వాయుపురాణమ్

మన్వన్తరేషు సర్వేషు హ్యతీతానాగతేష్వపి। ఏతే స్వాయమ్భువే పూర్వముత్పన్నా హ్యన్తరే శుభే ।। ౩౦.

అన్ని మన్వంతరాలలో, గతమైనవాటిలోనూ, రానున్నవాటిలోనూ, ఇవే స్వాయంభువ మన్వంతరంలో ముందుగా పుట్టినవారు.

అగ్నిష్వాత్తాః స్మృతా నామ్నా తథా బర్హిషదశ్చ వై। అయజ్వానస్తథా తేషామాసన్ వై గృహమేధినః। అగ్నిష్వాత్తాః స్మృతాస్తే వై పితరోఽనాహితాగ్నయః ।। ౩౦.

అగ్నిష్వాత్తులు అని పేరుతో పిలవబడే వారు, అలాగే బర్హిషదులు కూడా, యజ్ఞాలు చేయని గృహస్థులు; అగ్నిష్వాత్తులు అంటే అగ్ని పెట్టని పితృదేవతలు అని గుర్తించబడతారు.

యజ్వానస్తేషు యే హ్యాసన్ పితరః సోమపీథినః। స్మృతా బర్హిషదస్తే వై పితరస్త్వగ్నిహోత్రిణః। ఋతవః పితరో దేవాః శాస్త్రేఽస్మిన్నిశ్చయో మతః ।। ౩౦.

వారిలో యజ్ఞాలు చేసి సోమపానం చేసిన పితృదేవతలు బర్హిషదులుగా గుర్తించబడ్డారు; వారు అగ్నిహోత్రాలు చేసిన పితృదేవతలు. ఈ శాస్త్రంలో ఋతువులు, పితృదేవతలు, దేవతలు స్థిరంగా ఉన్నవిగా భావించబడతారు.

మధుమాధవౌ రసౌ జ్ఞేయౌ శుచిశుక్రౌ తు శుష్మిణౌ। నభశ్చైవ నభస్తశ్చ జీవావేతావుదాహృతౌ ।। ౩౦.

మధు, మాధవం రెండూ మధురమైన ఋతువులు; శుచిః, శుక్రం రెండూ పవిత్రమైనవి, ప్రకాశవంతమైనవి; నభ, నభస్య అనే రెండూ జీవంతమైనవిగా చెప్పబడ్డాయి.

ఇషశ్చైవ తథోర్జశ్చ సుధావన్తావుదాహృతౌ। సహశ్చైవ సహస్యశ్చ మన్యుమన్తౌ తు తౌ స్మృతౌ। తపశ్చైవ తపస్యశ్చ ఘోరావేతౌ తు శైశిరౌ ।। ౩౦.

ఇష, ఊర్జ అనే రెండూ పోషకమైనవిగా చెప్పబడ్డాయి; సహ, సహస్య అనే రెండూ బలమైనవిగా గుర్తించబడ్డాయి; తప, తపస్య అనే రెండూ ఘోరమైన, శీత ఋతువులుగా చెప్పబడ్డాయి.

కాలావస్థాస్తు షట్ తేషామ్మాసాఖ్యా వై వ్యవస్థితాః। త ఇమే ఋతవః ప్రోక్తాశ్చేతనాచేతనాస్తు వై ।। ౩౦.

వాటికి ఆరు కాల స్థితులు నెలలుగా ఏర్పడినవి; ఇవే ఋతువులు, జీవంతో కూడినవీ, జడమైనవీ కూడా.

ఋతవో బ్రహ్మణః పుత్రా విజ్ఞేయాస్తేఽభిమానినః। మాసార్ద్ధమాసస్థానేషు స్థానఞ్చ ఋతవోర్త్తవాః ।। ౩౦.

ఋతువులు బ్రహ్మదేవుని కుమారులుగా తెలుసుకోవాలి, వీరికి తాము తాము అధికారులు; నెలలు, అర్ధనెలలు ఉన్న చోటే ఋతువుల స్థానం.

స్థానానాం వ్యతిరేకేణ జ్ఞేయాః స్థానాభిమానినః। అహోరాత్రఞ్చ మాసాశ్చ ఋతవశ్చాయనాని చ ।। ౩౦.

స్థానాలకు వేరుగా, వాటికి అధిపతులైనవారు కూడా తెలుసుకోవాలి; పగలు-రాత్రి, నెలలు, ఋతువులు, అయనాలు కూడా ఉన్నాయి.

సంవత్సరాశ్చ స్థానాని కాలావస్థాభిమానినః। నిమేషాశ్చ కలాః కాష్ఠా ముహూర్త్తా వై దినక్షపాః ।। ౩౦.

సంవత్సరాలు స్థానాలుగా, కాల స్థితులకు అధిపతులుగా ఉన్నాయి; నిమిషాలు, కళలు, కష్టలు, ముహూర్తాలు, పగలు-రాత్రి చక్రాలు కూడా ఉన్నాయి.

ఏతేషు స్థానినో యే తు కాలావస్థాస్వవస్థితాః। తన్మయత్వాత్తదాత్మానస్తాన్ వక్ష్యామి నిబోధత ।। ౩౦.

ఈ స్థానాలలో నివసించేవారు, కాల స్థితుల్లో స్థిరంగా ఉన్నవారు, అవే స్వరూపంగా ఉన్నారు; వారిని నేను వివరంగా చెబుతాను, మీరు శ్రద్ధగా వినండి.

పర్వ్వణ్యాస్తిథయః సన్ధ్యాః పక్షా మాసార్ద్ధసంజ్ఞితాః। ద్వావర్ద్ధమాసౌ మాసస్తు ద్వౌ మాసావృతురుచ్యతే ।। ౩౦.

పర్వదినాలు, తిథులు, సంధ్యలు అర్ధనెలలుగా పిలవబడతాయి; రెండు అర్ధనెలలు కలిపి ఒక నెల అవుతుంది, రెండు నెలలు కలిపి ఒక ఋతువు అంటారు.

ఋతుత్రయం చాయనం ద్వే అయనే దక్షిణోత్తరే । సంవత్సరః సుమేకస్తు స్థానాన్యేతాని స్థానినామ్ ।। ౩౦.

మూడు ఋతువులు, ఉత్తరాయణం-దక్షిణాయణం అనే రెండు అయనాలు, సంవత్సరం—ఇవి తమ స్థానాల్లో ఉండే వారికి ముఖ్యమైన స్థానాలు.

ఋతవః సుమేకపుత్రా విజ్ఞేయా హ్యష్టధా తు షట్। ఋతుపుత్రాః స్మృతాః పఞ్చ ప్రజాస్త్వార్త్తవలక్షణాః ।। ౩౦.

ఋతువులు సుమేకుని కుమారులుగా ఎనిమిది విధాలుగా, ఆరు విధాలుగా విభజించబడ్డవిగా తెలుసుకోవాలి. ఋతుపుత్రులు ఐదుగురు, వారి సంతానం వారి విధుల ప్రకారం గుర్తించబడుతుంది.

యస్మాచ్చైవార్త్తవేయాస్తు జాయన్తే స్థాణుజఙ్గమాః। ఆర్త్తవాః పితరశ్చైవ ఋతవశ్చ పితామహాః ।। ౩౦.

ఈ విధుల నుంచే స్థిరమైనవి, చలించే జీవులు జన్మిస్తాయి. ఆ విధులు తండ్రులుగా, ఋతువులు తాతలుగా పరిగణించబడతారు.

సుమేకాత్తు ప్రసూయన్తే మ్రియన్తే చ ప్రజాతయః। తస్మాత్ స్మృతః ప్రజానాం వై సుమేకః ప్రపితామహః ।। ౩౦.

సుమేకుని నుంచే సంతానం పుట్టి, మరణిస్తుంది కూడా. అందువల్ల సుమేకుడు అన్నీ ప్రాణుల ప్రపితామహుడిగా గుర్తించబడతాడు.

స్థానేషు స్థానినో హ్యేతే స్థానాత్మానః ప్రకీర్తితాః। తదాఖ్యాస్తన్మయత్వాచ్చ తదాత్మనశ్చ తే స్మృతాః ।। ౩౦.

తమ తమ స్థానాల్లో ఉండేవారు, 'స్థానాత్ములు' అని పిలవబడతారు. వారి పేర్లు, స్వభావం కారణంగా కూడా వారిని అలా గుర్తించబడతారు.

ప్రజాపతిః స్మృతో యస్తు స తు సంవత్సరో మతః। సంవత్సరః స్మృతో హ్యగ్నిః ఋతమిత్యుచ్యతే ద్వజైః ।। ౩౦.

ప్రజాపతి అని పిలవబడేవాడు సంవత్సరం అని భావించాలి. సంవత్సరం అగ్ని అని గుర్తించబడుతుంది, ఋతువు అని ద్విజులు పిలుస్తారు.

ఋతాత్తు ఋతవో యస్మాజ్జజ్ఞిరే ఋతవస్తతః। మాసాః షడృతవో జ్ఞేయాస్తేషాం పఞ్చార్త్తవాః సుతాః ।। ౩౦.

ఋతువు నుండి ఋతువులు పుట్టాయి; ఆ ఋతువుల నుంచే నెలలు ఏర్పడ్డాయి. ఆరు ఋతువులు తెలుసుకోవాలి, వాటికి ఐదు విధులు కుమారులుగా ఉంటారు.

ద్విపదాఞ్చతుష్పదాఞ్చైవ పక్షిసంసర్పతామపి। స్థావరాణాం చ పఞ్చానాం పుష్పం కాలార్త్తవం స్మృతమ్ ।। ౩౦.

రెండు కాళ్లు, నాలుగు కాళ్లు ఉన్నవారు, పక్షులు, సరీసృపాలు, ఐదు రకాల స్థావర జీవులకు కాలం, విధి వికాసం పుష్పంగా గుర్తించబడుతుంది.

ఋతుత్వమార్త్తవత్వఞ్చ పితృత్వఞ్చ ప్రకీర్తితమ్। ఇత్యేతే పితరో జ్ఞేయా ఋతవశ్చార్త్తవాశ్చ యే ।। ౩౦.

ఋతుత్వం, ఆర్తవత్వం, తండ్రిత్వం ఇలా వివరించబడ్డాయి. అందువల్ల వీరిని తండ్రులు, ఋతువులు, విధులు అని తెలుసుకోవాలి.

సర్వభూతాని తేభ్యోఽథ ఋతుకాలాద్విజజ్ఞిరే। తస్మాదేతేఽపి పితర ఆర్త్తవా ఇతి నః శ్రుతమ్ ।। ౩౦.

అన్ని జీవులు వీరి నుంచే, ఋతుకాలం నుంచే పుట్టాయి. అందువల్ల ఈ విధులను కూడా తండ్రులు అని మేము విన్నాము.

మన్వన్తరేషు సర్వేషు స్థితాః కాలాభిమానినః। స్థానాభిమానినో హ్యేతే తిష్ఠన్తీహ ప్రసంయమాత్ ।। ౩౦.

ప్రతి మన్వంతరంలో కాలాన్ని ప్రధానంగా భావించే వారు స్థిరంగా ఉంటారు; స్థానాన్ని ముఖ్యంగా భావించే వారు కూడా ఇక్కడ నియమంతో ఉంటారు.

అగ్నిష్వాత్తా బర్హిషదః పితరో ద్వివిధాః స్మృతాః। జజ్ఞాతే చ పితృభ్యస్తు ద్వే కన్యే లోకవిశ్రుతే ।। ౩౦.

పితృదేవతలు రెండు విధాలుగా గుర్తించబడ్డారు—అగ్నిష్వాత్తులు, బర్హిషదులు. ఆ పితృల నుండి లోకాల్లో ప్రసిద్ధమైన రెండు కుమార్తెలు జన్మించారు.

మేనా చ ధారిణీ చైవ యాభ్యాం విశ్వమిదం ధృతమ్। పితరస్తే నిజే కన్యే ధర్మార్థం ప్రదదుః శుభే। త ఉభే వ్రహ్మవాదిన్యౌ యోగిన్యౌ చైవ తే ఉభే ।। ౩౦.

మెనా, ధారణి అనే ఇద్దరు ఈ విశ్వాన్ని నిలిపే వారు. తండ్రులు తమ కుమార్తెలను ధర్మార్థాల కోసం ఇచ్చారు. ఇద్దరూ బ్రహ్మజ్ఞానం కలవారు, యోగినులు కూడా.

అగ్నిష్వాత్తాస్తు యే ప్రోక్తాస్తేషాం మేనా తు మానసీ। ధారణీ మానసీ చైవ కన్యా బర్హిషదాం స్మృతా ।। ౩౦.

అగ్నిష్వాత్తులకు మెనా మనసులో పుట్టిన కుమార్తె. ధారణి కూడా మనసులో పుట్టినదే, ఆమెను బర్హిషదుల కుమార్తెగా గుర్తిస్తారు.

మేరోస్తు ధారణీం నామ పత్న్యర్థం వ్యసృజన్ శుభామ్। పితరస్తే బర్హిషదః స్మృతా యే సోమపీథినః ।। ౩౦.

మేరుకు ధారణి అనే సతీమణిని తండ్రులు సృష్టించారు. బర్హిషదులు అని పిలవబడే పితృదేవతలు సోమపానం చేసే వారు.

అగ్నిష్వాత్తాస్తు తాం మేనాం పత్నీం హిమవతే దదుః। స్మృతాస్తే వై తు దౌహిత్రాస్తద్దౌహిత్రాన్ నిబోధత ।। ౩౦.

అగ్నిష్వాత్తులు మెనాను హిమవంతునికి భార్యగా ఇచ్చారు. వారు దౌహిత్రులు (మనుమలు) అని గుర్తించబడ్డారు; ఆ మనుమల గురించి వినండి.

మేనా హిమవతః పత్నీ మైనాకం సాన్వసూయత। గఙ్గా సరిద్వరా చైవ పత్నీ యా లవణో దధేః। మైనాకస్యానుజః క్రౌఞ్చః క్రౌఞ్చద్వీపో యతః స్మృతః ।। ౩౦.

హిమవంతునికి భార్యగా ఉన్న మెనా, మైనాకుడిని ఇతరులతో కలిపి కనింది. గంగా అనే ప్రసిద్ధ నది అతని భార్య, లవణుడు ఆమెను పెళ్లి చేసుకున్నాడు. మైనాకునికి తమ్ముడు క్రౌంచుడు, అతని నుంచే క్రౌంచ ద్వీపం ప్రసిద్ధి చెందింది.

మేరోస్తు ధారణీ పత్నీ దివ్యౌషధిసమన్వితమ్। మన్దరం సుషువే పుత్రం తిస్రః కన్యాశ్చ విశ్రుతాః ।। ౩౦.

మేరుకు భార్యగా ఉన్న ధారణి, దివ్య ఔషధాలతో కూడినవారు, మందరుడనే కుమారుడిని, మూడు ప్రసిద్ధ కుమార్తెలను కనింది.