ఋతోః క్రతుసమః పుత్రో విజజ్ఞే సన్తతిః శుభా। నైషాం భార్యస్తి పుత్రో వా సర్వే తే హ్యూర్ద్ధ్వ రేతసః। షష్ట్యేతాని సహస్రాణి వాలఖిల్యా ఇతి శ్రుతాః ।। ౨౮.
ఋతునుండి ఒక కుమారుడు పుట్టి, పుణ్యమైన సంతానం ఏర్పడింది. వారిలో ఎవరికీ భార్యలు లేక, కుమారులు కూడా లేరు; అందరూ తమ వీర్యాన్ని లోపలే నిలిపే వారు. వీరే అరవై వేల వాలఖిల్యులు అని పిలవబడతారు.
అరుణస్యాగ్రతో యాన్తి పరివార్య దివాకరమ్। ఆభూతసంప్లవాత్సర్వే పతఙ్గసహచారిణః ।। ౨౮.
వారు అరుణుని ముందు ముందుగా పోయి, సూర్యుని చుట్టూ వలయంగా తిరుగుతారు. మహాప్రళయం తర్వాత, అందరూ సూర్యకిరణాలకు తోడుగా ఉన్నారు.
స్వసారౌ తు యవీయస్యౌ పుణ్యాత్మసుమతీ చ తే। పర్వసస్య స్నుషే తే వై పూర్ణమాససుతస్య వై ।। ౨౮.
ఆయనకు ఇద్దరు చిన్న చెల్లెళ్లు, పుణ్యాత్మా మరియు సుమతి. వీరు పూర్ణమాసుని కుమారుడైన పర్వసుని కోడళ్ళు అని ప్రసిద్ధి.
ఊర్జాయాన్తు వసిష్ఠస్య పుత్రా వై సప్త జజ్ఞిరే। జ్యాయసీ చ స్వసా తేషాం పుణ్డరీకా సుమధ్యమా ।। ౨౮.
ఊర్జ నుండి వసిష్ఠునికి ఏడుగురు కుమారులు పుట్టారు. వారిలో పెద్ద చెల్లెలు పుండరీకా, అందమైన మధ్యమ కాయంతో ప్రసిద్ధి.
జననీ సా ద్యుతిమతః పాణ్డోస్తు మహిషీ ప్రియా । అస్యాం త్విమే యవీయాంసో వాసిష్ఠాః సప్త విశ్రుతాః ।। ౨౮.
ఆమె ద్యుతిమంతుని తల్లి, పాండుని ప్రియమైన ప్రధాన భార్యగా నిలిచింది. ఆమెలోనే ప్రసిద్ధి చెందిన ఏడుగురు చిన్న వసిష్ఠులు పుట్టారు.
రజః పుత్రోఽర్ద్ధబాహుశ్చ సవనశ్చాధనశ్చ యః। సుతపాః శుక్ల ఇత్యేతే సర్వే సప్తర్షయః స్మృతాః ।। ౨౮.
రజః, అర్ధబాహు, సవన, ఆధన, సుతపా, శుక్లుడు— వీరంతా ఏడుగురు ఋషులు అని గుర్తించబడతారు.
రజసో వాప్యజనయన్మార్కణ్డేయీ యశస్వినీ। ప్రతీచ్యాం దిశి రాజన్యం కేతుమన్తం ప్రజాపతిమ్ ।। ౨౮.
రజసునుంచి మర్కండేయి అనే ప్రసిద్ధ కుమార్తె పుట్టింది. ఆమె పడమర దిశలో రాజవంశానికి చెందిన ప్రజాపతి కేతుమంతుని జన్మనిచ్చింది.
గోత్రాణి నామభిస్తేషాం వాసిష్ఠానాం మహాత్మనామ్। స్వాయమ్భువేన్తరేఽతీతాస్త్వగ్నేస్తు శ్రృణుత ప్రజాః ।। ౨౮.
వాసిష్ఠ మహాత్ముల వంశాలు, పేర్లు ఇప్పుడు వినండి. స్వాయంభువమంతరంలో వీరు గతించారు; ఇప్పుడు అగ్నికి చెందిన సంతానాన్ని వినండి.
ఇత్యేష ఋషిసర్గస్తు సానుబన్ధః ప్రకీర్త్తితః। విస్తరేణానుపూర్వ్యా చాప్యగ్నేస్తు శ్రృణుత ప్రజాః ।। ౨౮.
ఇలా ఋషుల సృష్టి, వారి సంబంధాలు వివరంగా చెప్పబడింది. ఇప్పుడు క్రమంగా అగ్నికి చెందిన సంతానాన్ని వివరంగా వినండి.
యోఽసావగ్నిరభిమానీ హ్యాసీత్ స్వాయమ్భువేఽన్తరే। బ్రహ్మణో మానసః పుత్రస్తస్మాత్స్వాహా వ్యజాయత ।। ౨౯.
అగ్ని అనే అధిపతి స్వాయంభువమంతరంలో ఉన్నాడు. ఆయన బ్రహ్మదేవుని మనస్సు నుండి పుట్టిన కుమారుడు. ఆయన నుండి స్వాహా జన్మించింది.
పావకః పవమానశ్చ పావమానశ్చ యః స్మృతః। శుచిః శౌరస్తు విజ్ఞేయః స్వాహాపుత్రాస్త్రయస్తు తే ।। ౨౯.
పావకుడు, పవమానుడు, పావమానుడు— వీరు ఆయన కుమారులు. శుచిః, శౌరి కూడా తెలుసుకోవాలి. వీరు స్వాహా కుమారులు.
నిర్మ్మథ్య పవమానస్తు శుచిః శౌరస్తు యః స్మృతః. పావకా వైద్యుతాశ్చైవ తేషాం స్థానాని యాని వై ।। ౨౯.
పవమానుడు మథనం చేయబడి, శుచిః, శౌరి అని పిలవబడతాడు. పావకులు, వైద్యుతులు— వీరి వేర్వేరు స్థానాలు ఉన్నాయి.
పవమానాత్మజశ్చైవ కవ్యవాహన ఉచ్యతే। పావకాత్ సహరక్షస్తు హవ్యవాహః శుచేః సుతః ।। ౨౯.
పవమానుని కుమారుడు కావ్యవాహనుడు అని పిలవబడతాడు. పావకుని నుండి సహరక్షుడు పుట్టాడు. శుచిః కుమారుడు హవ్యవాహుడు.
దేవానాం హవ్యవాహోఽగ్నిః పితౄణాం కవ్యవాహనః। సహరక్షోఽసురాణాన్తు త్రయాణాన్తు త్రయోఽగ్నయః ।। ౨౯.
దేవతలకు హవ్యవాహుడు అగ్ని, పితృదేవతలకు కావ్యవాహుడు, అసురులకు సహరక్షుడు. ఇలా ఈ ముగ్గురికి మూడు అగ్నులు ఉన్నాయి.
ఏతేషాం పుత్రపౌత్రాస్తు చత్వారింశన్నవైవ తు। వక్ష్యామి నామతస్తేషాం ప్రవిభాగం పృథక్ పృథక్ ।। ౨౯.
వారికీ కుమారులు, మనవళ్లు కలిపి నలభై తొమ్మిది మంది. వారి పేర్లు, వేర్వేరు వర్గాలను ఇప్పుడు చెప్పబోతున్నాను.
వైద్యుతో లౌకికాగ్నిస్తు ప్రథమో బ్రహ్మణః సుతః। బ్రహ్మౌదనాగ్నిస్తత్పుత్రో భరతో నామ విశ్రుతః ।। ౨౯.
వైద్యుతుడు, లోకికాగ్ని బ్రహ్మదేవుని మొదటి కుమారుడు. అతని కుమారుడు బ్రహ్మౌదనాగ్ని, అతని ప్రసిద్ధ కుమారుడు భరతుడు.
అథర్వా తు భృగుర్జ్ఞేయోఽప్యఙ్గిరాఽథర్వణః సుతః। తస్మాత్ స లౌకికాగ్నిస్తు దధ్యఙ్చాథర్వణః సుతః ।। ౨౯.
అథర్వణుడు భృగువు అని తెలుసుకోవాలి. అంగిరసుడు అథర్వణుని కుమారుడు. అతనినుండి లోకికాగ్ని పుట్టాడు. అథర్వణుని కుమారుడు దధ్యఞ్చుడు.
అథ యః పవమానోఽగ్నిర్నిర్మన్థాః కవిభిః స్మృతః। స జ్ఞేయో గార్హపత్యోఽగ్నిస్తతః పుత్రద్వయం స్మృతమ్ ।। ౨౯.
ఇప్పుడు పవమానాగ్ని, కవులు నర్మథా అని పిలిచే అగ్ని, గార్హపత్యాగ్ని అని తెలుసుకోవాలి. అతనికి ఇద్దరు కుమారులు ఉన్నారు.
శంస్యస్త్వాహవనీయోఽగ్నిర్యః స్మృతో హవ్యవాహనః। ద్వితీయస్తు సుతః ప్రోక్తః శుక్రోఽగ్నిర్యః ప్రణీయతే ।। ౨౯.
అహవనీయం అనే అగ్ని, హవ్యం తీసుకెళ్లే అగ్ని అని ప్రసిద్ధి. రెండవది సుత అగ్ని, అది ప్రకాశంగా ముందుకు నడిపించబడుతుంది.
తథా సభ్యావసథ్యౌ వై శంస్యస్యాగ్నేః సుతావుభౌ। శంస్యాస్తు షోడశ నదీశ్వకమే హవ్యవాహనః। యోఽసావాహవనీయోఽగ్నిరభిమానీ ద్విజైః స్మృతః ।। ౨౯.
అలాగే సభ్య, అవసథ్య అనే అగ్నులు కూడా ఆ ప్రశంసించదగిన అగ్ని సంతానంగా భావించబడతాయి. పదహారు నదుల్లో హవ్యవాహనుడు అనే అగ్ని ఒకటి. ఈ అహవనీయం అగ్ని, ద్విజులు దాని అధిపతిగా గుర్తిస్తారు.
కావేరీం కృష్ణవేణీఞ్చ నర్మదాం యమునాన్తథా। గోదావరీం వితస్తాఞ్చ చన్ద్రభాగామిరావతీమ్ ।। ౨౯.
కావేరీ, కృష్ణవేణీ, నర్మదా, అలాగే యమునా, గోదావరీ, వితస్తా, చంద్రభాగ, ఇరావతీ—
విపాశాం కౌశికీఞ్చైవ శతద్రుం సరయూన్తథా। సీతాం సరస్వతీఞ్చైవ హ్రాదినీం పావనీం తథా ।। ౨౯.
విపాశా, కౌశికీ, శతద్రు, అలాగే సరయూ, సీతా, సరస్వతీ, హ్రాదినీ, పవనీ కూడా—
తాసు షోడశధాత్మానం ప్రవిభజ్య పృథక్ పృథక్ । ఆత్మానం వ్యదధాత్తాసు ధిష్ణీష్వథ బభూవ సః ।। ౨౯.
ఈ నదులలో, తనను పదహారు రూపాలుగా విడగొట్టి, ఒక్కొక్కదానిలో వేరుగా స్థాపించుకున్నాడు. అందువల్ల ఆ అగ్ని యజ్ఞవేదికలలో ఉండిపోతున్నాడు.
ధిష్ణయో దివ్యభిచారిణ్యస్తాసూత్పన్నాస్తు ధిష్ణయః। ధిష్ణీషు జజ్ఞిరే యస్మాద్ధిష్ణయస్తేన కీర్త్తితాః ।। ౨౯.
దేవతలలో సంచరించే యజ్ఞవేదికలు, ఈ నదులలో ఉద్భవించాయి. వేదికలలో పుట్టినందున వాటిని వేదికలు అని పిలుస్తారు.
ఇత్యేతే వై నదీపుత్రా ధిష్ణీష్వేవ విజజ్ఞిరే। తేషాం విహరణీయా యే ఉపస్థేయాశ్చ యేఽగ్నయః। తాన్ శ్రృణుధ్వం సమాసేన కీర్త్యమానాన్ యథా తథా ।। ౨౯.
ఇలా ఈ నదుల సంతానమైన అగ్నులు వేదికలలో జన్మించారు. వాటిలో, ఉపయోగించదగినవి, స్థాపించదగినవి ఏవి ఉన్నాయో, వాటి పేర్లను ఇప్పుడు నేను చెప్పబోతున్నాను, మీరు వినండి.
thumb|400px|ఉత్తరవేదీ 400px|thumb|సదోమణ్డపమ్ thumb|400px|ధిష్ణ్య ఋతుః ప్రవాహణోఽగ్నీధ్రః పురస్తాద్ధిష్ణయోఽపరో। విధీయన్తే యథాస్థానం సౌత్యేఽహ్ని సవనక్రమాత్ ।। ౨౯.
ఋతు, ప్రవాహణ, అగ్నిధ్ర అనే వేదికలు ముందుగా ఏర్పాటు చేయబడతాయి. మిగతావి యజ్ఞంలో సోమరసం పిండే రోజు, విధిగా తమ తమ స్థానాల్లో అమర్చబడతాయి.
అనిర్ద్దేశ్యాన్యవాచ్యానామగ్నీనాం శ్రృణుత క్రమమ్। సమ్రాడగ్నిః కృశానుర్యో ద్వితీయోత్తరవేదికః ।। ౨౯.
ఇప్పుడు వర్ణించలేని, పలకలేని అగ్నుల క్రమాన్ని వినండి. సమ్రాట్ అగ్ని, దీప్తిమంతమైనది, రెండవది ఉత్తర వేదికపై స్థాపించబడుతుంది.
సమ్రాడగ్నిః స్మృతా హ్యష్టౌ ఉపతిష్ఠన్తి తాన్ ద్విజాః. అధస్తాత్పర్షదన్యస్తు ద్వితీయః సోఽత్ర దృశ్యతే ।। ౨౯.
సమ్రాట్ అగ్ని ఎనిమిది రూపాల్లో ఉన్నదని చెబుతారు. ద్విజులు వాటిని ఆచరిస్తారు. క్రింద పార్షద్ అగ్ని, ఇంకొకటి, రెండవది అక్కడ కనిపిస్తుంది.
ప్రతద్వోచే నభో నామ చత్వారి స విభావ్యతే। బ్రహ్మజ్యోతిర్వసుర్నామ బ్రహ్మస్థానే స ఉచ్యతే ।। ౨౯.
ఇప్పుడు నేను నభస్సు అనే నాలుగు రూపాలున్న అగ్నిని వివరించబోతున్నాను. బ్రహ్మజ్యోతి, వసుర్ అని పిలవబడే అది బ్రహ్మ స్థలంలో ఉంది.
హవ్యసూర్య్యాద్యసంసృష్టః శామిత్రే స విభావ్యతే। విశ్వస్యాథ సముద్రోగ్నిర్బ్రహ్మస్థానే స కీర్త్త్యతే ।। ౨౯.
హవ్యసూర్యునితో కలవని అగ్ని శామిత్రి అని పిలవబడుతుంది. విశ్వ సముద్ర అగ్ని కూడా బ్రహ్మ స్థలంలో ఉందని చెబుతారు.