాధికాశ్చాన్యే త్రయస్త్రింశచ్చ యోజనైః। కాష్ఠయోరన్తరం హ్యేతద్యోజనాగ్రాత్ ప్రతిష్ఠితమ్ ॥ ౫౦.

ఇంకా ముప్పై మూడు యోజనలు, మళ్లీ ముప్పై మూడు యోజనలు కలిపి, ఆ రెండు సంధి బిందువుల మధ్య దూరం యోజనల కొలత ప్రకారం స్థిరంగా ఉంది.

కాష్ఠయోర్లేఖయోశ్చైవ అన్తరే దక్షిణోత్తరే । తే తు వక్ష్యామి సఙ్ఖ్యాయ యోజనైస్తన్నిబోధత ॥ ౫౦.

ఆ ఉత్తర దక్షిణ రేఖల మధ్య దూరాన్ని ఇప్పుడు యోజనలలో ఎంత ఉందో చెబుతాను, వినండి.

ఏకైకమన్తరన్తస్యా నియుతాన్యేకసప్తతిః। సహస్రాణ్యతిరిక్తాశ్చ తతోఽన్యా పఞ్చసప్తతిః ॥ ౫౦.

వాటిలో ప్రతి అంతరం డబ్బై ఒకటి నియుతాలు, అదనంగా మరో డబ్బై ఐదు వేల యోజనలు కూడా ఉన్నాయి.

లేఖయోః కాష్ఠయోశ్చైవ బాహ్యాభ్యన్తరయోః స్మృతమ్। అభ్యన్తరన్తు పర్యేతి మణ్డలాన్యుత్తరాయణే ॥ ౫౦.

ఆ సంధి బిందువుల బాహ్య, అంతర్గత రేఖలు గుర్తుంచుకోవాలి. ఉత్తరాయణంలో అంతర్గత రేఖ వలయాలను చుట్టుకుంటూ పోతుంది.

బాహ్యతో దక్షిణే చైవ సతతన్తు యథాక్రమమ్। మణ్డలానాం శతం పూర్ణమశీత్యధికముత్తరమ్ ॥ ౫౦.

బయట నుండి, అలాగే దక్షిణ దిక్కులో కూడా, వరుసగా వంద వలయాలు పూర్తిగా ఉంటాయి, ఉత్తర దిక్కులో ఇంకొన్ని ఎనభై వలయాలు ఉంటాయి.

చరతే దక్షిణే చాపి తావదేవ విభావసుః। ప్రమాణం మణ్డలస్యాథ యోజనాగ్రాన్నిబోధత ॥ ౫౦.

సూర్యుడు దక్షిణ దిక్కులో కూడా అంతే దూరం ప్రయాణిస్తాడు. ఇప్పుడు ఆ వలయ పరిమాణాన్ని యోజనలలో వినండి.

ఏకవింశద్యోజనానాం సహస్రాణి సమాసతః। శతే ద్వే పునరప్యన్యే యోజనానాం ప్రకీర్త్తితే ॥ ౫౦.

మొత్తంగా ఇరవై ఒకటి వేల యోజనలు, అలాగే మరో రెండు వందల యోజనలు కూడా ఉంటాయని చెప్పబడింది.

ఏకవింశతిభిశ్చైవ యోజనైరధికైర్హి తే। ఏతత్ప్రమాణమాఖ్యాతం యోజనైర్మణ్డలం హి తత్ ॥ ౫౦.

ఇంకా ఇరవై ఒకటి యోజనలు కలిపి, ఇదే ఆ వలయ పరిమాణం యోజనలలో చెప్పబడింది.

విష్కమ్భో మణ్డలస్యైష తిర్యక్ స తు విధీయతే। ప్రత్యహఞ్చరతే తాని సూర్యో వై మణ్డలక్రమమ్ ॥ ౫౦.

ఇది ఆ వలయానికి వ్యాసం. సూర్యుడు ప్రతి రోజూ ఆ వలయాలను క్రమంగా చుట్టుకుంటూ పోతాడు.

కులాలచక్రపర్యన్తో యథా శీఘ్రం నివర్త్తతే। దక్షిణే ప్రక్రమే సూర్యస్తథా శీఘ్రం నివర్త్తతే ॥ ౫౦.

మట్టికొలువు చక్రం చివర వేగంగా తిరిగి వస్తుందిలా, సూర్యుడు కూడా దక్షిణ సంధి వద్ద వేగంగా తిరిగి వస్తాడు.

తస్మాత్ ప్రకృష్టాం భూమిఞ్చ కాలేనాల్పేన గచ్ఛతి। సూర్యో ద్వాదశభిః శీఘ్రం ముహూర్త్తేర్దక్షిణోత్తరే ॥ ౫౦.

అందుకే, సూర్యుడు తక్కువ సమయంలోనే భూమిపై పెద్ద దూరాన్ని దాటి పోతాడు. దక్షిణ, ఉత్తర సంధుల వద్ద పన్నెండు ముహూర్తాలలో వేగంగా ప్రయాణిస్తాడు.

త్రయోదశార్ద్ధమృక్షాణామహ్నానుచరతే రవిః। ముహూర్త్తైస్తావదృక్షాణి నక్తమష్టాదశైశ్చరన్ ॥ ౫౦.

సూర్యుడు పగలు పదమూడు నక్షత్రాలు, అర భాగం వరకు దాటి పోతాడు. రాత్రి కూడా అదే నక్షత్రాలను పద్దెనిమిది ముహూర్తాలలో దాటి పోతాడు.

కులాలచక్రమధ్యస్తు యథా మన్దం ప్రసర్పతి। తథోదగయనే సూర్యః సర్పతే మన్దవిక్రమః ॥ ౫౦.

మట్టికొలువు చక్రం మధ్య భాగం మెల్లగా కదిలినట్లు, ఉత్తరాయణంలో సూర్యుడు కూడా మెల్లగా ముందుకు సాగుతాడు.

త్రయోదశార్ద్ధమర్ద్ధేన ఋక్షాణాం చరతే రవిః। తస్మాద్దీర్ఘేణ కాలేన భూమిమిల్పాం నిగచ్ఛతి ॥ ౫౦.

సూర్యుడు పదమూడు నక్షత్రాలు, అర భాగం నెమ్మదిగా దాటి పోతాడు. అందువల్ల ఎక్కువ కాలంలో భూమి అంతటినీ దాటి పోతాడు.

అష్టాదశముహూర్త్తైస్తు ఉత్తరాయణపశ్చిమమ్। అహర్భవతి తచ్చాపి చరతే మన్దవిక్రమః ॥ ౫౦.

పద్దెనిమిది ముహూర్తాలలో ఉత్తరాయణ పశ్చిమ దినంగా మారుతుంది. అప్పుడు సూర్యుడు మెల్లగా కదులుతూ పోతాడు.

త్రయోదశార్ద్ధమర్ధేన ఋక్షాణాఞ్చరతే రవిః। ముహూర్త్తైస్తావదృక్షాణి నక్తమష్టాదశైశ్చరన్ ॥ ౫౦.

సూర్యుడు పదమూడు నక్షత్రాలు, అర భాగం నెమ్మదిగా దాటి పోతాడు. రాత్రి కూడా అదే నక్షత్రాలను పద్దెనిమిది ముహూర్తాలలో దాటి పోతాడు.