యే చాపి వామదేవత్వం జ్ఞాస్యన్తీహ ద్విజాతయః। విజ్ఞాయ చేమాం రుద్రాణీం గాయత్రీం మాతరం విభో ।। ౨౩.
ఇక్కడ వామదేవుని స్వరూపాన్ని తెలుసుకునే ద్విజులు, ఈ రుద్రాణి గాయత్రీయే తల్లి అని గ్రహిస్తే, ఓ ప్రభూ,
సర్వపాపవినిర్ముక్తా విరజా బ్రహ్మవర్చసః। రుద్రలోకం గమిష్యన్తి పునరావృత్తిదుర్లభమ్ ।। ౨౩.
వారు అన్ని పాపాల నుండి విముక్తులై, నిర్మలులై, బ్రహ్మ తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ, తిరిగి రావడం అరుదైన రుద్ర లోకాన్ని చేరుతారు.
యదా తు పునరేవాయం కృష్ణవర్ణో భయానకః। మత్కృతేన చ వర్ణేన మత్కల్పః కృష్ణ ఉచ్యతే ।। ౨౩.
కానీ మళ్లీ నా రూపం నల్లగా, భయంకరంగా మారినప్పుడు, నా స్వంత రంగుతో 'కృష్ణుడు' అని పిలవబడతాను, నా వలెనే భావించబడతాను.
తత్రాఽహం కాలసంకాశః కాలో లోకప్రకాశనః । విజ్ఞాతోఽహం త్వయా బ్రహమన్ ఘోరో ఘోరపరాక్రమః ।। ౨౩.
అక్కడ నేను కాలంలా ఉంటాను, లోకాలకు వెలుగు ఇచ్చే కాలమై ఉంటాను; ఓ బ్రహ్మన్, నీవు నన్ను ఘోరుడిగా, భయంకరమైన శక్తితో ఉన్నవాడిగా తెలుసుకున్నావు.
తస్మాద్ఘోరత్వమాపన్నం యే మాం వేత్స్యన్తి భూతలే। తేషామఘోరః శాన్తశ్చ భవిష్యామ్యహమవ్యయః ।। ౨౩.
కాబట్టి, నేను భయంకర స్వరూపం ధరించినప్పుడు, భూమిపై నన్ను తెలుసుకునే వారికి నేను భయంకరుడిగా కాకుండా, శాంతుడిగా, నిత్యంగా ఉండే వాడిగా మారిపోతాను.
తస్మాద్విశ్వత్వమాన్నం యే మాం పశ్యన్తి భూతలే । తేషాం శివశ్చ సౌమ్యశ్చ భవిష్యామి సదైవ తు ।। ౨౩.
అలాగే, నేను విశ్వరూపాన్ని ధరించినప్పుడు, భూమిపై నన్ను చూసేవారికి నేను ఎప్పుడూ శివుడిగా, మృదువైనవాడిగా ఉంటాను.
తస్మాచ్చ విశ్వరూపో వై కల్పోఽయం సముదాహృతః। విశ్వరూపా తథా చేయం సావిత్రీ సముదాహృతా ।। ౨౩.
అందుకే, ఈ విశ్వరూపమే నా స్వరూపంగా చెప్పబడింది; అలాగే ఈ సావిత్రీ కూడా విశ్వరూపిణిగా ప్రకటించబడింది.
సర్వరూపాస్తథా చేమే సంవృత్తా మమ పుత్రకాః। చత్వారస్తే సమాఖ్యాతాః పాదా వై లోకసంమతాః ।। ౨౩.
ఈ అన్ని రూపాలు నా కుమారులుగా ఏర్పడ్డాయి; అందులో నలుగురు పేరొందినవారు, లోకాల్లో ప్రసిద్ధమైన నాలుగు పాదాలుగా చెప్పబడ్డారు.
తస్మాచ్చ సర్వ వర్ణత్వం ప్రజాత్వం మే భవిష్యతి। సర్వభక్ష్యా చ మేధ్యా చ వర్ణతశ్చ భవిష్యతి ।। ౨౩.
అందువల్ల, అన్ని వర్ణాలు, అన్ని జన్మలు నాకే చెందుతాయి; అన్ని భక్ష్యాలు, పవిత్రమైనవి, అపవిత్రమైనవి కూడా వర్ణానుసారం నాకే చెందుతాయి.
మోక్షో ధర్మస్తథార్థశ్చ కామశ్చేతి చతుష్టయమ్। తస్మాద్వేత్తా చ వేద్యం చ చతుర్ద్ధా వై భవిష్యతి ।। ౨౩.
మోక్షం, ధర్మం, అర్థం, కామం — ఈ నాలుగు; అందువల్ల, తెలిసినవాడు, తెలుసుకోబడేది కూడా నాలుగు విధాలుగా ఉంటాయి.
భూతగ్రామాశ్చ చత్వారః ఆశ్రమాశ్చతురస్తథా। ధర్మస్య పాదాశ్చత్వార శ్చత్వారో మమ పుత్రకాః ।। ౨౩.
నాలుగు భూత సమూహాలు, అలాగే నాలుగు ఆశ్రమాలు; ధర్మానికి నాలుగు పాదాలు, అలాగే నా కుమారులు కూడా నలుగురే.
తస్మాచ్చతుర్యుగావస్థం జగద్వై సచరాచరమ్। చతుర్ద్ధాఽవస్థితం చైవ చతుష్పాదం భవిష్యతి ।। ౨౩.
అందువల్ల, ఈ జగత్తు, చలించేవి, అచలమైనవి అన్నీ నాలుగు యుగాల స్థితిలో ఉంటాయి; అలాగే నాలుగు పాదాలుగా నిలుస్తాయి.
భూర్లోకోఽథ భువర్లోకః స్వర్లోకోఽథ మహస్తథా। జనస్తపశ్చ శాంతశ్చ రుద్రలోకస్తతః పరమ్ ।। ౨౩.
భూలోకం, ఆ తరువాత భువర్లోకం, స్వర్లోకం, మహర్లోకం; జనలోకం, తపోలోకం, శాంతలోకం, వాటి తరువాత రుద్రలోకం.
స్వర్లోకో హి తృతీయస్తు చతుర్థస్తు మహః స్మృతః। తత్ర లోకః పరం స్థానం పరన్తద్యోగినాం స్మృతమ్ ।। ౨౩.
స్వర్లోకం మూడవది, నాలుగవది మహర్లోకం అని చెప్పబడింది; అక్కడ ఉన్న లోకం యోగులకు పరమ స్థానం గా గుర్తించబడింది.
నిర్మమా నిరహంకారాః కామక్రోధవివర్జ్జితాః। ద్రక్ష్యన్తే తద్విదో యుక్తా ధ్యానతత్పరయుఞ్జకాః ।। ౨౩.
అక్కడ స్వార్థం లేని వారు, అహంకారం లేని వారు, కోరిక, కోపం లేని వారు, ఆ స్థలాన్ని తెలుసుకున్న యోగులు, ధ్యానంలో నిమగ్నమైన వారు దాన్ని దర్శిస్తారు.
యస్మాచ్చతుష్పదా హ్యేషా త్వయా దృష్టా సరస్వతీ। తస్మాచ్చ పశవః సర్వే భవిష్యన్తి చతుష్పదాః। తస్మాచ్చైషాం భవిష్యన్తి చత్వారో వై పయోధరాః ।। ౨౩.
నీవు సరస్వతిని నాలుగు పాదాలతో చూశావు కాబట్టి, అందువల్ల అన్ని పశువులు నాలుగు పాదాలతో ఉంటాయి; అందువల్ల వాటికి నాలుగు పయోధరాలు ఉంటాయి.
సోమశ్చ మన్త్రసంయుక్తో యస్మాన్మమ ముఖాచ్చ్యుతః। జీవః ప్రాణభృతాం బ్రహ్మన్ సర్వః పీత్వా స్తనైర్ఘృతమ్ ।। ౨౩.
సోమం మంత్రంతో కూడి నా నోటినుండి ప్రవహించినందున, ఓ బ్రహ్మన్, ప్రాణులు అన్నీ వాటి పయోధరాల నుండి నెయ్యి పుచ్చుకుంటూ జీవిస్తాయి.
తస్మాత్ సోమమయం చైతదమృతం చైవ సంజ్ఞితమ్। చతుష్పాదా భవిష్యన్తి శ్వేతత్వం చాస్య తేన తత్ ।। ౨౩.
అందువల్ల, ఇది సోమమయం అమృతం అని పిలవబడుతుంది; అవి నాలుగు పాదాలతో ఉంటాయి, వాటి తెలుపు రంగు కూడా అందువల్లే.
యస్మాచ్చైవం క్రియాభూత్వా ద్విపాదా వై మహేశ్వరీ। దృష్టా పునస్త్వయా చైషా సావిత్రీ లోకభావినీ। తస్మాద్వై ద్విపదాః సర్వే ద్విస్తనాశ్చ నరాః స్మృతాః ।। ౨౩.
ఎందుకంటే, మహేశ్వరి క్రియాశీలురాలై రెండు కాళ్లతో కనిపించింది. నీవు ఈ లోకాలను సృష్టించే సావిత్రిని చూశావు. అందువల్ల, అన్ని రెండు కాళ్లున్న మనుషులందరికీ రెండు వక్షోజాలు ఉన్నవారిగా గుర్తించబడతారు.
యస్మాచ్చైవమజా భూత్వా సర్వవర్ణా మహేశ్వరీ। దృష్టా త్వయా మహాసత్త్వా సర్వభూతధరా పరా। తస్మాత్తు విశ్వరూపత్వమజానాం వై భవిష్యతి ।। ౨౩.
మహేశ్వరి అజగా అన్ని వర్ణాల్లో కనిపించింది. నీవు ఆమెను, మహాశక్తి కలిగి, సమస్త భూతాలను మోయగల పరాశక్తిని చూశావు. అందుచేత అజలు విశ్వరూపాన్ని పొందుతారు.
అజశ్చైవ మహాతేజా విశ్వరూపో భవిష్యతి। అమోఘరేతాః సర్వత్ర ముఖే చాస్య హుతాశనః। తస్మాత్ సర్వగతో మేధ్యః పశురూపీ హుతాశనః ।। ౨౩.
అజుడు గొప్ప తేజస్సుతో విశ్వరూపుడవుతాడు. అతని బీజం ఎక్కడైనా విఫలమవదు. అతని నోటిలో అగ్ని ఉంటుంది. అందువల్ల, అన్ని చోట్ల అగ్ని పశురూపంలో పవిత్రంగా వ్యాపించి ఉంటుంది.
తపసా భావితాత్మానో యే వై ద్రక్ష్యన్తి వై ద్విజాః। ఈశిత్వే చ శివత్వే చ సర్వగం సర్వతః స్థిరమ్ ।। ౨౩.
తపస్సుతో ఆత్మను శుద్ధిపరచుకున్న ద్విజులు, పరిపూర్ణుడైన, శివత్వంతో, సర్వవ్యాపిగా, స్థిరంగా ఉన్న పరమేశ్వరుడిని దర్శించగలుగుతారు.
రజస్తమోవినిర్ముక్తాస్త్యక్త్వా మానుష్యకమ్బువి। మత్సమీపం గమిష్యన్తి పునరావృత్తిదుర్లభమ్ ।। ౨౩.
రజస్సు, తమస్సు లాంటి మలినతల నుంచి విముక్తులై, మానవ దేహాన్ని విడిచిపెట్టి, తిరిగి జన్మ లేని స్థితికి, నా సమీపానికి వస్తారు.
ఇత్యేవముక్తో భగవాన్ బ్రహ్మా రుద్రేణ వై ద్విజాః। ప్రణమ్య ప్రయతో భూత్వా పునరాహ పితామహః ।। ౨౩.
ఇలా రుద్రుడు చెప్పిన తరువాత, భగవంతుడు బ్రహ్మా, భక్తితో నమస్కరించి, మళ్లీ పితామహుడు ఇలా అన్నాడు.
భగవన్దేవదేవేశ విశ్వరూపీ మహేశ్వరః। ఇమాస్తవ మహాదేవ తనవో లోకవన్దితాః ।। ౨౩.
దేవతల దేవా, విశ్వరూపుడైన మహేశ్వరా, మహాదేవా! నీ ఈ రూపాలు లోకాల్లో అందరికీ పూజింపబడుతున్నాయి.
విశ్వరూప మహాసత్త్వ కస్మిన్ కాలే మహాభుజ। కస్యాం వా యుగసమ్భూత్యాం ద్రక్ష్యన్తి త్వాం ద్విజాతయః ।। ౨౩.
విశ్వరూపుడా, మహాశక్తివంతుడా, బలవంతుడా! ఏ సమయంలో, ఏ యుగంలో ద్విజులు నిన్ను దర్శించగలుగుతారు?
కేన వా తత్త్వయోగేన ధ్యానయోగేన కేన వా । తనవస్తే మహాదేవ శక్యా ద్రష్టుం ద్విజాతిభిః ।। ౨౩.
ఏ తత్త్వయోగంతో, లేదా ఏ ధ్యానయోగంతో, మహాదేవా! నీ రూపాలను ద్విజులు దర్శించగలుగుతారు?
తపసా నైవ యోగేన దానధర్మఫలేన వా। న తీర్థఫలయోగేన క్రతుభిర్వా సదక్షిణైః ।। ౨౩.
తపస్సుతో కాదు, యోగంతో కాదు, దానధర్మ ఫలంతో కాదు, తీర్థయాత్ర ఫలంతో కాదు, యాగాలు, దక్షిణల ఫలితాలతో కూడా కాదు.
న వేదాధ్యాపనైర్వాపి న చిత్తేన వివేదనైః । శక్యోఽహం మానుర్షైద్రష్టుమృతే ధ్యానాత్పరం న హి ।। ౨౩.
వేదపఠనంతో కాదు, మనస్సు ద్వారా విచారణతో కూడా కాదు. ధ్యానం తప్ప మానవులు నన్ను చూడలేరు.
సాధ్యో నారాయణశ్చైవ విష్ణుస్త్రిభువనేశ్వరః । భవిష్యతీహ నామ్నా తు వారాహో నామ విశ్రుతః ।। ౨౩.
సాధ్యుడు, నారాయణుడు, మూడు లోకాల అధిపతి విష్ణువు, ఇక్కడ వరాహ అనే ప్రసిద్ధ నామంతో అవతరిస్తారు.