వాయుపురాణమ్

ప్రాణాయామగతిశ్వాపి ప్రాణస్యాయామ ఉచ్యతే । స చాపి త్రివిధః ప్రోక్తో మన్దో మధ్యోత్తమస్తథా ।। ౧౦.

ప్రాణాయామంలో శ్వాస ప్రవాహాన్ని ప్రాణాయామం అంటారు. అది మూడు విధాలుగా ఉంది — మెల్లగా, మధ్యస్థంగా, ఉత్తమంగా.

ప్రాణానాఞ్చ నిరోధస్తు స ప్రాణాయామసంజ్ఞితః । ప్రాణాయామప్రమాణన్తు మాత్రా వై ద్వాదశ స్మృతాః ।। ౧౦.

ప్రాణాలను నియంత్రించడాన్ని ప్రాణాయామం అంటారు. ప్రాణాయామానికి ప్రమాణంగా పన్నెండు మాత్రలు చెప్పబడ్డాయి.

మన్దో ద్వాదశమాత్రస్తు ఉద్వాతా ద్వాదశ స్మృతాః । మధ్యమశ్చ ద్విరుద్వాతశ్చతుర్వింశతిమాత్రికః ।। ౧౦.

మెల్లగా చేసే ప్రాణాయామం పన్నెండు మాత్రలు, పన్నెండు ఊపిరితీసేలా ఉంటుంది. మధ్యస్థం రెండు రెట్లు ఊపిరితీసి, ఇరవై నాలుగు మాత్రలు కలిగి ఉంటుంది.

ఉత్తమస్తత్ర్త్రిరుద్వాతో మాత్రాః షట్‌త్రింశదుచ్యతే। స్వేదకమ్పవిషాదానాం జననో హ్యుత్తమః స్మృతః ।। ౧౦.

అక్కడ అత్యుత్తమమైన పరిమాణం ముప్పై ఆరు మాత్రలు అని చెప్పబడింది. ఇది చెమట, వణుకు, నిరుత్సాహం కలిగించడంలో శ్రేష్ఠమైనదిగా భావించబడుతుంది.

ఇత్యేతత్ త్రివిధం ప్రోక్తం ప్రాణాయామస్య లక్షణమ్। ప్రమాణఞ్చ సమాసేన లక్షణఞ్చ నిబోధత ।। ౧౦.

ఇలా ప్రాణాయామానికి ఈ మూడు లక్షణాలు వివరించబడ్డాయి. ఇప్పుడు దాని పరిమాణం, నిర్వచనం సంక్షిప్తంగా విను.

సింహో వా కుఞ్జరో వాపి తథాఽన్యో వా మృగో వనే। గృహీతః సేవ్యమానస్తు మృదుః సముపజాయతే ।। ౧౦.

సింహం లేదా ఏనుగు లేదా అడవిలోని మరే ఇతర జంతువును పట్టుకుని, దాన్ని శిక్షణ ఇస్తే అది మృదువుగా మారుతుంది.

తథా ప్రాణో దురాధర్షః సర్వేషామకృతాత్మనామ్ । యోగతః సేవ్యమానస్తు స ఏవాభ్యాసతో వ్రజేత్ ।। ౧౦.

అలాగే, నియమం లేని వారికీ ప్రాణం అదుపులోకి రాదు. కానీ యోగం ద్వారా దాన్ని సాధన చేస్తే, అదే ప్రాణం క్రమంగా వశమవుతుంది.

స చైవ హి యథా సింహః కుఞ్జరో వాపి దుర్బలః। కాలాన్తరవశాద్యోగాద్గమ్యతే పరిమర్ద్దనాత్ ।। ౧౦.

శక్తివంతమైన సింహం లేదా ఏనుగు కూడా కాలక్రమంలో శిక్షణ వల్ల బలహీనమవుతుంది. అలాగే ప్రాణం కూడా సాధన వల్ల అదుపులోకి వస్తుంది.

పరిధాయ మనో మన్దం వశ్యత్వం చాధిగచ్ఛతి । పరిధాయ మనోదేవం తథా జీవతి మారుతః ।। ౧౦.

మనసును అదుపులో పెట్టుకుంటే, అది మందంగా ఉన్నా కూడా వశత్వం కలుగుతుంది. ఇలానే మనసును నియంత్రిస్తే ప్రాణవాయువు నిలబడుతుంది.

వశ్యత్వం హి యథా వాయుర్గచ్ఛతే యోగమాస్థితః। తదా స్వచ్ఛన్దతః ప్రాణం నయతే యత్ర చేచ్ఛతి ।। ౧౦.

యోగంలో స్థిరమైనప్పుడు వాయువు ఎలా వశమవుతుందో, అప్పుడు ప్రాణాన్ని కూడా మన ఇష్టానుసారం ఎక్కడికైనా తీసుకెళ్లవచ్చు.

యథా సింహో గజో వాపి వశ్యత్వాదవతిష్ఠతే। అభయాయ మనుష్యాణాం మృగేభ్యః సంప్రవర్త్తతే ।। ౧౦.

శిక్షణ పొందిన సింహం లేదా ఏనుగు ఎలా నిలబడిపోతుందో, అడవి జంతువుల నుండి మనుషులను ఎలా కాపాడుతుందో, అలాగే నియంత్రితమైన ప్రాణం కూడా రక్షణనిస్తుంది.

యథా పరిచితశ్చాయం వాయుర్వై విశ్వతోముఖః। పరిధ్యాయమానః సంరుద్ధః శరీరే కిల్బిషం దహత్ ।। ౧౦.

ఈ వాయువు అన్ని వైపులా వ్యాపించి ఉండి, దాన్ని నియంత్రించి శరీరంలో నిలిపితే, అది లోపాల్ని కాల్చివేస్తుంది.

ప్రాణాయామేన యుక్తస్య విప్రస్య నియతాత్మనః। సర్వే దోషాః ప్రణశ్యన్తి సత్త్వస్థశ్చైవ జాయతే ।। ౧౦.

ప్రాణాయామంలో నిష్ణాతుడైన, నియమితమైన జ్ఞానికి అన్ని దోషాలు నశిస్తాయి. అతడు శుద్ధమైన స్థితిలో నిలబడతాడు.

తపాంసి యాని తప్యన్తే వ్రతాని నియమాశ్చ యే। సర్వయజ్ఞఫలఞ్చైవ ప్రాణాయామశ్చ తత్సమః ।। ౧౦.

ఎన్ని తపస్సులు చేసినా, ఎన్ని వ్రతాలు, నియమాలు పాటించినా, అన్ని యజ్ఞఫలితాలకూ ప్రాణాయామం సమానమే.

అబ్బిన్దుం యః కుశాగ్రేణ మాసి మాసి సమశ్రుతే। సంవత్సరశతం సాగ్రం ప్రాణాయామఞ్చ తత్సమమ్ ।। ౧౦.

ఒకడు నెల నెలకూ దర్భ పుల్లపై నీటి బొట్టు ఉంచుతూ వంద సంవత్సరాలు చేసిన తపస్సుకూ, ప్రాణాయామం సమానమే.

ప్రాణాయామైర్దహేర్దోషాన్ ధారణాభిశ్చ కిల్బిషమ్। ప్రత్యాహారేణ విషయాన్ ధ్యానేనానాశ్వరాన్ గుణాన్ ।। ౧౦.

ప్రాణాయామం వల్ల దోషాలు కాలిపోతాయి; ధారణ వల్ల పాపాలు నశిస్తాయి; ప్రత్యాహారం వల్ల ఇంద్రియాలు అదుపులోకి వస్తాయి; ధ్యానం వల్ల నశ్వరమైన గుణాలు పోతాయి.

తస్మాద్యుక్తః సదా యోగీ ప్రాణాయామపరో భవేత్ । సర్వపాపవిశుద్ధాత్మా పరం బ్రహ్మాధిగచ్ఛతి ।। ౧౦.

అందువల్ల ఎప్పుడూ యోగంలో నిమగ్నుడై, ప్రాణాయామాన్ని ఆచరిస్తూ, అన్ని పాపాలనుండి శుద్ధమైన మనస్సుతో ఉన్నవాడు పరబ్రహ్మాన్ని పొందుతాడు.

ఏకం మహాన్తం దివసమహోరాత్రమథాపి వా। అర్ద్ధమాసం తథా మాసమయనాబ్దయుగాని చ ।। ౧౧.

ఒక రోజు, ఒక గొప్ప పగలు-రాత్రి, లేదా అరమాసం, ఒక నెల, ఒక సంవత్సరం, లేదా ఒక యుగం కూడా—

మహాయుగసహస్రాణి ఋషయస్తపసి స్థితాః। ఉపాసతే మహాత్మానః ప్రాణం దివ్యేన చక్షుషా ।। ౧౧.

వెయ్యి మహాయుగాలు తపస్సులో నిలబడిన ఋషులు, దివ్య దృష్టితో ప్రాణాన్ని పూజిస్తారు.

అతఊర్ద్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి ప్రాణాయామప్రయోజనమ్। ఫలఞ్చైవ విశేషేణ యథాహ భగవాన్ ప్రభుః ।। ౧౧.

ఇప్పుడు ప్రాణాయామానికి ఉద్దేశ్యాన్ని, దాని విశేష ఫలితాన్ని, భగవంతుడు చెప్పిన విధంగా వివరంగా చెప్పబోతున్నాను.

ప్రయోజనాని చత్వారి ప్రాణాయామస్య విద్ధివై। శాన్తిః ప్రశాన్తిర్దీప్తిశ్చ ప్రసాదశ్చ చతుష్టయమ్ ।। ౧౧.

ప్రాణాయామానికి నాలుగు ముఖ్యమైన ప్రయోజనాలు ఉన్నాయని తెలుసుకో: శాంతి, పరమ శాంతి, ప్రకాశం, స్పష్టత—ఈ నాలుగు.

ఘోరాకారశివానాన్తు కర్మణాం ఫలసమ్భవమ్। స్వయంకృతాని కాలేన ఇహాముత్ర చ దేహినామ్ ।। ౧౧.

భయంకరమైన పనులు గానీ, శుభమైన పనులు గానీ, జీవులు తాము చేసిన వాటి ఫలితాన్ని కాలక్రమంలో ఇక్కడా, పరలోకంలోనూ అనుభవిస్తారు.

పితృమాతృ ప్రదుష్టానాం జ్ఞాతిసమ్బన్ధిసఙ్కరైః। క్షపణం హి కషాయాణాం పాపానాం శాన్తిరుచ్యతే ।। ౧౧.

తండ్రి తల్లిని బాధించినవారు, బంధువులతో సంబంధాలను కలుషితం చేసినవారు చేసిన పాపాలు పోయి, చెడు శాంతించడమే వారికి ప్రాయశ్చిత్తంగా చెప్పబడింది.

లోభమానాత్మకానాం హి పాపానామపి సంయమః । ఇహాముత్ర హితార్థాయ ప్రశాన్తిస్తప ఉచ్యతే ।। ౧౧.

లోభం, అహంకారం వల్ల పాపాలు చేసినవారు, ఆ పాపాల నివారణకు ఇహలోకంలోనూ పరలోకంలోనూ శాంతి కలిగించేందుకు ఆత్మనిగ్రహమే తపస్సు అని చెప్పబడింది.

సూర్యేన్దుగ్రహతారాణాం తుల్యస్తు విషయో భవేత్। ఋషీణాఞ్చ ప్రసిద్ధానాం జ్ఞానవిజ్ఞానసమ్పదామ్ ।। ౧౧.

సూర్యుడు, చంద్రుడు, గ్రహాలు, నక్షత్రాలకు ఉన్న స్థానం, జ్ఞానం, విజ్ఞానం సంపన్నులైన ప్రసిద్ధ ఋషులకు కూడా సమానంగా ఉంటుంది.

అతీతానాగతానాఞ్చ దర్శనం సామ్ప్రతస్య చ । బుద్ధస్య సమతాం యాన్తి దీప్తిః స్యాత్తప ఉచ్యతే ।। ౧౧.

గతం, భవిష్యత్తు, వర్తమానం అన్నీ సమంగా చూడగలిగే స్థితి కలిగినవారికి వచ్చే ప్రకాశమే తపస్సు అని చెప్పబడింది.

ఇన్ద్రియాణీన్ద్రియార్థాంశ్చ మనః పఞ్చ చ మారుతాన్ । ప్రసాదయతి యేనాసౌ ప్రసాద ఇతి సంజ్ఞితః ।। ౧౧.

ఇంద్రియాలు, వాటి విషయాలు, మనస్సు, ఐదు ప్రాణవాయువులను ఎవరు శాంతింపజేస్తారో, ఆ స్థితినే ప్రశాంతత అని అంటారు.

ఇత్యేష ధర్మః ప్రథమః ప్రాణాయామశ్చతుర్విధః। సన్నికృష్టఫలో జ్ఞేయః సద్యఃకాలప్రసాదజః ।। ౧౧.

ఇదే మొదటి ధర్మం. నాలుగు విధాలుగా ప్రాణాయామాన్ని ఆచరించడం వల్ల వెంటనే ఫలితాలు లభించి, మనస్సు ప్రశాంతమవుతుంది.

అత ఊర్ద్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి ప్రాణాయామస్య లక్షణమ్। ఆసనం చ యథాతత్త్వం యుఞ్జతో యోగమేవ చ ।। ౧౧.

ఇప్పుడు ప్రాణాయామ లక్షణాలు, యోగానికి తగిన ఆసనాన్ని, యోగాన్ని ఎలా సాధించాలో వివరంగా చెబుతాను.