వాయుపురాణమ్

యోగం తపశ్చ సత్యఞ్చ ధర్మఞ్చాపి మహామునే। మాహేశ్వరస్య జ్ఞానస్య సాధనఞ్చ ప్రజక్ష్వ నః ।। ౧౦.

మహామునీ, యోగం, తపస్సు, సత్యం, ధర్మం, అలాగే మహేశ్వరుని జ్ఞాన సాధన మార్గాన్ని మాకు వివరించు.

యేన యేన చ ధర్మేణ గతిం ప్రాప్స్యన్తి వై ద్విజాః। తత్సర్వం శ్రోతుమిచ్ఛామి యోగం మాహేశ్వరం ప్రభో ।। ౧౦.

ద్విజులు ఎలాంటి ధర్మాన్ని పాటించి పరమగమ్యం పొందుతారో, ఆ అన్నింటినీ వినాలని నేను కోరుతున్నాను, ప్రభూ. మహేశ్వరుని యోగాన్ని నాకు వివరించు.

పఞ్చ ధర్మాః పురాణే తు రుద్రేణ సముదాహృతాః। మాహేశ్వర్యం యథా ప్రోక్తం రుద్రైరక్లిష్టకర్మభిః ।। ౧౦.

పురాణంలో రుద్రుడు చెప్పిన ఐదు ధర్మాలు ఉన్నాయి. రుద్రులు, కలుషితమైన కార్యాలు లేని వారు, మహేశ్వరుని సిద్ధాంతాన్ని ఎలా వివరించారో అదే విధంగా చెప్పబడింది.

ఆదిత్యైర్వసుభిః సాధ్యైరశ్విభ్యాఞ్చైవ సర్వశః। మరుద్భిర్భృగుభిశ్చైవ యే చాన్యే విబుధాలయాః ।। ౧౦.

ఆ ఆదిత్యులు, వసువులు, సాధ్యులు, అశ్వినులు, మరుతులు, భృగువులు, ఇంకా ఇతర జ్ఞానవంతుల లోకాల్లో నివసించే వారు — వీరందరూ కూడా పాటించారు.

యమశుక్రపురోగైశ్చ పితృకాలాన్తకైస్తథా। ఏతైశ్వాన్యైశచవ బహుభిస్తే ధర్మాః పర్యుపాసితాః ।। ౧౦.

యముడు, శుక్రుడు, వారి అనుచరులు, పితృదేవతలు, కాలుడు, అంతకుడు మరియు మరికొందరు — వీరందరూ ఈ ధర్మాలను ఆచరించారు.

తే వై ప్రక్షీణకర్మాణః శారదామ్బరనిర్మలాః। ఉపాసతే మునిగణాః సన్ధాయాత్మానమాత్మని ।। ౧౦.

వారి కర్మలు తగ్గిపోయిన వారు, శరదృతువులోని మేఘాల్లా నిర్మలమైన వారు, ఆ మునుల సమూహాలు తమ ఆత్మను పరమాత్మలో కలిపి ఆరాధిస్తారు.

గురుప్రియహితే యుక్తా గురూణాం వై ప్రియేప్సవః। విముచ్య మానుషం జన్మ విహరన్తి చ దేవవత్ ।। ౧౦.

గురువుల ఆనందానికి, మేలు కోసం కృషి చేస్తూ, గురువుల అనుగ్రహం కోరుతూ, మానవ జన్మను వదిలి దేవతలవలె విహరిస్తారు.

మహేశ్వరేణ యే ప్రోక్తాః పఞ్చ ధర్మాః సనాతనాః। తాన్ సర్వాన్ క్రమయోగేన ఉచ్యమానాన్నిబోధత ।। ౧౦.

మహేశ్వరుడు చెప్పిన ఐదు శాశ్వత ధర్మాలను, యోగ విధానాన్ని అనుసరించి, క్రమంగా వివరించబడినవిగా మీరు వినండి.

ప్రాణాయామస్తథా ధ్యానం ప్రత్యాహారోఽథ ధారణా। స్మరణఞ్చైవ యోగేఽస్మిన్ పఞ్చ ధర్మాః ప్రకీర్త్తితాః ।। ౧౦.

ప్రాణాయామం, ధ్యానం, ఇంద్రియనిగ్రహం, ధారణ, మరియు స్మరణ — ఈ ఐదు ధర్మాలు ఈ యోగంలో వివరించబడ్డాయి.

తేషాం క్రమవిశేషేణ లక్షణం కారణం తథా। ప్రవక్ష్యామి తథా తత్త్వం యథా రుద్రేణ భాషితమ్ ।। ౧౦.

వాటి క్రమాన్ని, లక్షణాలను, కారణాలను, అలాగే వాటి అసలు స్వరూపాన్ని, రుద్రుడు చెప్పిన విధంగా నేను వివరించబోతున్నాను.

ప్రాణాయామగతిశ్వాపి ప్రాణస్యాయామ ఉచ్యతే । స చాపి త్రివిధః ప్రోక్తో మన్దో మధ్యోత్తమస్తథా ।। ౧౦.

ప్రాణాయామంలో శ్వాస ప్రవాహాన్ని ప్రాణాయామం అంటారు. అది మూడు విధాలుగా ఉంది — మెల్లగా, మధ్యస్థంగా, ఉత్తమంగా.

ప్రాణానాఞ్చ నిరోధస్తు స ప్రాణాయామసంజ్ఞితః । ప్రాణాయామప్రమాణన్తు మాత్రా వై ద్వాదశ స్మృతాః ।। ౧౦.

ప్రాణాలను నియంత్రించడాన్ని ప్రాణాయామం అంటారు. ప్రాణాయామానికి ప్రమాణంగా పన్నెండు మాత్రలు చెప్పబడ్డాయి.

మన్దో ద్వాదశమాత్రస్తు ఉద్వాతా ద్వాదశ స్మృతాః । మధ్యమశ్చ ద్విరుద్వాతశ్చతుర్వింశతిమాత్రికః ।। ౧౦.

మెల్లగా చేసే ప్రాణాయామం పన్నెండు మాత్రలు, పన్నెండు ఊపిరితీసేలా ఉంటుంది. మధ్యస్థం రెండు రెట్లు ఊపిరితీసి, ఇరవై నాలుగు మాత్రలు కలిగి ఉంటుంది.

ఉత్తమస్తత్ర్త్రిరుద్వాతో మాత్రాః షట్‌త్రింశదుచ్యతే। స్వేదకమ్పవిషాదానాం జననో హ్యుత్తమః స్మృతః ।। ౧౦.

అక్కడ అత్యుత్తమమైన పరిమాణం ముప్పై ఆరు మాత్రలు అని చెప్పబడింది. ఇది చెమట, వణుకు, నిరుత్సాహం కలిగించడంలో శ్రేష్ఠమైనదిగా భావించబడుతుంది.

ఇత్యేతత్ త్రివిధం ప్రోక్తం ప్రాణాయామస్య లక్షణమ్। ప్రమాణఞ్చ సమాసేన లక్షణఞ్చ నిబోధత ।। ౧౦.

ఇలా ప్రాణాయామానికి ఈ మూడు లక్షణాలు వివరించబడ్డాయి. ఇప్పుడు దాని పరిమాణం, నిర్వచనం సంక్షిప్తంగా విను.

సింహో వా కుఞ్జరో వాపి తథాఽన్యో వా మృగో వనే। గృహీతః సేవ్యమానస్తు మృదుః సముపజాయతే ।। ౧౦.

సింహం లేదా ఏనుగు లేదా అడవిలోని మరే ఇతర జంతువును పట్టుకుని, దాన్ని శిక్షణ ఇస్తే అది మృదువుగా మారుతుంది.

తథా ప్రాణో దురాధర్షః సర్వేషామకృతాత్మనామ్ । యోగతః సేవ్యమానస్తు స ఏవాభ్యాసతో వ్రజేత్ ।। ౧౦.

అలాగే, నియమం లేని వారికీ ప్రాణం అదుపులోకి రాదు. కానీ యోగం ద్వారా దాన్ని సాధన చేస్తే, అదే ప్రాణం క్రమంగా వశమవుతుంది.

స చైవ హి యథా సింహః కుఞ్జరో వాపి దుర్బలః। కాలాన్తరవశాద్యోగాద్గమ్యతే పరిమర్ద్దనాత్ ।। ౧౦.

శక్తివంతమైన సింహం లేదా ఏనుగు కూడా కాలక్రమంలో శిక్షణ వల్ల బలహీనమవుతుంది. అలాగే ప్రాణం కూడా సాధన వల్ల అదుపులోకి వస్తుంది.

పరిధాయ మనో మన్దం వశ్యత్వం చాధిగచ్ఛతి । పరిధాయ మనోదేవం తథా జీవతి మారుతః ।। ౧౦.

మనసును అదుపులో పెట్టుకుంటే, అది మందంగా ఉన్నా కూడా వశత్వం కలుగుతుంది. ఇలానే మనసును నియంత్రిస్తే ప్రాణవాయువు నిలబడుతుంది.

వశ్యత్వం హి యథా వాయుర్గచ్ఛతే యోగమాస్థితః। తదా స్వచ్ఛన్దతః ప్రాణం నయతే యత్ర చేచ్ఛతి ।। ౧౦.

యోగంలో స్థిరమైనప్పుడు వాయువు ఎలా వశమవుతుందో, అప్పుడు ప్రాణాన్ని కూడా మన ఇష్టానుసారం ఎక్కడికైనా తీసుకెళ్లవచ్చు.

యథా సింహో గజో వాపి వశ్యత్వాదవతిష్ఠతే। అభయాయ మనుష్యాణాం మృగేభ్యః సంప్రవర్త్తతే ।। ౧౦.

శిక్షణ పొందిన సింహం లేదా ఏనుగు ఎలా నిలబడిపోతుందో, అడవి జంతువుల నుండి మనుషులను ఎలా కాపాడుతుందో, అలాగే నియంత్రితమైన ప్రాణం కూడా రక్షణనిస్తుంది.

యథా పరిచితశ్చాయం వాయుర్వై విశ్వతోముఖః। పరిధ్యాయమానః సంరుద్ధః శరీరే కిల్బిషం దహత్ ।। ౧౦.

ఈ వాయువు అన్ని వైపులా వ్యాపించి ఉండి, దాన్ని నియంత్రించి శరీరంలో నిలిపితే, అది లోపాల్ని కాల్చివేస్తుంది.

ప్రాణాయామేన యుక్తస్య విప్రస్య నియతాత్మనః। సర్వే దోషాః ప్రణశ్యన్తి సత్త్వస్థశ్చైవ జాయతే ।। ౧౦.

ప్రాణాయామంలో నిష్ణాతుడైన, నియమితమైన జ్ఞానికి అన్ని దోషాలు నశిస్తాయి. అతడు శుద్ధమైన స్థితిలో నిలబడతాడు.

తపాంసి యాని తప్యన్తే వ్రతాని నియమాశ్చ యే। సర్వయజ్ఞఫలఞ్చైవ ప్రాణాయామశ్చ తత్సమః ।। ౧౦.

ఎన్ని తపస్సులు చేసినా, ఎన్ని వ్రతాలు, నియమాలు పాటించినా, అన్ని యజ్ఞఫలితాలకూ ప్రాణాయామం సమానమే.

అబ్బిన్దుం యః కుశాగ్రేణ మాసి మాసి సమశ్రుతే। సంవత్సరశతం సాగ్రం ప్రాణాయామఞ్చ తత్సమమ్ ।। ౧౦.

ఒకడు నెల నెలకూ దర్భ పుల్లపై నీటి బొట్టు ఉంచుతూ వంద సంవత్సరాలు చేసిన తపస్సుకూ, ప్రాణాయామం సమానమే.

ప్రాణాయామైర్దహేర్దోషాన్ ధారణాభిశ్చ కిల్బిషమ్। ప్రత్యాహారేణ విషయాన్ ధ్యానేనానాశ్వరాన్ గుణాన్ ।। ౧౦.

ప్రాణాయామం వల్ల దోషాలు కాలిపోతాయి; ధారణ వల్ల పాపాలు నశిస్తాయి; ప్రత్యాహారం వల్ల ఇంద్రియాలు అదుపులోకి వస్తాయి; ధ్యానం వల్ల నశ్వరమైన గుణాలు పోతాయి.

తస్మాద్యుక్తః సదా యోగీ ప్రాణాయామపరో భవేత్ । సర్వపాపవిశుద్ధాత్మా పరం బ్రహ్మాధిగచ్ఛతి ।। ౧౦.

అందువల్ల ఎప్పుడూ యోగంలో నిమగ్నుడై, ప్రాణాయామాన్ని ఆచరిస్తూ, అన్ని పాపాలనుండి శుద్ధమైన మనస్సుతో ఉన్నవాడు పరబ్రహ్మాన్ని పొందుతాడు.

ఏకం మహాన్తం దివసమహోరాత్రమథాపి వా। అర్ద్ధమాసం తథా మాసమయనాబ్దయుగాని చ ।। ౧౧.

ఒక రోజు, ఒక గొప్ప పగలు-రాత్రి, లేదా అరమాసం, ఒక నెల, ఒక సంవత్సరం, లేదా ఒక యుగం కూడా—

మహాయుగసహస్రాణి ఋషయస్తపసి స్థితాః। ఉపాసతే మహాత్మానః ప్రాణం దివ్యేన చక్షుషా ।। ౧౧.

వెయ్యి మహాయుగాలు తపస్సులో నిలబడిన ఋషులు, దివ్య దృష్టితో ప్రాణాన్ని పూజిస్తారు.