గుణాన్తరన్తు ఐశ్వర్యే సర్వతః సూక్ష్మ ఉచ్యతే। ఐశ్వర్య్యమప్రతీఘాతి ప్రాప్య యోగమనుత్తమమ్। అపవర్గం తతో గచ్ఛేత్ సుసూక్ష్మం పరమం పదమ్ ।। ౧౩.
ఐశ్వర్యంలో ఉన్న ఇతర లక్షణాలు అన్నీ సూత్ష్మమైనవిగా చెప్పబడతాయి. అపరిమితమైన, నిరోధం లేని ఐశ్వర్యాన్ని కలిగిన ఉత్తమ యోగాన్ని పొందినవాడు, ఆ తర్వాత ముక్తిని — అత్యంత సూత్ష్మమైన, పరమ స్థితిని — చేరుతాడు.
న చైవమాగతో జ్ఞానాద్రాగాత్ కర్మ్మ సమాచరేత్। రాజసం తామసం వాపి భుక్త్వా తత్రైవ యుజ్యతే ।। ౧౪.
ఈ జ్ఞానాన్ని పొందినవాడు ఇకపై రాగంతో కర్మలు చేయడు; రాజస లేదా తామస ఫలాలను అనుభవించినా, అతడు అదే స్థితిలో స్థిరంగా ఉంటాడు.
తథా సుకృతకర్మ్మా తు ఫలం స్వర్గే సమశ్రుతే। తస్మాత్ స్థానాత్ పునర్భ్రష్టో మానుష్యమనుపద్యతే ।। ౧౪.
ధర్మకార్యాలు చేసినవాడు, వాటి ఫలితంగా స్వర్గంలో ఆనందిస్తాడు అని విన్నాము. ఆ స్థానం నుండి కిందపడితే, మళ్లీ మనుష్యునిగా జన్మిస్తాడు.
తస్మాద్బ్రహ్మ పరం సూక్ష్మం బ్రహ్మ శాశ్వతముచ్యతే। బ్రహ్మ ఏవ హి సేవేత బ్రహ్మైవ పరమం సుఖమ్ ।। ౧౪.
అందుచేత బ్రహ్మమే పరమమైనది, సూత్ష్మమైనది, శాశ్వతమైనదిగా చెప్పబడుతుంది. బ్రహ్మనే సేవించాలి; ఎందుకంటే బ్రహ్మయే పరమానందం.
పరిశ్రమస్తు యజ్ఞానాం మహతార్థేన వర్త్తతే। భూయో మృత్యువశం యాతి తస్మాన్మోక్షః పరం సుఖమ్ ।। ౧౪.
యజ్ఞాలకు చేసే శ్రమ గొప్ప ప్రయోజనంతో కూడినదే అయినా, మళ్ళీ మరణానికి లోనవ్వాల్సి వస్తుంది. అందుకే మోక్షమే పరమ సుఖం.
అథ వై ధ్యానసంయుక్తో బ్రహ్మయజ్ఞపరాయణః । న స స్యాద్ వ్యాపితుం శక్యో మన్వన్తరశతైరపి ।। ౧౪.
ధ్యానంలో లీనమై, బ్రహ్మయజ్ఞంలో నిబద్ధుడైనవాడిని, వందల మను-కాలాల్లోనైనా పూర్తిగా గ్రహించలేరు.
దృష్ట్వా తు పురుషం దివ్యం విశ్వాఖ్యం విశ్వరూపిణమ్। విశ్వపాద శిరోగ్రీవం విశ్వేశం విశ్వభావనమ్। విశ్వగన్ధం విశ్వమాల్యం విశ్వామ్బరధరం ప్రభుమ్ ।। ౧౪.
విశ్వమనే దివ్య పురుషుడిని చూసినవాడు — విశ్వరూపుడై, విశ్వపాదాలు, విశ్వశిరస్సు, విశ్వగ్రీవ కలిగి, విశ్వేశ్వరుడు, జగత్కర్త, విశ్వవాసన, విశ్వపుష్పమాలలతో, విశ్వాంబరధారి, పరాక్రమశాలి —
గోభిర్మహీ సంయతతే పతత్రిణం మహాత్మానం పరమమతిం వరేణ్యమ్। కవిం పురాణమనుశాసితారం సూక్ష్మాచ్చ సూక్ష్మం మహతో మహాన్తమ్। యోగేన పశ్యన్తి న చక్షుషా తం నిరిన్ద్రియం పురుషం రుక్మవర్ణమ్ ।। ౧౪.
గోవుల వల్ల భూమి నిలబడుతుంది. మహాత్ముడు, పరమమతి కలవాడు, శ్రేష్ఠమైన పక్షి, పురాతన కవి, పాలకుడు, సూత్ష్మతకంటే సూత్ష్ముడు, గొప్పదానికంటే గొప్పవాడు — ఇంద్రియాలకు అతీతుడైన, రుక్మవర్ణుడైన ఆ పురుషుడిని యోగులు యోగబలంతో చూస్తారు, కళ్లతో కాదు.
అలిఙ్గినం పురుషం రుక్మవర్ణం సలిఙ్గినం నిర్గుణం చేతనం చ। నిత్యం సదా సర్వగతన్తు శౌచం పశ్యన్తి యుక్త్యా హ్యచలం ప్రకాశమ్ ।। ౧౪.
యోగబలంతో, నిరాకారమైన ఆ పరమాత్మను, బంగారు వర్ణంతో, లక్షణాలతోను లక్షణాలేకుండా కూడా, గుణాతీతుడిగా, చైతన్యమయుడిగా, శాశ్వతుడిగా, ఎప్పుడూ, ఎక్కడైనా ఉన్నవాడిగా, పవిత్రుడిగా, కదలని వెలుగుగా, జ్ఞానంతో దర్శిస్తారు.
తద్భావితస్తేజసా దీప్యమానః అపాణిపాదోదరపార్శ్వజిహ్వః। అతీన్ద్రియోఽద్యాపి సుసూక్ష్మ ఏకః పశ్యత్యచక్షుః స శ్రృణోత్యకర్ణః ।। ౧౪.
ఆ పరమాత్మ తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ, చేతులు, కాళ్లు, పొత్తికడుపు, పక్కలు, నాలుక లేవు. ఇంద్రియాలకు అతీతుడై, ఇప్పటికీ ఎంతో సూక్ష్మంగా, ఏకత్వంగా ఉండి, కన్నుల్లేకుండా చూస్తాడు, చెవుల్లేకుండా వింటాడు.
నాస్యాస్త్యబుద్ధం న చ బుద్ధిరస్తి స వేద సర్వం న చ వేదవేద్యః। తమాహురగ్ర్యం పురుషం మహాన్తం సచేతనం సర్వ్వగతం సుసూక్ష్మమ్ ।। ౧౪.
ఆయనకి అజ్ఞానం లేదు, బుద్ధి కూడా లేదు. అయినా అన్నీ తెలుసు, కానీ తెలిసేవాడు కాదు, తెలిసేది కూడా కాదు. ఆ మహాత్మను, చైతన్యమయుడిని, అన్నింటిలో వ్యాపించినవాడిని, అత్యంత సూక్ష్మమైనవాడిని, సర్వోన్నత పురుషుడని అంటారు.
తామాహుర్మునయః సర్వ్వే లోకే ప్రసవధర్మిణీమ్। ప్రకృతిం సర్వ్వభూతానాం యుక్తాః పశ్యన్తి చేతసా ।। ౧౪.
ప్రపంచంలో సృష్టికి మూలమైనదిగా, అన్ని మునులు ఆ ప్రకృతిని, అన్ని జీవుల మూలాన్ని, మనస్సుతో తెలుసుకుంటారు.
సర్వ్వతః పాణిపాదాన్తం సర్వ్వతోఽక్షిశిరోముఖమ్। సర్వ్వతః శ్రుతి (మ) మాఁల్లోకే సర్వ్వమావృత్య తిష్ఠతి ।। ౧౪.
అతనికి అన్ని చోట్ల చేతులు, కాళ్లు, కన్నులు, తలలు, ముఖాలు, చెవులు ఉన్నాయి. ఈ లోకంలో అన్నింటినీ వ్యాపించి నిలిచివుంటాడు.
యుక్తా యోగేన చేశానం సర్వ్వతశ్చ సనాతనమ్। పురుషం సర్వ్వభూతానాం తస్మాద్ధ్యాతా న ముహ్యతే ।। ౧౪.
యోగబలంతో ఏకమై ఉన్నవారు, సర్వవ్యాప్తి, శాశ్వతమైన ఆ పరమేశ్వరుడిని, అన్ని జీవులలోని పురుషుడిని దర్శిస్తారు. అందువల్ల ధ్యానంలో లీనమైనవాడు మాయలో పడడు.
భూతాత్మానం మహాత్మానం పరమాత్మానమవ్యయమ్। సర్వ్వాత్మానం పరం బ్రహ్మ తద్వై ధ్యాత్వా న ముహ్యతి ।। ౧౪.
భూతాత్మ, మహాత్మ, పరమాత్మ, సర్వాత్మ, పరబ్రహ్మ అని పిలవబడే ఆత్మను ధ్యానం చేసి తెలుసుకున్నవాడు మాయలో పడడు.
పవనో హి యథా గ్రాహ్యో విచరన్ సర్వ్వమూర్తిషు। పురి శేతే తథాభ్రే చ తస్మాత్ పురుష ఉచ్యతే। అథ చేల్లుప్తధర్మ్మాత్తు సవిశేషైశ్చ కర్మ్మాభిః ।। ౧౪.
ఎలా వాయువు అన్ని రూపాలలో సంచరిస్తూ పట్టుబడుతుందో, నగరంలో, మేఘంలో ఉండగలదో, అలాగే అతనిని 'పురుషుడు' అంటారు. అయితే తన స్వభావాన్ని వదిలేస్తే, ప్రత్యేకమైన కర్మల వల్ల బంధించబడతాడు.
తతస్తు బ్రహ్మ యోన్యాం వై శుక్రశోణితసంయుతమ్। స్త్రీపుమాంసప్రయోగేణ జాయతే హి పునః పునః ।। ౧౪.
తర్వాత బ్రహ్మయోనిలో, వీర్యం రక్తంతో కలిసినప్పుడు, పురుషుడు-స్త్రీల సంయోగంతో, మళ్ళీ మళ్ళీ జన్మిస్తాడు.
తతస్తు గర్భకాలే తు కలనం నామ జాయతే। కాలేన కలనఞ్చాపి బుద్బుదశ్చ ప్రజాయతే ।। ౧౪.
తర్వాత గర్భంలో ఉన్నప్పుడు 'కలనం' అనే స్థితి కలుగుతుంది. కాలక్రమంలో ఆ కలనం బుడబుడగా మారుతుంది.
మృత్పిణ్డస్తు యథా చక్రే చక్రవాతేన పీడితః। హస్తాభ్యాం క్రియమాణస్తు విశ్వత్వముపగచ్ఛతి ।। ౧౪.
మట్టి ముద్ద చక్రంపై, గాలి ఒత్తిడితో, చేతులతో తయారవుతూ, అనేక రూపాలు పొందినట్లు,
ఏవమాత్మాస్థిసంయుక్తో వాయునా సముదీరితః। జాయతే మానుషస్తత్ర యథా రూపం తథా మనః ।। ౧౪.
అలాగే ఆత్మ, ఎముకలతో కలసి, వాయువుతో ప్రేరేపించబడి, అక్కడ మనిషిగా జన్మిస్తుంది. దేహం ఎలా ఉంటే, మనస్సు కూడా అలాగే ఉంటుంది.
వాయుః సమ్భవతే తేషాం వాతాత్ సఞ్జాయతే జలమ్। జలాత్సంభవతి ప్రాణః ప్రాణాచ్ఛుక్రం వివర్ద్ధతే ।। ౧౪.
వాయువుతో వారి ఉనికి ఏర్పడుతుంది. వాయువుతో నీరు పుడుతుంది. నీటితో ప్రాణం కలుగుతుంది. ప్రాణంతో వీర్యం పెరుగుతుంది.
రక్తభాగాస్త్రయస్త్రింశచ్ఛుక్ర భాగాశ్చతుర్ద్దశ। భాగతోఽర్ద్ధపలం కృత్వా తతో గర్భే నిషేవతే ।। ౧౪.
రక్త భాగాలు ముప్పైమూడు, వీర్య భాగాలు పద్నాలుగు. వాటిలో అర పళం తీసుకుని, ఆ భాగాన్ని గర్భంలో ఉంచుతారు.
తతస్తు గర్భసంయుక్తః పఞ్చభిర్వాయుభిర్వృతః। పితుః శరీరాత్ ప్రత్యఙ్గరూపమస్యోపజాయతే ।। ౧౪.
తర్వాత ఆ గర్భంతో కలసి, ఐదు వాయువులతో ఆవృతమై, తండ్రి శరీరం నుండి ప్రతి అవయవం ఏర్పడుతుంది.
తతోఽస్య మాతురాహారాత్ పీతలీఢప్రవేశితమ్। నాభి స్రోతఃప్రవేశేన ప్రాణాధారో హి దేహినామ్ ।। ౧౪.
తర్వాత తల్లి ఆహారం ద్వారా, పసుపు రంగు ద్రవంతో లోపలికి ప్రవేశించి, నాభి మార్గంలో ప్రాణాధారం ఏర్పడుతుంది.
నవమాసాన్ పరిక్లిష్టః సంవేష్టితశిరోధరః । వేష్టితః సర్వ్వగాత్రైశ్చ అపర్య్యాయక్రమాగతః। నవమాసోషితశ్చైవ యోనిచ్ఛిద్రాదవాఙ్ముఖః ।। ౧౪.
తొమ్మిది నెలలు బాధతో, తల, మెడ వంచుకుని, అన్ని అవయవాలతో ముడుచుకుని, కదలలేక, తొమ్మిది నెలలు గడిపి, యోని ద్వారం వద్ద తల కిందా ఉండి స్థితిచేస్తాడు.
తతస్తు కర్మ్మభిః పాపైర్నిరయం ప్రతిపద్యతే। అసిపత్రవనఞ్చైవ శాల్మలీచ్ఛేదభేదయోః ।। ౧౪.
తర్వాత పాపకర్మల వల్ల, నరకాన్ని పొందుతాడు. కత్తుల అడవి, శాల్మలి చెట్టు వంటి బాధలను అనుభవిస్తాడు.
తత్ర నిర్భర్త్సనఞ్చైవ తథా శోణితభోజనమ్ । ఏతాస్తు యాతన్ ఘోరాః కుమ్భీపాకసుదుఃసహాః ।। ౧౪.
అక్కడ కుంబీపాక నరకంలో భయంకరమైన శిక్షలు ఉంటాయి. అక్కడ కఠినంగా దూషించడం, రక్తాన్ని తినిపించడం వంటి భయానక బాధలు ఉంటాయి. ఇవన్నీ తట్టుకోలేనివి.
యథా హ్యాపస్తు విచ్ఛిన్నాః స్వరూపముపయాన్తి వై । తస్మాచ్ఛిన్నాశ్చ భిన్నాశ్చ యాతనాస్థానమాగతః ।। ౧౪.
ఎలా నీళ్ళు విడిపోయినా మళ్లీ కలిసిపోతాయో, అలాగే నరకంలో శిక్షలు అనుభవించే వారు విడిపోయినా, మళ్లీ తమ రూపాన్ని పొందుతారు.
ఏవం జీవస్తు తైః పాపైస్తప్యమానః స్వయం కృతైః । ప్రాప్నుయాత్ కర్మ్మభిర్దుఃఖం శేషం వా యాది చేతరమ్ ।। ౧౪.
ఇలా, జీవుడు తానే చేసిన పాపాల వల్ల బాధపడతాడు. తన కర్మల ఫలితంగా లేదా మిగిలిన వాటి ప్రకారం బాధను అనుభవిస్తాడు.
ఏకేనైవ తు గన్తవ్యం సర్వ్వమృత్యునివేశనమ్। ఏకనైవ చ భోక్తవ్యం తస్మాత్ సుకృతమాచరేత్ ।। ౧౪.
ఒకడు ఒంటరిగా మరణలోకానికి వెళ్ళాలి. అక్కడ కూడా ఒంటరిగా అనుభవించాలి. అందుకే మంచి పనులు చేయాలి.